Atom tozaǵynda shyńdalǵandar (rekvıem)

Tuńǵysh ret kórgenimde ol balǵyn jas edi. Otyzǵa jete qoımaǵan, kómirdeı qara shashy kún shalyp totyqqan qońyrqaı óńine erekshe jarasqan, ıne-jipten jańa shyqqandaı aq kóılek, qara kos­tıým-shalbary typ-tyǵyz bákene boıyn suńǵaq kórsetetin, shıraq qımyly, kisige tike qaraıtyn janarynan ótkirlik pen aqyldyń nury ushqyndaǵan jigit eken. Bizdiń úıge ejelgi tanysyndaı ekpinin tejemeı, óktem basyp kirdi. Onyń osy qylyǵyn ańdap qalǵan dosym Rymǵalı Nurǵalıev:

– О́zińniń iniń ǵoı, – dedi tosyrqaı qaraǵan maǵan. – Abaı aýdanynan keldi.

Jastardyń kósemi, aýdandyq kom­somoldyń birinshi hatshysy. QazPI-diń aspırantýrasyna túsip, fılosof bolady. Aty-jóni – Náýbat Qalıev.

Rymǵalı ádetinshe kózin syǵyraıtyp, sál jymıyp aldy da: – Seniń inilerińdi, qur­metti Orzalınovskıı myrza, únemi men túgendep júremin, – dedi.

– Bul jigitten túbinde kórnekti adam shyǵady. О́ıtkeni men sııaqty atom bom­­basynyń sáýlesine qulyn kúni­nen qaqtalyp, Degeleńniń irgesindegi Sar­jalda ósken. Nashar bolýǵa qaqysy joq.

– Árıne, – dedim Rymǵalıdyń sóz áýenine yńǵaı bildirip, – Abyralylyqtar men shyńǵystaýlyqtar tóbelerin bomba tesip jatsa da jerine tartqan kónbis, shydamdy halyq qoı. Ondaǵan jyl oıran salǵan ajdahadan olardyń tek myqtylary ǵana iriktelip, seleksııadan ótken, qalǵandary Keńes Odaǵynyń baqyty úshin qurbandyqqa shalynyp, al taǵy bir toby, Rymǵalı, sen ekeýmiz sııaqtylar, ár jerde shildeı buǵyp, basqa jurttyń kóleńkesinde aýylymyzdyń «menshikti aýrýynan» aman júrmiz.

Meniń bulaı kúıinetin sebebim: dál sol jetpisinshi jyldary, kún saıyn kúrkirep jatqan atom bombasymen birge ár úıge jylystap kirgen obyr, júrek talmasy, aq qan aýrýynan aınalasy úsh-tórt jylda bizdiń áýlet pen atalas týys­tardan kári-jasy bar on jeti adam kóz jumyp, kókiregim qars aırylyp júrgen. Bul soıqannyń neden bolyp jatqanyn ishimiz sezse de ashyq aıtýǵa aýyzymyz qulyptaýly kezeń edi.

Úsheýimizdiń aramyzda ornaǵan muńdy tynyshtyqty jas qonaǵymyz buzdy.

– Sońǵy aqparattar boıynsha, atom synaǵy jer astynda júretin kórinedi. Al polıgonǵa berilgen Abyraly men Shyńǵystaý jeri tutastaı granıt tastarynan qurylypty. Ony qansha bomba jarsa da tesip shyǵa almaı, jer túbinde tunshyǵady eken. Halqymyzdy saqtasa sol saqtar. Jańa, Sultan aǵa, ózińiz aıttyńyz ǵoı, «halqy jerine tartqan» dep. Ol ras. Bizdiń abaılyqtar granıt tasyndaı berik, bombaǵa moıyp, elin, jerin tastap ketpeıdi.

