Konstıtýsııa kúni qarsańynda qazaqstandyqtar Negizgi Zańnyń ólsheýsiz jáne turaqty áleýetin erekshe baǵamdaıtyny belgili. Onyń ústine, qazirgi sátte jalpy qoǵam jańa Prezıdenttiń ózine berilgen senim mandatyna jaýap retinde usynǵan keleshek josparlar men damý baǵytyn jiti qadaǵalap, memleket kómegine úlken úmit artýda. Konstıtýsııa kúninen keıin Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev Qazaqstan halqyna tuńǵysh Joldaýyn jasaıdy degen jańalyq ta halyqtyń nazaryn erekshe aýdaryp otyr.
Negizinen, Prezıdenttiń saılaýaldy tuǵyrnamasynda jarııalanǵan jáne Úkimettiń keńeıtilgen otyrysynda aıtylǵan tapsyrmalardan da kóp jaıdy ańǵarýǵa bolady. Qazirgi áleýmettik-ekonomıkalyq ahýaldyń basty leıtmotıvi – Memleket basshysy qyzmetiniń Konstıtýsııanyń rýhyna, onyń buzylmaı oryndalý talabyna sáıkes kelýi jáne qalyń buqarany áleýmettik qoldaý, saıyp kelgende, bıliktiń zańdylyǵyn nyǵaıtyp, saıası tıimdiligin aıqyndaıdy. Bul rette kún tártibiniń pisip-jetilip, janǵa batqan máseleleri alǵa shyǵady.
Osy oraıda memlekettiń áleýmettik sıpatyna basa nazar aýdarý alǵa shyǵyp otyr, óıtkeni bul áleýmettik saıasatty tabyspen iske asyrýǵa arnalǵan jaǵdaılardy qamtamasyz etýge tikeleı baılanysty. Sondyqtan memleket tarapynan birinshi kezekte azamattardyń tutynýshylyq kepilsiz nesıelerdi tóleýge kómektesý týraly kóptegen ótinishterine den qoıyldy.
El Prezıdenti áleýmettik turǵydan alǵanda neǵurlym osal toptaǵy – kóp balaly otbasylar, múgedek balalary bar otbasylar, jalǵyz asyraýshysynan aıyrylǵan otbasylar, ataýly áleýmettik kómek alýshylar, jetim balalar sııaqty azamattarǵa erekshe nazar aýdardy. Jalpy sany shamamen 500 myńdaı adam ártúrli sebepterge baılanysty ómirlik aýyr jaǵdaılarǵa tap bolyp, ózderine alǵan kredıttik mindettemelerin oryndaı almaǵany belgili.
Bul rette kredıtterdiń 86%-dan astamynyń mólsheri 1 mln teńgeden az eken. Bereshektiń ortasha mólsheri shamamen 300 myń teńge jáne de bul adamdardyń óz betterinshe qaryzdarynan qutylýǵa esh múmkindikteri joq. Qazaqstannyń áleýmettik memleket ekendigi týraly konstıtýsııalyq normany negizge ala otyryp, Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev qazaqstandyqtardyń tap osy sanattaryna qoldaý kórsetý boıynsha teńdessiz qadam jasady.
Endi memleket azamattardyń joǵaryda atalǵan sanattaryna jatatyn árbir qaryz alýshy úshin tikeleı jáne ataýly qarjylyq kómek negizinde bir rettik aksııa tártibimen ekinshi deńgeıdegi bankterde jáne mıkroqarjy uıymdarynda jalpy kólemi 300 myń teńgege deıingi negizgi boryshty jáne ol boıynsha eseptelgen syıaqyny óteıtin boldy. Qaryz alýshylardyń 55%-dan astamy úshin, ıaǵnı 250 myń adam úshin bul negizgi qaryz ben syıaqyny qosa alǵanda, jalpy qaryz mólsheriniń tolyq tólenýin bildiredi. Qalǵan qaryz alýshylar úshin olardyń boryshynyń 300 myń teńge mólsherindegi bir bóligi óteledi, bul olardyń tólem qabilettiligin qalpyna keltirýge jáne boryshtyq júktemeni tómendetýde eleýli qoldaý bolady. Bankterde jáne mıkroqarjy uıymdarynda kepilsiz tutynýshylyq qaryzdary bar barlyq azamat úshin 2019 jylǵy 1 shildedegi jaǵdaı boıynsha eseptelgen aıyppuldar men ósimaqylar esepten shyǵarylady.
