«Toǵyz qabat torqadan toqtyshaqtyń terisi artyq» degen eskilerden qalǵan sóz bar. Sol eskilerden qalǵan sóz eskireıin dedi me... Áıteýir qazir maldyń eti men sút-maıy qymbattasa da, terisi eshkimge kereksiz bolyp, ár jerde shirip jatady.
Belgili jýrnalıst Baýyrjan Omardyń bir qalamger áriptesin: «Mıy onyń mı emes, Memlekettik muraǵat», dep sýretteıtini bar. Tula boıy tunǵan fakti, tunǵan sıfr – Kamal Smaıylovty oqysań, Baýyrjan Omarovtyń osy eki joly eske túsedi. Sol qaıratker Kamal Smaıylov toqsanynshy jyldary elimizde mal basy quldyrap ketkenin aıtyp, dabyl qaqqan-dy.
– Aýyldaǵy, alys aýdandardaǵy qazaqtardyń basty jumysy da, turmysy da qoıǵa baılanysty. Qoısyz ómir joq. Amal qansha, sońǵy jyldary iri sharýashylyqtar ydyrap, ornyna qurylǵan usaq sharýalar malǵa ıe bola almaı, turmys taýqymetine shydamaı, qolyndaǵy bar maldy soıyp, satyp jiberdi. Sóıtip tórt jyl ishinde burynǵy 36 mıllıon qoıdan 12 mıllıon ǵana qaldy. Sonsha qolda turǵan qazynadan obal, – deıdi ol.
Shynynda, toqsanynshy jyldary kúızelgen halyq qolyndaǵy malyn bolmashy aqshaǵa, turmystyq qajettilikterge aıyrbastap jibergeni belgili. Basy bútin mal sý teginge ketip jatqan kezde onyń terisi tıyn-tebenge baǵalanyp, tipti iske jaramaı ár jerde shirip qalǵan-dy.
Toqsanynshy jyldarmen salystyrǵanda turmys birshama jaqsaryp qaldy qazir. Maldyń qadirin jurt jaqsy biledi. Ettiń baǵasy aspandap tur. Qurt-irimshik, shubat-qymyz da suranysqa ıe. Tek terisi ǵana kereksiz. Buryn eldi mekenderde, kúre joldardyń boıynda teri qabyldaıtyn nysandar bolatyn. Keıingi kezde ony da kórmeıtin boldyq. Nege?
Sebebi bıylǵy jyldyń basynda Indýstrııa jáne ınfraqurylymdyq damý mınıstrligi teri eksportyna shekteý qoıdy. Ondaǵy maqsat – otandyq teri óńdeýshi, teri ónimderin shyǵarýshy kásiporyndardy qoldaý dep túsindirdi mınıstrlik. Shynynda byltyr Semeı teri-bylǵary kombınaty, Almaty bylǵary zaýyty, Tarazdaǵy «Taraz teri aıaq kıim» JShS Aýyl sharýashylyǵy mınıstrligine, Indýstrııa jáne ınfraqurylymdyq damý mınıstrligine jáne «Atameken» UKP-ǵa shaǵym túsiripti. Sebebi shıkizattyń bári shetelge eksporttalyp, otandyq kásiporyndar taryǵyp qalǵan kórinedi. Onyń ústine, shetelge ılengen qurym shyǵarsaq, onyń quny otandyq jartylaı fabrıkattardan 14 ese qymbat bolady eken. Sonyń bárin qoryta kelip, teri eksporttaýǵa kezekti márte moratorıı jarııalady.
Alaıda tyıym salý otandyq teri-bylǵary kásiporyndarynyń jumysyn jandandyrǵany týraly aqparattar jarııalanǵanymen, máseleniń kerisinshe jaǵy da qylań berdi. Kásiporyndardyń ózderi elimizdegi soıylǵan maldardyń terisin qabyldaýǵa qaýqarsyz bolyp shyqty. Olar birinshiden, halyqqa ótkizgen terisi úshin sheteldikter sııaqty deni durys baǵa usyna almady. Ekinshiden, ár óńirde teri qabyldaıtyn oryn ashý isi de jetkilikti deńgeıde jolǵa qoıylmady. Qytaıdyń zaýyttary kesilgen, tesilgen terilerdi jeńil-jelpi kemshiligine qaramaı qabyldaı beretin bolsa, bizdiń kásiporyndar oǵan da qatal qaraıdy eken. Qysqasy, aqpan aıynda jarııalanǵan moratorııden keıin kóp uzamaı teriniń baǵasy áldeneshe ese arzandap ketti. Máselen, buryn sıyr terisi 5-8 myń teńgege satylsa, qazir – 500-600 teńge. Moratorııge deıin qolyndaǵy bar aqshasyna tonnalap teri satyp alǵan keıbir kásipkerler ony ótkizetin jer taba almaı bankrot boldy.
Taıaýda Qurban aıt merekesinde tonnalaǵan teriniń qalaı taptalyp, qan-jynmen birge qazylǵan qudyqqa laqtyryp tastalǵanyn kózimiz kórdi. Qurbanǵa shalynǵan maldyń terisine deıin kádege jaratylýy kerek degen talap jaıyna qaldy. Ilenip, daıyn buıymǵa aınalǵanda ondaǵan myń teńgege aspandap ketetin shıkizattyń kereksiz bolyp shirip qalǵanyna qynjylǵan jandar áleýmettik jelide sýretin salyp, sebebin surap jatqan edi. Sebebin joǵaryda aıta aldyq degen oıdamyz.
Sóz basynda Kamal Smaıylovtyń mal basy azaıyp ketkenine dabyl qaqqanyn aıtyp edik. Qudaıǵa shúkir, qazir jyl sanap tórt túlik te, shoshqa sany da, taýyq, qaz-úırek sııaqty qustyń sany da kóbeıip keledi. Statıstıkaǵa sensek, Zeńgi baba tuqymynyń sany qazir 8 mıllıon 200 myńnan asady. Qoı-eshkiniń sany naýryz aıyndaǵy esep boıynsha 19 mıllıon 500 myńǵa jýyqtapty. Biz bylǵary jasaýǵa eń kóp qoldanylatyn sıyr men qoıdyń sanyn ǵana aıtyp otyrmyz. Bylǵarynyń baǵasyn bilgen babalarymyz «Kúderiden baý taǵyp, kireýke kıer kún qaıda», «Aıaǵyma kıgenim bylǵary etik...» dep án-jyrǵa qossa, qazir en baılyq bosqa shirip jatyr. Kamal Smaıylov aıtpaqshy, «Sonsha qolda turǵan qazynadan obal...».