Náýbat uzaq jyldar týǵan jerinen kindigin úzgen joq. Ol orta mekteptiń mu­ǵalimdiginen bastap, Semeı pedogogıka ınstıtýtynyń kafedra meńgerýshisi, Semeı oblystyq partııa komıteti lektorlar tobynyń meńgerýshisi, M. Áýezov atyndaǵy pedagogıkalyq kolledjdiń dırektorlyǵy qyzmetterin abyroıly atqardy. Ǵylymmen bel sheship aınalysty. Týǵan jeriniń tarıhyn zerttep, ózi pir tutqan kommýnıstik qo­ǵamnyń ishki qaıshylyqtaryn tereń uǵynǵan saıyn onyń qandy izderiniń syryn tanı bastady. Oıshyl jas Semeı muraǵattaryndaǵy qujattardy aqtaryp, el ishin aralap, kózi tiri kýágerlerden osy óńirdiń sońǵy bir ǵasyrda kórgen azaby men mehnatyn, sheıit bolǵan el arystarynyń taǵdyryn, aqtar men qyzyldardyń qandy izderi, asharshylyq, qýǵyn-súrgin, atom synaǵynan azyp-tozǵan jeri men eliniń sharasyz kúıine qanyqty. Osy jyldarda ishteı túlep, ózi nasıhattap júrgen kommýnıstik ıdealdardyń baıansyzdyǵyn, qyzyl ımperııanyń qazaq halqyna jasaǵan qııanatyn ǵalym retinde de tereń zerttep, bildi.

Bul sekseninshi jyldar men toq­sa­nynshy jyldardyń basy edi. О́zegine qurt túsip, irgesi irı bastaǵan Keńes óki­­meti óz kúshigin talaǵan túz ta­ǵy­syn­daı, qaramaǵyndaǵy basqa ulttar men ulystarǵa jaýdan beter shúı­likken áre­keti onyń ımperııalyq betperdesin sypyryp, shynaıy beınesin jalańashtap kórsetti. Semeı jastary tolqýly edi. Kózderin ashqannan sanasyna sińgen ıdealdarynyń byt-shyty shyqty. Son­dyqtan shyndyqty halqynyń ótken jolynan izdedi. Olardyń pir tutar qas­terlisi – jalǵyz Abaı, aınymas, adas­tyrmas temirqazyǵy da Abaı rýhy bo­latyn. Shákárim jyrlary buǵaýda, Alash arystarynyń asyl armandary kómýli jatty. Sonda da Náýbat pen onyń pikirles dostary, «almas qanjar qap túbinde jatpaıdy» degendeı, kóp shyndyqty el aýzynan tanyp bildi. Basqany aıtpaǵanda, ózderi týyp-ósken Sarjal óńiriniń tarıhy da qatparly qalyń tarıh eken.

Sarjal. Bastaýyn Shyńǵystyń bıik jotalarynan alatyn móldir sýly Sha­ǵan ózeniniń keń jazyqta jaıylyp, búkil alqapty kógildir jelekke bóleı­tin tusy, Qarqaraly men Semeıdiń ara­syndaǵy uzaq jolda qazaqtyń talaı mar­qasqalary damyldaǵan ólke, «Aqtaban shu­byryndy, Alqakól sulamadan» keıin tobyqtylardyń týǵan jerine oralǵanda pana bolǵan, Shyńǵystaýǵa ashylǵan alǵashqy qaqpasy ispettes. Náýbattyń bala kezinen qulaǵyna sińgen osy eldiń ardaqtysy, halqynyń táýelsizdigi úshin aıanbaı kúresip, qyzyl ımperııanyń qo­lynan qaza tapqan ataqty baı, mesenat Qarajan Úkibaıuly men Ike batyr, Alash­tyń kórnekti qaıratkeri Halel Ǵabbasov týraly shyndyq pen ańyzdar edi. Baı men batyr, halyq súıgen azamat kórse jaý sanaǵan Keńes ókimeti olardy halqynyń jadynan óshire almady. Qarajan Úkibaıuly men Ike batyrdyń Alash kósemi Álıhan Bókeıhandy Shaǵan ózeniniń boıynda qarsy alyp, Semeı, О́skemen, Zaısan, Kereký, Qyzyl­jar, Qaraótkel, Qarqaraly, Sergópil qala­larynan ókilder shaqyryp, qazaqtyń el bolyp, Alash avtonomııasyn qurǵanyn saltanatpen ataǵan ulan asyr toıyn óz kózderimen kórgen talaı qarııalar elýin­shi-alpysynshy jyldary tiri bolatyn. Olar Qarajannyń Alashtyń atty áskerin qarjylandyryp, Semeı qalasyndaǵy úılerin jas ókimetke tegin bosatyp ber­genin, halqynyń táýelsizdigi jolynda maly men janyn aıamaǵanyn aıtady. Namysker Qarajan Qoıandy jármeńkesine qazaq dalasynan jınalǵan mıllıon bas maldy Sibirden kelgen orystyń ozbyr baılaryna bermeı, Semeıdiń qaltaly qazaqtaryn uıymdastyryp, túp kóterip satyp alyp, el ıgiligine jumsapty. M.Áýezov, Á.Qashaýbaev, S.Toraıǵyrov, t.b. qazaqtyń daryndy jastaryna qam­qor bolyp, Abaı shákirtteri Shákárim, Turaǵul, Kókbaımen bir maqsat jolynda tilektes, nıettes júredi. Náýbat osy dańqty aǵalarynyń ókshesin basyp, qazaq eliniń ıgiligi úshin eńbek etken talaı jerlesteriniń ómir jolyn bildi.