Budan basqa, 90 kúnnen astam merzimi ótken bereshegi bar jeke tulǵalardyń barlyq kepilsiz tutynýshylyq qaryzdary boıynsha kredıtterdi berý men qyzmet kórsetýge baılanysty turaqsyzdyq aıybyn, komıssııalar men ózge de tólemderdi esepteýge tyıym salyndy.
1 maýsymnan bastap jekelegen bıýdjettik sala qyzmetkerleriniń jalaqysy 30%-ǵa deıin ósti. 1 sáýirden bastap ataýly áleýmettik kómek kórsetý krıterııi ózgertilip, bul kómek mólsheriniń ósýine jáne ataýly áleýmettik kómek resıpıentteriniń 3 esege jýyq ulǵaıýyna múmkindik berdi. 202,5 mlrd teńge qarajat 1,5 mln adamǵa nemese 291 myń otbasyna bólinedi. Bul – azamattarymyzdyń quqyqtary men múddelerin qamtamasyz etý jónindegi konstıtýsııalyq normalardy iske asyrýdyń barynsha jarqyn qadamy.
Prezıdenttik «Áleýmettik paket» – bolashaqta azamattyń qajettilikteri men oǵan tıesili tólemder týraly barlyq aqparattardyń «jınaý núktesi» bolatyn derbes áleýmettik karta arqyly asa muqtaj adamdarǵa naqty jáne ataýly áleýmettik kómekti usynady. Budan basqa, búkil el boıynsha áleýmettik qoldaý standarttarynyń birdeıligine qatysty azamattardyń teńdigine kepildik beriledi.
Prezıdenttiń «Medısınalyq paketi» sapaly medısınalyq qyzmetterge qoljetimdilikke qatysty azamattardyń naqty teńdigin, dárigerdi densaýlyq saqtaý mashınasynyń «bıýrokratııalyq burandasy» sııaqty qazirgi qalpynan «dáriger – pasıent» qarym-qatynasyna ótip, eldegi barlyq medısınalyq jumystyń negizi bolatyn meıirimdi, janashyr dáriger tulǵaǵa aınaldyrýdy qamtamasyz etedi. Jáne de munyń materıaldyq negizi bar – 1 maýsymnan bastap barlyq medısına qyzmetkerlerine jalaqy mólsheri 30%-ǵa deıin ulǵaıtyldy.
Taǵy bir mańyzdy paket – «Bilimdi ult: barshaǵa arnalǵan zamanaýı bilim berý standarttary» basymdyǵy. Bul jerde áńgime tek bilim berý júıesi týraly ǵana emes, kelesi onjyldyqtyń ózinde eńbek naryǵyna tabysty kirigýge baǵdarlanǵan jastar úshin áleýmettik lıftilerdiń keń platformasyn qalyptastyrý týraly da bolyp otyr.
«Jumyspen qamtý jáne jańa jumys oryndary» sııaqty prezıdenttik paket dál osy blokpen tyǵyz baılanysty, óıtkeni búginde búkil álemde «bilim ekonomıkasynan» «adamdar ekonomıkasyna» kóshý bastalýda. Sondyqtan bul blok ıntellektýaldyq áleýetti damytýǵa ǵana emes, sonymen qatar shyǵarmashylyq jáne kreatıvti qasıetterdi damytýǵa jáne olardy paıdalana bilý daǵdylaryn úıretýge baǵyttalýy tıis.
Bul keshendi mindetterdi iske asyrý nátıjege baǵdarlanǵan memlekettik basqarý júıesin jańartýsyz jáne ol sapaly túrde jumys isteıtindeı etip qaıta júkteýsiz múmkin emes.
