BIRDE...
Akademık bilmegendi bilgen aqyn
1980 jyly Torǵaı oblysynda Qazaqstan ádebıetiniń aptalyǵy ótedi. Akademık Muhamedjan Qarataev bastaǵan jazýshylar toby Arqalyq pedagogıkalyq ınstıtýtyna baryp, rektor R.Basharovtyń kabınetinde oqytýshylarmen áńgimelesip otyrǵanda, Muhań satırık-aqyn Seıit Kenjeahmetulynan bir óleń oqyp berýin suraıdy. Sol jerde Seıit óziniń «Basqa bermesin» degen ázil áńgimesin alǵashqy ret oqyp, jurtty «qyryp salady». Jurt kúlkiden esin jıyp, kóz jasyn tyıyp bolǵannan keıin, Muhań:
– Seıit, mynaýyń óleń be, álde áńgime me? – dep suraıdy.
– Bul oń jaǵynan qarasańyz óleń, sol jaǵynan qarasańyz áńgime, – dep satırık taǵy bir jurtty kúldirip alady. Sonda Muhań:
– Sen óziń osynsha aýrý túri men adam múshesiniń atyn qaıdan tapqansyń? Men sonyń keıbireýlerin bilmeımin, – dep aǵynan jarylypty. Seıit sol kezde :
– Iаpyrm-aı, men sonda akademıktiń bilmegenin bilip turǵanym ba? – dep jezdesi Muhańdy da ile ketipti.
Kim joǵary turady?
Arqalyq pedagogıka ınstıtýtynyń tuńǵysh rektory, belgili ǵalym Myrzaǵalı Tólegenov pen Seıit ekeýi jaqsy dos bolǵan jáne birin-biri kórgende ázildespeı óte almaıdy eken. Sondaı bir kezdesýde Seıit:
– Assalaýmaǵaleıkým, professor, – depti.
– Ýaǵaleıkýmassalam, dosent, – depti Myrzekeń.
– Siz meni nege dosent deısiz, men aqyn emespin be? – depti Seıit.
– Onyń mánisi bar, Sáke, eger seni dosent desem, ózim joǵary turam da, al aqyn desem, onda sen joǵary turasyń ǵoı, – degen eken ǵalym.
Kitapqumarlyq
Seıit – kitapqumar adam. Úıinde sırek kezdesetin kitaptar óte kóp, kitaphanasy da baı. Birde kitap dúkeninen kitap alyp jatsa, óziniń súıikti, ázilqoı da tapqyr, ánshi, dombyrashy inisi Jumaǵalı О́mirbekov kelip:
– Osynshama kitapty ne isteı beresiz? Myna qalpyńyzben balalar men jeńgeıdi ashtan óltiresiz ǵoı, – depti.
– Ashtan óledi ekenbiz dep, kitapsyz qalamyz ba? – depti sonda Seıit.
Jubatý
Jazýshylar Maqan Jumaǵulov, Galına Chernogolovına jáne Seıit Kenjeahmetuly Torǵaı oblysyndaǵy Derjavın aýdanynyń egis alqaptaryn aralap, dıqandarmen kezdesýler ótkizipti. Sondaı kúnderdiń birinde alaqanyna salyp, bıdaı úgip turǵan Maqannyń alaqanyna bıdaı qylqany kirip ketipti. Ony aýyrsynǵan Maqan járdem surap janyndaǵy Seıitke :
– Mynany qarashy, Seıit, alaqanyma qylqan kirip ketti, endi ne bolar eken? – dese, satırık inisi:
– Alaqaı, durys boldy, endi alaqanyńyzǵa bir top bıdaı ósip shyǵatyn boldy, – dep jubatypty.
Jasulan SEIITULY
Nur-Sultan
Neden sasqany bar!
«Barǵan jerinde búldirip qoıdy»,
Deı bersin,
Mıyǵynan bir kúlip qoıdy.
Ana jerden qýylyp edi,
Mynda ákelip,
Pisken nandy tildirip qoıdy.
Barǵan jerin,
Oıyp-oıyp qazýdan,
Qoryqpaıtyn júregi bar,
О́ıtkeni, anda,
Qudaıdan keıingi tiregi bar.
О́mir oǵan,
Shahmattyń taqtasy,
Bul sol taqtada,
Qarap jatpasy...