Kóńili qulazyǵan kezde Náýbat bal­ǵyn, jastyq shaǵyn jıi eske alatyn. Qasiretti Degeleń taýy Sarjaldan ne­bári jıyrma-otyz shaqyrym jerde tur. Kózin tyrnap ashqannan kórgeni sol taý­dyń ústinde otty shardyń jarylyp, alyp sańyraýqulaqqa aınalǵany, búkil dala­nyń topyraǵyn úıirip Sarjaldy basyp ótetin qara daýyl, jer dirildep, qars aıy­rylardaı, áldebir qorqynyshty dybys shyǵaryp, «ah» urǵany, eń sońynda jurt­tyń záresin ushyratyn dúmpý ǵana. Aýyldyń qara domalaq balalary ony qyzyq kórip shańdy daýyldyń arasynda asyr salyp oınaıtyn, ári atom bom­basynyń synaǵy óz aýyldarynyń irgesinde jasalyp jatqanyn maqtanysh kórýshi edi. Úıde de, mektepte de, aýyl­dyń ortasynda sambyrlap sóılep tura­tyn dóńgelek qara jarǵaq-radıoda sony sanasyna sińirip baqty. Sábı kóńil qalaısha maqtanbasyn! Náýbat keıinnen sanap kórse, 1949 jyldan Semeı polıgony jabylǵan 1991 jylǵa deıingi qyryq eki jylda jarylǵan tórt júz seksen segiz atom, sýtegi bombalarynyń astynda jú­ripti, bárin kózben kóripti.

Ol qart Shyńǵystyń baýyrynan ǵa­syr­lar boıy móldirep aǵyp jatatyn júzdegen bulaqtardyń kózi bitelip, on­daǵan ózenderdiń sýy tartylǵanyn, jeri tozyp, dalasy shólge aınalǵanyn, maly, ań-qusy kúrt azaıyp, ulylar men da­nalar týǵan qasıetti eldiń tegi (genofond) azyp, adam balasy estip, bilmegen qubyjyq sharana, múgedek sábılerdiń dúnıege kelgenin kórdi. Tek 1978 jyldyń ishinde alaqandaı aýdanda bosanǵan 70 ananyń 11-i múgedek náreste týdy, 5500 jas áıeldiń 4400-i bedeý bolyp shyqty. Osy jyly «Aqbulaq» keńsharyndaǵy alty otar qoıdyń júni jıdi, denelerin jazylmaıtyn qotyr basty, kóp uzamaı bári qyrylyp qaldy. Mundaı sumdyq jıi qaıtalanatyn. Sol kezdegi Abaı aýdandyq partııa komıtetiniń birinshi hatshysy, ózi de Sarjaldyń týmasy, Hafız Mataevtyń deregi boıynsha, 1980-1990 jyl­dar aralyǵynda aýdanda 104 adam asylyp ólipti. Onyń 22-si Sarjaldyń órimdeı jastary. Al irgeles Qaınarda 32 adam esinen aýysqan. Degeleńniń beı­málim derti, mine, osylaısha jalmap jatty. Bir kezdegi jaınaǵan ólke jel tur­sa shań boraıtyn qý taqyrǵa aınaldy.

1996 jyly semeılikterdiń zor qol­daýyna ıe bolyp, Náýbat Parlament Májilisine depýtat bolyp saılandy. Biz sol jyldary Almatyda tabystyq. Ol eldik oılary eseıgen, kúresker rýhy bıik, ańqyldaǵan aqkóńil azamatqa aınalypty. Táýelsiz jas memleketimizdiń ashyq-shashyq tustary kóp bolatyn. Náýbat Májiliste talaı keleli máse­lelerdi kóterip, el irgesin bekitýge jan aıa­ǵan joq. Kóp uzamaı belsendi, kúresker depýtat retinde kózge tústi. Oǵan óziniń bilimdarlyǵy, oıyn taısalmaı aıtatyn ótkirligi, eljandylyǵy sebep boldy.

