Kún jamany keter…

Seısenbi, 5 aqpan 2013 7:38

Oblysta «aýdandarda jylqy qyrylyp jatyr» degen sóz tarady. Keıbir buqaralyq aqparat quraldary «jappaı qyrylýda» degen málimetter de berdi. Qańtarda jańbyr jaýdyrǵan tosyn tabıǵat sońynan sary aıazymen jerdi muzdaı qatyryp tastady. Jylqy maly bul jaǵdaıda tebindeı almaıtyny belgili. Qys qatal bıyl. Árıne, sharýa qojalyqtaryna da, qoralarynda mal ustaıtyn aýyldyqtarǵa da ońaı emes qazir. Al mal basy az turǵyndar jylqysyn qoraǵa kirgizip alǵan. Oblysta 2-3 myńǵa deıin jylqy baǵatyn sharýa qojalyqtary bar.

Seısenbi, 5 aqpan 2013 7:38

Oblysta «aýdandarda jylqy qyrylyp jatyr» degen sóz tarady. Keıbir buqaralyq aqparat quraldary «jappaı qyrylýda» degen málimetter de berdi. Qańtarda jańbyr jaýdyrǵan tosyn tabıǵat sońynan sary aıazymen jerdi muzdaı qatyryp tastady. Jylqy maly bul jaǵdaıda tebindeı almaıtyny belgili. Qys qatal bıyl. Árıne, sharýa qojalyqtaryna da, qoralarynda mal ustaıtyn aýyldyqtarǵa da ońaı emes qazir. Al mal basy az turǵyndar jylqysyn qoraǵa kirgizip alǵan. Oblysta 2-3 myńǵa deıin jylqy baǵatyn sharýa qojalyqtary bar.