Onyń mánin úsh baǵytta kórsetýge bolady, olar: memlekettik basqarýdyń barlyq deńgeıiniń qoǵam aldyndaǵy jaýapkershiligin, esepti bolýyn jáne baqylanýyn arttyrý, sondaı-aq halyqpen tikeleı keri baılanysty kúsheıtý jáne sońǵysyn sheshim qabyldaý prosesine tartý.
«Búkil halyqtyń ıgiligi úshin ekonomıkalyq damý» konstıtýsııalyq prınsıpi saılaýaldy tuǵyrnamany iske asyrý jónindegi jospardyń ekonomıkalyq blogynda keńinen kórinis tapty, onda ákimshilik kedergilerdi alyp tastaýǵa, eńbek ónimdiligin jáne otandyq kásipkerlerdiń básekege qabilettiligin arttyrýǵa basa nazar aýdaryldy. Jáne muny «qarapaıym zattar» ekonomıkasynda – jıhaz, tamaq, toqyma, qurylys jáne basqa salalar bazasynda jasaý kútip tur. Bul úshin 600 mıllıard teńge qarastyrylǵan. Bul rette ósýdiń bir baǵyty «aýqatty aýyl», sondaı-aq kásipkerlik salasyn retteý jáne qoldaý, qarjy salasyn saýyqtyrý salasyndaǵy barlyq qujattardy tekserý jónindegi sharalar bolady.
Prezıdent «bári biletin, biraq suraýdan qorqatyn» sanattaǵy eń ózekti máselelerdi qozǵady. Bular – aýyl sharýashylyǵyna salynatyn ınvestısııalardyń tómen deńgeıi: negizgi kapıtalǵa ınvestısııalar kólemi bar bolǵany 3,2%; olarǵa qatysty aýyl sharýashylyǵy saıasatynyń naqty qysqa jáne ortasha merzimdi basymdyqtardy ázirleý jáne osy bazada qoldaý quraldaryn turaqtandyrý boıynsha tapsyrma berilgen memlekettik qoldaý sharttarynyń jıi ózgerýi. Bul jerdi tıimdi paıdalaný máselesi, al búgingi kúni bizde 16,5 mln gektar paıdalanylmaıtyn jer bar. Barlyq aýyl sharýashylyǵy jerlerine aýdıt jasaý jáne jer kadastrynyń júıesin sıfrlaý óndiristiń basty faktory – jerdi kóleńkeden shyǵarady. Jáne Prezıdent barlyǵyn «Jer onda jumys isteıtinderge tıesili bolýy tıis» degen shyn máninde «revolıýsııalyq» tujyrymmen aıaqtaıdy.
Azamattardyń ekonomıkalyq teńdiginiń irgeli negizderiniń birin qurý úshin eldiń ınfraqurylymyn odan ári damytý, turǵyn úıge qoljetimdilik jáne ekologııalyq qaýipsizdik kózdelgen. Munda da naqty kórsetkishter belgilengen – az qamtylǵan azamattar sanattaryna arnap 40 myń páter jáne 2 mıllıonnan astam adam úshin 650 myń páter salý kerek. Elde biryńǵaı turǵyn úı saıasatyna kóshý azamattardyń turǵyn úımen qamtamasyz etilý quqyqtarynyń naqty teńdigin ornyqtyrýdyń negizine aınalady.
Belgilengen josparlardyń tabysty bolýy óńirlik deńgeıde naqty maqsattarǵa qol jetkizilýine baılanysty ekeni daýsyz. Sondyqtan «Qýatty óńirler – qýatty Qazaqstan» paketi naqty óńirdegi barlyq memlekettik baǵdarlamalardyń tikeleı halyq múddesin kózdep, soǵan baǵdarlanýynyń, olardyń óńirlik baǵdarlamalarǵa qatysýynyń mańyzdy elementi bolyp tabylady. Bul jerde Qazaqstan halqy Assambleıasynyń aýyl deńgeıinen oblys ortalyǵyna deıingi Qoǵamdyq kelisim keńesteriniń – barlyǵy 3000 keńestiń – aıtarlyqtaı tájirıbesi jınaqtalǵanyn atap ótkimiz keledi.