Osy jyldary Májiliste «Til za­ńy» qaralyp jatqan. Men ult saıasaty jónindegi Memlekettik komıtet tóraǵasynyń birinshi orynbasary bol­­ǵandyqtan «Til zańyn» ázirlegen ju­mys­shy tobyn basqardym, keıinnen Par­lamentte Úkimet atynan osy zańdy ótkizý jaýapkershiligi maǵan júkteldi. Zań kóptegen qıyndyqtar men tosqaýylǵa ushyrady. Eń aldymen eldiń sol kezdegi saıası ahýaly óte kúrdeli bolatyn. Zań­dy usynyp otyrǵan Á.Qajygeldın úki­­metiniń ózi oǵan yqylas tanytpady, tipti ártúrli joldarmen bóget jasady. Parlamentte Chernyshev sııaqty ashyq shovınıstik pıǵyldaǵy jáne jolbıke depýtattar az emes edi. Olar keı jaǵdaılarda birigip ketetin. Biraq ult taǵdyryn oı­­laıtyn, el ortasynda zor bedeli bar F.Ońǵarsynova, О́.Joldasbekov, J.Qa­lıev, A.Bekbosynov, Z.Nurqadilov, t.b. de­pýtattar asqan tabandylyq tanyt­ty. Osy qatarǵa Náýbat Qalıev te qo­syl­dy. Májilis Tóraǵasy M.Ospanov keıde teke-tires asqynyp bara jatsa má­­milegerlikpen tutanǵan otqa sý sebe qoıatyn. Biraq barsha nıetimen durys zańnyń qabyldanýyna tilektes boldy. Onyń qoldaýymen «Til zańynyń» daýly jerlerin úkimetpen birlese otyryp qaraıtyn Májilis komıssııasy quryldy. Komıssııanyń tóraǵalyǵyna akademık О́.Joldasbekov, hatshylyǵyna N.Qalıev saılandy. Osydan keıin kóshimiz túzele bastady. Jeti-segiz aıǵa sozylǵan tartysta zańnyń árbir útir, núktesine deıin talqyǵa tústi. Úkimet usynǵan nusqa qa­zaq tiliniń paıdasyna bútindeı ózgerip, talqylaý ústinde kúshtik organdarda, jekemenshik uıymdarda, Qazaqstannyń dıplomatııalyq mekemelerindegi qazaq tiliniń qoldanylý aıasy aıqyndaldy. Náý­bat óziniń bilimdarlyǵyn, eńbek­shil­digin, uıymdastyrý qabiletin aıryqsha kór­setti.

Náýbat ult namysyn qorǵaıtyn kór­nekti qaıratker bolyp tez qalyptas­ty. Kóp­tegen maqalalar jazdy, kitaptar shy­ǵardy, saıası ǵylymdar doktory ata­ǵyn qorǵady. Bilim jáne ǵylym mı­nıstr­liginde jaýapty qyzmet atqardy. Keıin­­nen, ómiriniń sońyna deıin, L.N.Gýmılev atyndaǵy Eýrazııa ulttyq ýnı­­versıtetiniń professory bolyp, táýel­siz Qazaqstannyń jas urpaǵyn otan­­shyldyq rýhta tárbıeleýge zor úles qosty.

Onyń aıtary kóp edi. Kórgeni de, kóńiline túıgeni de ushan-teńiz bolatyn...

Dál osylaı, Sarjaldyń radıasııa sińgen shańynyń astynda ómirge kelip, bar ǵumyryn Semeıde ótkizgen, mynaý qatygez ortada taǵdyrynyń qalaı aıaqtalaryn júregimen sezse de, boıyn tik ustap, jaryq dúnıeniń sulýlyǵyn, adam ómirindegi sáýleli sátti, adamdyqty shyǵarmalaryna arqaý etken talantty jazýshy Talǵat Keńesbaı Náýbat aǵasynan soń, arada eki-úsh aı ótkende júrek talmasynan kóz jumdy. Iá, kókiregi kúıge tolyp, jazyp júrgen shyǵarmasynyń oqıǵasyn kóńilmen sholyp, sıqyrly, suńǵyla sózder terip, ózi basqaratyn ádebı jýrnalynyń sońǵy sanyn qoltyǵyna qysqan kúıi, astananyń shet kósheleriniń birinde murttaı ushty. Atom tajaly ony da jalmap tyndy.