Eki jep bıge shyǵar,
Aq perishte – aq tasy!
Annan aýysyp,
Mynda keledi.
Mynnan shı shyqsa,
Tireginiń aıtqanyn,
Tyńdap eredi.
Barǵan jerine qol,
Bilegimen boılaıdy.
Úńgip-úńgip qazǵanyn,
Taýyspaı qoımaıdy.
О́ıtkeni, tek ózin emes,
Tiregin de oılaıdy.
Bunyń qol – kúregi qazǵanda,
Qazbaǵan jeri az mańda.
Kórtyshqan, sýyr, sary shunaq,
Jolda qalady.
Bul qol – kúregimen
Bir alǵanda,
Aıaýsyz, moldap alady.
Tek ózine emes,
Tiregine de,
Júregin jibitetin,
Olja salady.
Ol, solaı!
Bul ózi qazyp-qazyp,
Sol boıynsha túrli qujat,
Jazyp-jazyp,
Jatyp alady.
Jatyp alatyny,
Tekserý – jan alǵyshtardy,
Túp-tamyrymen,
Satyp alady.
О́ıtkeni, ol qazǵanda,
Bárine jeterdeı,
Jerdiń jeti qyrtysyna,
Batyp alady.
Bul qazǵyshty kútken qazannyń,
Maıly qaspaǵy bar.
Maıly qaspaqtan aıyrmaıtyn,
Kóke – tirek, «aspany bar».
Ol turǵanda qaza bermeı,
Neden sasqany bar?!
Tańatar DÁRELULY
Atyraý
Mundaı da bolady...
Qudalyqta bir quda qudashamen bıleıin dese boldy, mýzyka óship qala beredi eken... Sóıtip 5-6 ret qaıtalanady. Jańaǵy quda qudashaǵa: «Sizdiń qandaı qudiretińiz bar, sizben bıleıin desem mýzyka óship qalady» dese, qudasha: «Koneshno, mýzyka qoıyp otyrǵan meniń kúıeýim» depti...
***
Kelinshek úshemdi dúnıege ákeldi... Qazir dárigerler ony estip qulap qalǵan ákeniń densaýlyǵymen arpalysýda...
***
Qalta qarajatym men úıdegi tońazytqyshqa úńilip kórip kóńilimniń qulazyp ketkeni... Teledıdardy qosa qoıyp edim.... bári keremet....
***
Parıjde ótken halyqaralyq sýretshiler baıqaýynyń sońy daý-damaıǵa ulasty... Sóıtse, ǵajap dep tanylǵan sýret – sol jármeńke kezinde órt shyǵa qalsa sodan qutqarýdyń jón-jobasy bolyp shyǵypty...
Kásipker boldym, minekı...
Tabaqtaı dıplomdy qaltaǵa basyp, eki qolǵa bir kúrek tappaı sarsylyp júrgen kóńilsiz kúnderdiń birinde týysqanym Tursynbek tosyn aqyl aıtty. Qazir bireýden qaryz alǵannan aqyl alǵan arzanyraq. Sosyn bizdiń halyq aqyl aıtqanǵa kelgende aldyna jan salmaıdy emes pe?
- Eh, dosym, dıplomdy basyńmen dalbasalap dalada qalypsyń. Qazir myń dıplomyn bolsa da «kókesiz» qyzmet tabý qııamet. Sen odan da kásipkerlikpen aınalys. Jurttyń alyp jatqan nesıesin seniń de alýyna bolady. Qudaıǵa shúkir, bizde jer jetedi. Maldy adam jaldy adam. Bireýge kújireıtip jal kórsetip júrý de bir baqyt. Ata-baba kásibi, mal asyra. Eki-úsh jyldan soń murnyńnan qara qurt túsip, shyrt túkirip turmasań maǵan kel!-degen aqyly qolyma qonǵan baq qusyndaı sezildi emes pe?
Sonymen qajet qujattardy qoltyqtap qaraǵaıdaı mekemelerdegi Tolaǵaıdaı aǵalardyń aldyna arsalańdap jetip bardym. «Ana qujat qaıda?» dedi túksıgen tór ıesi. «Myna qujat qaıda?» dedi esiktegisi. Zyr júgirdim. Taptym. Olar báribir tıisti qarjyny qolyma ustatpady. «Oqy» degen jerine baryp oqyp keldim. «Shoqy» degen jerin shoqyp keldim. Báribir tas emen aǵaılardyń tústeri jibıtin emes.
