Beısenbi, 28 aqpan 2013 7:19
Sonaý túrki dáýirinen tamyr tartatyn ushan-teńiz rýhanııatymyzdyń bir salasy – mýzyka óneri. Uly dalany en jaılaǵan babalarymyzdyń bul salada qaldyrǵan asyl murasy – halqymyzdyń baǵa jetpes ulttyq qazynasy. Sol altyn kenishtiń ishindegi eshbir halyqta kezdespeıtin fenomendik qubylysqa balaýǵa bolatyn kúı janry erekshe nazar aýdartady. Yqylym zamandardan beri osy bir ǵajaıyp óner urpaqtan-urpaqqa dástúr jalǵastyǵy arqyly qazirgi dáýirimizge jetti.
Beısenbi, 28 aqpan 2013 7:19
Sonaý túrki dáýirinen tamyr tartatyn ushan-teńiz rýhanııatymyzdyń bir salasy – mýzyka óneri. Uly dalany en jaılaǵan babalarymyzdyń bul salada qaldyrǵan asyl murasy – halqymyzdyń baǵa jetpes ulttyq qazynasy. Sol altyn kenishtiń ishindegi eshbir halyqta kezdespeıtin fenomendik qubylysqa balaýǵa bolatyn kúı janry erekshe nazar aýdartady. Yqylym zamandardan beri osy bir ǵajaıyp óner urpaqtan-urpaqqa dástúr jalǵastyǵy arqyly qazirgi dáýirimizge jetti.
Notalyq jazý-syzýy joq zamandarda dúnıege kelgen bul jádigerler keıingi býynǵa tek este saqtaý, beınelep aıtqanda «tabıǵı kompıýter», ıaǵnı jady arqyly jetýi shyn máninde tańdanys týdyratyn jaǵdaı.
Mine, osylaı san ǵasyrlyq kúıshilik ónerimiz damı kele túrli aımaqtarda tókpe, shertpe dástúrindegi dombyrashylyq mektepterdi qalyptastyrdy. Biraq, bul shartty túrdegi ataý ǵana. Al, eger tereńirek úńilip qaraǵanda, sol tókpeńizdiń ózi Boǵda, Qurmanǵazy, Abyl, Mámen, Dáýletkereı, Dına, Qazanǵap, Mańǵystaý saryndarynda, shertpeńiz Táttimbet, Toqa, Áshimtaı, Súgir shyǵarmashylyqtarynda bir-birinen qurylymdyq, palıtralyq boıaýy, áýezdik úndestigi, oryndalý máneri jaǵynan alýan túrli aǵymdar bolyp tarmaqtalyp kete barady. Demek, bul degenińiz kúı janrynyń asa baı, adamzat órkenıetindegi tutastaı jatqan sınkrettik sıpattaǵy dara qubylys ekendiginen habar beredi.
Áńgimemizdi áriden bastaǵandaǵy aıtpaǵymyz, osy kúılerimizdi búgingi dáýirimizge jetkizýshi mýzykalyq aspabymyz – dombyrany halqymyzǵa jete tanytý jáne jahandyq aýqymda nasıhattaýdyń tetikteri týraly oı bólisý, naqtyraq aıtqanda tıisti oryndarǵa usynys berý edi.
Árıne, ejelgi áýen-sazdarymyz dombyradan basqa da qobyz, sybyzǵy, jetigen, sazsyrnaı, sherter, shańqobyz sııaqty aspaptar arqyly jetip otyrǵany belgili. Biraq, osylardyń ishindegi tyńdaýshyǵa eń etene jaqyny, el ishine keńinen taralyp árbir qazaqtyń syrlasyna aınalǵan kıeli jádigerimiz – dombyra.
Ultymyzdyń júrip ótken jolyndaǵy búkil tynys-tirshiligi, qaıǵy-qasireti, muń-sheri, ańsar-armany men qýanyshy osy qara dombyranyń shanaǵynda qattalǵan. Alla taǵalanyń bergen syıynyń qudirettiligi sonda bolar, tilmen aıta almaǵan jaǵdaıattardy kúımen jetkizetin úrdistiń bolǵanyn tarıh qatparlarynan kezdestiresiz.
Mine, babalarymyzdyń únindeı bolyp baǵzy zamandardan úzdigip jetken osy kúılerimizdiń búgingi jaı-kúıi, jóndi-jónsiz estradaǵa salynyp óziniń móldir qalpynan aıyryla bastaýy alańdatpaı qoımaıdy. Munymen qosa, sym ishekter taǵylǵan elektrondy dombyralardyń ashy shańqyly qońyr úndi dybysqa qulaǵy úırengen, qońyrqaı tirshilikti, qońyrqaı ǵana minezdi, qatqyldyqty qalamaıtyn qazaǵymyzdyń sanasyna qabyspaı titirkendiretini de ras.