Talǵat ózi arman etken qalada az-aq jyl ómir súrdi. Ǵumyrynyń qysqalyǵyn sezdi me, jan talasa eńbek etip, sońǵy jyldary óndirte jazdy. «Ol ekeý edi», «Oıshoǵyr» kitaptary jáne birneshe hıkaıat, áńgimeleri jaryq kórdi. Jas ádebıetshilerdi qoldaıtyn jýrnal ashyp, óz qarajatyna shyǵardy. Asyp jatqan dáýleti bolmasa da qushaǵy keń, júregi jomart, meıirimdi, talant qadirin biletin onyń boıyna Qarajan atasynyń qasıeti daryǵan edi.

Talǵatty astanaǵa shaqyrǵan men edim. «Fransýz átiriniń ısi» atty alǵashqy hıkaıasymen-aq ádebıet álemine ekpindeı kirgen ol tez arada búkil elge tanyldy. Biraq keıinnen ár istiń basyn shalyp, Semeıde uzaq júrip qaldy. Shyǵarmalary da sırek jarııalanatyn boldy. Men alǵash jolyqqanda ol ottaı janyp turǵan, arman, maqsattary iri, aıtar oıy salmaqty, jazary kóp jigitteı kóringen. Keıingi jyldary qońyrqaı óńi jadyrap tursa da, kózderinen bir muń seziletin. Onyń syryn sońǵy kezderi jazǵan shy­ǵarmalaryn oqyǵanda túsindim. Tal­ǵat ózi týǵan sory qalyń, qasiretti ól­kesiniń muńyn jan-júregimen sezinip ót­ti, biraq ómirdi súıgendikten únemi meıi­rimdilikti, ádemilikti, adamdardyń ór minezin jazdy. О́zi bastan keshken ótpeli kezeńdegi qubylmaly tirliktiń sýretterin áńgimelerinde sheberlikpen beıneledi. Týyndylarynda kópirme sóz, artyq oqıǵa bolmaıtyn, sheberdiń bizi, ustanyń úskirigi órnek salǵandaı, ár sózi oryndy, beıneli, kórkem qalpynda qaǵazǵa túsipti. Talǵat taǵdyry kúrdeli, ómiri oqıǵaǵa baı, jaqsy-jaman ataǵy birdeı jaıylǵan Ike batyr týraly roman jazyp júrgen. Úl­gere almady. Náýbat aǵasy sııaqty onyń da kóp armany kókireginde ketti...

Talǵattyń denesi óziniń súıikti Sar­jalynda jerlendi. Tozaq otynyń astynda jatsa da týǵan jerden artyq ne bar deısiń?!

...Semeı aımaǵynda mıllıonnan as­tam adam japa shegipti. О́lgenderdiń sa­ny qazir kóbeımese azaıar emes. Resmı máli­mette 2017 jyly Qazaqstanda obyr aýrýynan 14170 adam mert bolǵan, onyń 4235-i Shyǵys Qazaqstannyń turǵyndary eken. Bul jyl saıyn qaıtalanatyn qasiret. Oǵan Degeleńniń qatysy joq dep kim aıtady?! Kólemi 18 myń 500 sharshy shaqyrym synaq alańynda Hırosımaǵa túsken bombadan 2500 ese qýatty 488 atom, sýtegi bombalary jarylyp, oıran saldy. Odan taraǵan ýly radıasııa qazir ár butanyń, ár túp kódeniń túbinde ázi­reıildeı buǵyp jatyr. Jemtigi ań ba, adam ba, oǵan báribir. Eger ony zalal­syzdandyryp (dezaktıvasııa), kózin joı­­masaq áli de júz jyl boıy zardap shegemiz.

Abaı, Shákárim, Muhtardy týǵan qasıetti topyraqtyń bolashaq urpaǵy qandaı bolmaq?! Suraq kóp...

Sultan ORAZALY,

jazýshy, Qazaqstannyń

eńbek sińirgen qaıratkeri, professor