Biz byltyr Ertis aýdany Bulanbaı aýylynda turatyn 2 myń jylqy baǵatyn jylqyshy Amantaı Mýsın týraly jazǵanbyz. Qazir aman-esen. Jylqy baǵýda ózindik «tehnologııasy» da bar. Al, jalpy, kúzgi jıyn-terin kezinde óńirde 1 jarym jyldyq mal shóbi ázirlengen bolatyn. Sonda endi keıbir sharýa qojalyqtarynda jylqy qyrylatyndaı qandaı jaǵdaı boldy?Osy oraıda oblys ákiminiń orynbasary Nurjan Áshimbetov bylaı deıdi:– Jaǵdaı baqylaýda. Jemshóp jetkilikti. Kórshi aýdandardan da ákelinýde. Jol shyǵynyna baılanysty baǵasy ósip ketkeni ras. Býmaly shóptiń bir oramy 800-1200 teńge shamasynda. Arzandatylǵan kebektiń kelisi 21 teńgeden bosatylýda. Árbir aýyldyq aýmaqqa aı saıyn 8-10 tonnadan kebek jiberiledi. Al naryqta bir kelisi 35 teńgege jetken. Sondaı-aq, Ekibastuz qalasy men Baıanaýyl aýdandarynan ózge óńirlerge kómir tasymaldaıtyn kólikter qaıtar jolda jem-shóp tıep kelýde. Bul da kómek.Al oblystaǵy Ýspen, Sharbaqty, Jelezın aýdandary sharýalarynyń jaǵdaıy jaqsy. Keıbir sharýa qojalyqtary maldaryn amalsyzdan jaǵdaıy jaqsyraq jaıylymdarǵa qaraı aıdaýdy qolǵa alypty. Máselen, lebıajilikter jylqylaryn Maı aýdanynyń Aqshıman aýylyna, Ekibastuzdyń aýyldary Baıanaýyldyń taýly jerlerine, ertistikter Aqmola oblysyna qaraı aıdaǵan kórinedi. Jalpy, oblysta byltyr jeltoqsan aıynda 258 jylqy maly óldi. Bul kórsetkish búkil mal basynyń 0,3 paıyzyn quraıdy. Qojalyq ıeleri qoldaǵy túliginiń birazyn satyp, odan túsken qarjyǵa qoraǵa baılanatyn jylqyǵa jemshóp te alýlaryna bolady. Ekinshiden, qary qalyń emes aýdandar bar. Jylqy jappaı qyrylyp jatyr degen aqpar taratqan «Turar» jáne «Abylaı han» atalatyn sharýashylyqtarǵa memleket tarapynan byltyr árqaısysyna 5 mıllıon teńgeden sýbsıdııa da berildi.N.Áshimbetovtiń aıtýynsha, kúzde jármeńke ótkizilip, sharýalarǵa shópti kóbirek alýǵa usynys jasalypty. Usaq sharýashylyqtar maldyń shóbin qys boıy satyp alady eken. Iаǵnı, qys jaıly bolsa, artyq qarajat jumsaǵylary kelmeıtini baıqalady. Bir jaǵynan shópti jaqynǵa ákelýde órtten de qorqatyny ras. Endi, mine, bıyl qys basqasha tosyn minez kórsetip qaldy. Qalyń qardan shabyndyqtaǵy qordan shóp jetkizý qıynǵa soqty. Ekinshiden, tabynda júrgen jylqylardyń qojaıyny da az emes. Qystyń sýyǵyn syltaý etip, «mal óldi» dep onyń ıelerin aldap soǵýy da múmkin. Al ólgen maldyń árbirine akt toltyrylady. Sóıtip, alaıaqtardyń joly bolyp ketýi de yqtımal. Jylqyshynyń sózine senip, malynyń jemtigin de kórmeýi múmkin.Sóziniń sońynda oblys ákiminiń orynbasary: «Mundaı máseleniń de bary ras. Búgin Lebıaji aýdanyndaǵy «Altaı» ShQ basshysy Sátbek Mýkınmen habarlastym. «Jylqy qyrylyp jatyr deı almaımyn. О́zimde 800 bas jylqy bolsa, onyń úsheýi óldi. Ol jemshóptiń jetispeýshiliginen emes. Mal bolǵan soń, ara-tura shyǵyn bolmaı turmaıdy. Jylqy tebindeı alatyndaı jer izdep, qystan shyǵý amaldaryn qarastyryp jatyrmyz», dedi.Osy aralyqta bizdiń til­shi­ler qosynyna Aqtoǵaı aýdany, Shuǵa aýylynan  ardager ustaz Eleýsiz Raqymjanova habarlas­ty. «Bıylǵy qystyń qatal­dyǵy, ásirese, shalǵaıdaǵy aýyldar úshin qıyn bolyp tur.Halyqqa bolysyńdar, eldiń muń-muqtajyn tyńdańdar, kó­mek­tesińder dep Elbasynyń kún­d­elikti aıtyp jatqanyn teledıdar arqyly tyńdap, gazetten oqyp otyrmyz. Aýyl tur­ǵyndarynyń ákimderge aıtar nazy kóp. Bizdiń Basqamys, Qa­raqoǵa, Shuǵa aýyldary qalyń qardyń ortasynda qaldy. Aýyldan attap shyǵý múmkin emes. Qaraqoǵa aýyly bolsa sýsyz otyr. Qalyń qarly qys tús­kenge deıin bul aýyl sýdy 18 sha­qy­rym  jerdegi Shiderti, 10 sha­qyrym jerdegi Shuǵa aýyldarynan tasyp ákelip júrdi. Qazir eki aýyldyń arasynda jol joq, qardyń sýyn eritip iship kún kórýde. Mal da qorada. Kúzde jınaǵan jemshóp kóktem­ge deıin jetse eken dep otyrǵan jaıymyz bar. Jaz boıy  jına­ǵan otyn, kómirdi de  kórshiler bir-birinen surap tirshilik etip jatyr. Shuǵa, Shiderti, Qara­qoǵa aýyldary azyq-túlikti, mal­dyń jemshóbin, kómirdi Eki­bastuz qa­lasynan tasıdy. Dári­gerge qa­ra­lý úshin de kómirli qalaǵa baramyz. Bizder ákimder­ge  renish­ti­miz, qyzym», dedi ol.Biz Aqtoǵaı aýdany ákiminiń orynbasary Janat  Táshenovke habarlastyq.– Aýdanda 13 aýyldyq aýmaq­qa qaraıtyn 34 aýyl bar. Bul aýyldar qyrdaǵy jáne Er­tis ózeni jaǵalaýyndaǵy, ıaǵnı jıektegi aýyldar dep ekige bó­linedi. Jalpy, qyr jaqtaǵy aýyldarmen baılanys qys kezinde qatty qıyndyq týdyrady. Qa­lyń qar emes, jáı syrǵyma  jaý­sa da aýyldardyń joldaryn jaýyp tastaıdy. Qyr jaqta ornalasqan Sholaqsor, Jalaýly, Jolboldy aýyldary aýdan ortalyǵynan 164 shaqyrym jer­de ornalasqan. Pavlodar-Aqtoǵaı-Sholaqsor joly ob­lys­­tyq mańyzy bar jol sanalady. Oblystyq avtomobıl joldary basqarmasy kúrdeli jón­deýdi qajet etetin bul jol­dyń qysqy jaǵdaıyn jaqsy biledi. Sholaqsor  aýylynda 500-deı adam turady. Bıylǵy qys­tyń olardy ábigerge salyp otyr­ǵany ras. Biraq shalǵaı­da­ǵy aýyldar túgeldeı  aýdandyq ákim­diktiń baqylaýynda. Kún-tún demeı, kúndelikti baryp-kelip júrmiz. Aýdandyq ákimdik qyz­metkerleri aýa raıynyń qo­laı­syz jaǵdaıyna oraı  kúni-túni kezekshilikte. Aýdan ákimi  Ju­mageldi Qojanov  shalǵaı­da­ǵy aýyldarǵa  baryp, turǵyn­dar­men kezdesip  qaıtty. Ta­bı­ǵat­tyń tosyn  jaǵdaıyna tap bol­ǵan aýyldarǵa qoldan kelgen kómek jasalýda, – dedi ol.Rasynda da, qalyń qarly boranda Qaraqoǵa aýyly 10-12 kún­deı sýsyz qalyp qoısa, al­ǵashqy múmkindik týysymen-aq, 3 tonna sý jetkizilipti.  Azyq-túlik, un ónimderi je­ńil­detilgen baǵamen berilýde eken. Malǵa shóp joldar ashyla salysymen jetkizilip jatsa kerek. Aýyl, aýdan ortalyǵy dári­ger­leri de ke­zekshilikte kórinedi.  Aýyldarǵa joldardy qardan tazalaýǵa traktorlar bólingen. Shuǵa aýylynda sý alatyn KBM jumys jasaıdy. Osyǵan qara­ǵanda, barlyq jaǵ­daı baqylaýda sııaqty.Farıda BYQAI,«Egemen Qazaqstan».Pavlodar oblysy.