- Aqymaq, olardyń qoldaryna birdeńe qystyrý kerek,- dedi aqylshym.
Qystyrdym. Munan soń qujatqa qol qoıatyndardyń barlyǵyna shúlen úlestirip shyqtym. Olarda zań solaı eken. Sarsyltyp baryp qarjy qolǵa tıdi-aý aqyry. «Úıdegi kóńildi bazardaǵy naryq buzady» degendi estýshi edim. Sol sóz sóz-aq eken. Kóńilim nildeı buzyldy. Buzylmaı qaıtedi, nesıege alatyn qarjym qora salýǵa da, myńǵyrtyp mal alýǵa da erkin jetetin sııaqty edi. Kári eshkiniń júnin sypyryp alyp qalatyn sheńgel sııaqty jol-jónekeı julmalap úles alyp qalatyn jarylqaýshylarym túgimdi qaldyrmapty. Erkek bitkenniń ashýyn áıelinen alatyn ádeti bar emes pe? Sol kúni súıip qosylǵan qosaǵymnyń qoıyrtpaǵyn aqtaryppyn. Kóringenge tıisip,jyndanyp ketýge shaq qalyppyn. Sóıte tura aqylshy aǵam tirshiligimdi kórmek bolyp kelgende «men kásip ashamyn» dep maqtanyppyn.
Qatekeń ekeýimiz qolǵa túsken qarjyny ári sanap, beri sanap qotyr eshki qunyna da jetkize almadyq. Ne istemek kerek? Qaryzdy qaıtarmasań qarań qalasyń. Tıisti mekemelerge «mynany qatyryp jatyrmyn» degen esep berýiń de kerek eken. Oı túbine jete almaı esýastar eline sapar shekkeli otyrǵanymda shashy uzyn, aqyly qysqa qatekem usynys aıtty.
- Erkeksiń ǵoı. Ezilme. Myna qarjyǵa bazardan balapan satyp alyp ósirýge bolady. Keıin taýyq kóbeıgende jumyrtqasyn satamyz. Júnin satamyz. Búginde taýyq eti taptyrmas em. Búıeninde búıisi barlar taýyq sorpasyn ishedi. Bizge budan bólek bıznestiń reti de oraıy joq,-dedi jantorsyǵym.
Qazir aýlam shúpirlegen balapanǵa toly. Sap-sary balapandar shıyq-shıyq etip shaýyp júredi. Quıtaqandaı túrlerine qaramaı óz nesibelerin taýyp júredi. «Olar tapqan nesibeni men nege tappaımyn?» dep uzaq-sonar oıǵa shomamyn. Áıelim aıtpaqshy, erkek emespin be, eńsemdi kótereıin. Myna balapandar aman bolsyn. Bular aman bolsa meni áli talaı shyńdarǵa shyǵarady.
Ne degenmen, búginde kásibim bar. Úıge kelgenderge «kásipker boldym,minekı» dep shirenemin. Osy shirenisimdi shójeler jaqtyrmaıdy-aý shamasy, shıqyldaýlary kóbeıip barady...
Sabyrbek OLJABAI
Saýdadaǵy syńar ezý
Dúkende:
– Maǵan bir kılo sút berińizshi.
– Biz sútti kılolap satpaımyz.
– Onda jarty metr berińizshi.
***
Qaladaǵy mal bazarynda:
– Myna jylqyńyz semiz eken, ózi jýas ári aqyldy sııaqty ǵoı.
– Iá, úsh ret sattym, úsheýinde de aýyldaǵy úıdi ózi taýyp kelgen.
***
Úsh jigit dúkende saýda jasap tur:
– Bizge úsh jáshik syra, bir jáshik araq, bir jáshik gazdalǵan sýsyn, 10 qorap temeki, balyq pen shujyqtan úsh keliden jáne onshaqty bólke nan berińizshi.
Satýshy jigit:
– Men de baraıynshy...
***
Bazarda:
– Narynqoldyń kartoby bar ma?
– Bar. Shymkentten jańa ǵana ákeldik.