Endeshe, osyndaı almaǵaıyp kezeńde kıeli dombyranyń tabıǵı bolmysyn jan-jaqtan antalaǵan afro-amerıkalyq, «tobyrlyq» mádenıettiń ekspansııasynan saqtap qalý búgingi kúnniń dilger máselesiniń biri bolsa kerek.
О́ıtkeni, bul alpys eki tamyrdy ıdiretin qazaqtyń tuma bulaqtaı mýzykalyq tilin ǵana emes, sondaı-aq, dilin qıratýshy úrdis. Sondyqtan da dombyrany, dombyra arqyly kúılerimizdi tóltýma túrinde saqtaý – eldigimizge syn.
Osyǵan baılanysty naqty mynandaı usynys aıtqan bolar edik. Jeke mýzykalyq aspap retinde dombyrany álemge tanytý jáne kúılerimizdi mýzykalyq termınologııada janr retinde ornyqtyryp, jahandyq rýhanııattaǵy salmaǵyn aıshyqtaý maqsatynda Qazaqtyń memlekettik ulttyq dombyrashylar ansambli qurylsa. Bul oraıda jan-jaǵymyzdaǵy jurttardyń tól jádigerlerin ulyqtaýdaǵy jasap jatqan tirlikterin aıta ketsek artyqtyq etpes.
Aıtalyq, Reseıde balalaıkashylar men baıanshylardyń, О́zbekstanda rýbabshylardyń, Belarýste sımbalshylardyń, Túrkimenstanda dýtarshylardyń ansamblderi jumys isteıdi. Bular aınalyp kelgende, ulttyń mártebesin kóterý úshin istelinip jatqan sharýalar ekendigine daý joq.
Osy jerde «bizde onsyz da Qurmanǵazy atyndaǵy, «Otyrar sazy» sııaqty ataqty orkestrler barlyq oblystarda halyq aspaptary orkestrleri, ansamblderi bar emes pe?» degen saýal týyndaýy múmkin. Iá, mundaı ujymdardyń bar ekeni ras jáne olardyń mádenıetimizdiń damýyna ólsheýsiz úles qosyp kele jatqanyna eshkimniń talasy joq. Bul ujymdarda dombyra basqa da aspaptarmen úılesimdi úndese otyryp, bir birlikte naqty bir shyǵarmany oryndaýda paıdalanady. Árıne, mundaı quramdaǵy dombyra talaı tyńdarmannyń júreginen oryn aldy.
Deı turǵanmen, birtekti (odnorodnyı) dombyradan (tenor) turatyn kópdaýysty memlekettik mártebege ıe ansambl qurylsa nur ústine nur emes pe? Sebebi, dombyra – kúı aspaby. Eger de kúılerimiz óńdelip, keń tynyspen birneshe partııalarda oryndalar bolsa, ulttyq reńkke boıalyp, tutastaı bir kórkem polotnoǵa aınalar edi. Mundaı óner ujymynyń qurylýy dombyranyń álemdik qaýymdastyqta ulttyq brend bolyp tanylýyna jol ashary anyq.
Jalpy alǵanda, qazirgi tańda dombyra mýzykalyq aspap retinde akkýstıkalyq, tehnıkalyq múmkindigi jaǵynan kemeldenip, repertýarlyq aýqymy da keńı tústi. Sondaı-aq, keıingi tolqyn jastardyń dombyrany meńgerý deńgeıi ǵalamat bıikke kóterilip ketti. Mine, osyndaı ólshemder men joǵaryda dáıek etilgen jaılar biz usynyp otyrǵandaı óner ordasyn qurýǵa tolyqtaı negiz bola alady.
Al endi bolashaqta óner ujymyn uıymdastyrý kerek dep tabylǵan jaǵdaıda eń úzdik dombyrashylardy irikteý úshin konkýrs jarııalaý bolashaq ujym jetekshisine halyq mýzykasyn óte tereń biletin, shyǵarmashylyq qııaly júırik, kúılerdi óńdep túsirýde asqan sheber, tájirıbesi mol, ári kásibı dombyrashyny konkýrstyq negizde irikteý mýzykanttardyń tolyqqandy shyǵarmashylyqpen jumys isteýi úshin olardyń áleýmettik máselelerin sheshý sııaqty máseleler qaperge alynsa deımiz.
Ata-babamyzdan kele jatqan rýhanı-mádenı jelige syzat túsip, mýzykalyq tilimiz shubarlana bastaǵan mynandaı jahandaný zamanynda osyndaı taqylettes óner ordasynyń shańyraq kóterýi ulttyń rýhyn kóterýdegi naqty bir qadam bolar edi. О́ıtkeni, Qadyr aqyn aıtqandaı, «Naǵyz qazaq qazaq emes, naǵyz qazaq – dombyra!».
О́tegen ǴUBAIDÝLLIN,
ardager-ustaz, professor,
dombyrashy-dırıjer.
Qalmahan OMAR,
ustaz-dombyrashy, Qazaqstan
Jýrnalıster odaǵynyń múshesi.
ShYMKENT.