Elbasynyń tapsyrmasy boıynsha bul biregeı ınstıtýt jergilikti ózin ózi basqarý júıesiniń elementi retinde de, aýdandar, aýyldyq okrýgter, aýyldar deńgeıinde jergilikti bıýdjetterdiń tıimdi paıdalanylýyn baqylaý quraldarynyń biri retinde de damydy.
Prezıdent Qasym-Jomart Toqaevtyń saıası júıeni transformasııalaý jáne osy prosesterdegi jastardyń róli jónindegi mindetter kesheni onyń saılaýaldy baǵdarlamasyn iske asyrý jónindegi tapsyrmalarynyń qısyndy qorytyndysy bolyp tabylady. Onyń máni – «bılik adamdardyń suranystaryn estýge, jergilikti jerlerdegi máselelerdi sheshýge, azamattar aldynda únemi esep berýge mindetti». Eldiń saıası mehanızmin retke keltirý jáne eppen, muqııat qurý kez kelgen deńgeıdegi saıasat úshin eń kúrdeli mindet boldy, qazir de solaı jáne bola beredi.
Sondyqtan saıası júıeniń ózgerýi qoǵamnyń «ózin ózi retteý» tetikterinsiz múmkin emes. Osy turǵyda Ulttyq qoǵamdyq senim keńesin qurý jáne 2025 jylǵa deıingi azamattyq qoǵamdy damytýdyń jańa tujyrymdamasyn ázirleý saılaýaldy tuǵyrnamany iske asyrý úshin saıası jaǵdaılar jasaýǵa múmkindik beretin tap osyndaı «bappen kúıge keltirý» tetikteri bolyp otyr.
Konstıtýsııalyq qurylys turǵysynan alǵanda, saılaýaldy tuǵyrnamany iske asyrý jónindegi baǵdarlama birinshi kezekte Qazaqstan Respýblıkasy Konstıtýsııasynyń «Jalpy erejeler» atty I bólimi men «Adam jáne azamat» atty II bóliminiń erejelerin barynsha tolyq iske asyrýǵa baǵdarlanǵan. Jáne de bul óte oryndy, óıtkeni Prezıdent Q.Toqaevtyń baǵdarlamasy negizinde saılaý naýqany kezeńinde-aq ábden ýshyqqan qoǵamdyq problemalardy sheshýge degen «áleýmettik», adamı kózqaras barynsha aıqyn kórindi.
Bul Qazaqstan Respýblıkasy Ata Zańynyń ózgermeıtin áleýmettik sıpatyn, sondaı-aq onyń gýmanıstik áleýetin ashý jáne mazmunyn toltyrýǵa arnalǵan orasan zor rezervterdiń bar ekenin kórsetedi.
Qazaqstan Respýblıkasy Konstıtýsııasynyń kúni bizdiń memleketimizdiń demokratııalyq negizderiniń myzǵymas beriktigin, adam quqyqtary men bostandyqtarynyń saltanat qurýyn, el bolashaǵy úshin árqaısymyzdyń óz azamattyq paryzymyz ben jaýapkershiligimizdi sezinýimizdi beıneleıdi.
Qoǵamdaǵy birlik pen kelisimniń arqasynda bizdiń árqaısymyzdyń erkin ómir súrip, eńbek etýge, otbasyn quryp, bala tárbıeleýge, sóıtip óz bolashaǵymyzǵa jospar qurýǵa múmkindikterimiz bar. Búkil quqyqtyq júıeniń ózegi bola otyryp, Konstıtýsııa Qazaqstannyń ornyqty jáne qarqyndy damýyn qamtamasyz etedi. Ol ár adamnyń, tutas qoǵamymyzdyń shyǵarmashylyq áleýetin iske asyrý kókjıegin keńeıtedi.
Elimizdiń táýelsizdik jyldarynda qol jetkizgen jetistikteri, sondaı-aq búginde aldymyzǵa qoıyp otyrǵan josparlar men mindetterdiń aýqymdylyǵy – Konstıtýsııamyzdyń orasan zor jasampaz áleýetiniń aıǵaǵy.
Janseıit TÚIMEBAEV,
Qazaqstan halqy Assambleıasy Tóraǵasynyń orynbasary –
Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdenti Ákimshiligi QHA Hatshylyǵynyń meńgerýshisi