Muǵalim mártebesiniń tuǵyry

Mine, sondyqtan da shyǵar, El­basynyń bastamasymen qo­ǵam­­nyń jiti talqylaýynan ótken «Pedagog mártebesi týraly» zań Parlament qaraýyna túsip, bilim salasynyń mamandaryn ǵana emes, kúlli halyqty jaq­sylyqtan úmittendirip otyr. О́ıtkeni zańnyń aty – zań. Ol ustazdar qaýymyna ári qorǵan, ári yntalandyrý bolmaq.

Nur Otan partııasy Saıası keńe­siniń 21 tamyzdaǵy otyrysynda Elbasy qoǵamnyń bar­lyq salasyna, sonyń ishinde óske­leń urpaqqa, olardyń talaptanýyna, izdenisine, adal eńbek etýine jaýapkershilikpen qaraýdy naqtylap aıtty. Ult kósh­bas­shy­sy­nyń qoıǵan talaby men artqan senimi aıqyn ári salmaqty dep bilemiz. Ony júzege asyrýda bilim salasy aıanyp qalmasy sózsiz.

Sońǵy jyldarda elimizde júr­gizilip jatqan memlekettik-áleý­met­tik baǵdarlamalardyń máni men maqsatyna qarasańyz, kóbine bıýdjet qyzmetkerlerlerine, sonyń ishinde bilim jáne densaýlyq saq­taý salasy mamandaryna baǵysh­tal­ǵanyn ańǵarar edik.

Sondaı-aq ózderińiz kórip-bilip otyrǵandaryńyzdaı, keıingi kezde bilimge, muǵalimge qoǵam kózqarasy ózgere bastady. Árıne, jaqsy ja­ǵynan. BAQ-ta da, bylaıǵy ómirde de ustazǵa kórsetilip jat­qan qurmetti eskermeý múmkin emes. Bul – jaqsylyqtyń nyshany. Bul – qalyptasqan dástúrdi syılaý men qasterleýdiń joly.

Shyntýaıtynda, bedel – na­ryqtyq qatynastyń emes, adam­shy­lyq­tyń ólshemi. Ol – máni tereń, tuǵyry bıik, qalyby aıryqsha qundylyq. Sondyqtan adam da, qoǵam da tirnektep bedel jınaıdy. Bedelsiz adamdy da, mamandy da eshkim syılamaıdy. Onyń qoǵamda, jumys ornynda, óz otbasynda qadiri joq.

Rýhanı tulǵalarymyzdan Júsip Balasaǵunı: «Izgi atymen ǵana er alǵysqa bólenedi» dese, Mah­mud Qashqarı: «Izgi erdiń súıe­gi shirip ketse de, aty óshpeıdi» dep jaza­dy. Osy izgiliktiń bári – ustaz bolmysynan, ustaz biliginen, ustaz táliminen darıtyn qasıetter.

Elbasynyń: «Halyqtyń seni­min aqtaýdan artyq abyroı joq, bolýy da múmkin emes» degen tamasha taǵylymdy sózi bar. Bul – ustaz­dyń ǵana emes, kez kelgen ustamdy jannyń baǵdarshamy. Bul rette Prezıdent Q.K.Toqaevtyń: «Muǵalimniń eńbegi – adamzat ıgiligimen astasqan ólsheýsiz eńbek» dep aıtqany da málim.

Eýropanyń «avtorıtet» uǵy­myn tápsirlep jiberseńiz, qazaqsha «adamgershilik, ar, namys, qýat, tegeýrin, bılik» bolyp shyǵady. Bizdińshe, álimsaqtan ustaz abyroıy osyndaı bolǵan, qazir de, bolashaqta da osylaı bolýy tıis. Sonda ǵana qoǵamnyń bereke-birlik, tálim-tárbıe, aqyl-parasat ólshemi ornyǵyp damıdy.

Bázbireýler «Ustazdardyń ózi ustazdyq atqa laıyqty ma?» dep qarsy suraq qoıyp jatady. Ras, «bes saýsaq birdeı emes», ondaı faktini de jasyryp-jappaımyz. Biraq ondaılar kezdesse, ustaz aty men zatyna jete almaǵanyn ańǵartpaı ma?.. Sol sebepti halyq qaı kezde de – tóreshi, baǵalaýshy, synshy. Biz shyn ustaz týraly jáne onyń mártebesi jóninde oı sabaqtap otyrmyz.

Ustaz mártebesi – fılo­so­fııa­lyq, psıhologııalyq, tarıhı, áleý­mettik astary bar qadirli uǵym jáne qoǵam jaýapkershiligin anyq­taı­tyn ólshem. Pedagog tuǵyry – qoǵam men memleket tuǵyry.

Qaı memleket ustazdaryna qa­­tys­ty qandaı saıasat ustansa, mem­­­­lekettiń bedeli de soǵan saı qa­­­lyptasady. Sondyqtan eń bas­ty­­sy, Qazaq elinde muǵalimdi qa­dirleýge baılanysty tamasha dás­túr bar. Qyzmettegi, bıliktegi bú­gingi tolqyn ony umyta qoıǵan joq.

Sóz joq, túptep kelgende, pedagog bedeli zańmen emes, qoǵamnyń ar-uıatymen, jaýapkershiligimen shegelenedi. Qasıetti «Qurannyń» ózinde de, bizdiń myń jyldyq dástúrimizde de ustazdy syılaý paryz ekeni erekshe aıtylǵan. Endeshe «Pedagog mártebesi týraly» zańnyń qorǵaýshysy da, qoldaýshysy da, dáıegi de, máıegi de – qoǵam.

Osyǵan baılanysty myna oı­dy orta­ǵa salýdy durys kórdik.

Birin­shiden, qoǵam nemese bári­miz bilim ordalaryn – mádenıet pen biliktiń alańy dep, al ustaz­dar­dy – jol silteýshi, ónege rámizi dep qabyldaýymyz shart. Atqarýshy bılik te mektepti túrli saıası naýqan kezinde eske almaı, qoǵamnyń kúndelikti qaınaýy, pisip-jetilýi dep qaraǵany jón. Aǵa tolqynnyń ımandylyqqa uıyp, meshit jaqta júrgeni jaqsy. Biraq negizgi bolashaq, basty esep – mek­teptegi jas býynda ekenin umyt­paǵany durys. Sondyqtan neme­resin mektepke jetektep ákelip, sonyń mańynda júıeli áńgime qursa, qıly jamandyqty birden tyıýǵa áreket jasasa, ustaz bedelin de, ata-ana retinde óz bedelin de kóteredi.

Ekinshiden, ustazdardyń saýa­ty, adamshylyq bastamalary, qoǵam­dyq-áleýmettik qaǵıdattary shek­teýshilikke barmaý kerek. Be­del­di ustaz – ashyq, demokrat ustaz. Sondyqtan sabaǵyńyzǵa ata-ana, qyzyqqan adam qatysqysy kele me – qatyssyn. Jınalysyńyzda oı aıtqysy kele me – aıtsyn. Qysqasyn aıtqanda, barlyq oqý orny qoǵamnan ári baǵa alyp, ári halyq aınasynan ózin kóre bilgeni abzal.

Úshinshiden, «naryq jáne bilim ordasy» degen taqyryp pysh-pysh áńgimeniń emes, qoǵam bolyp keńesýdiń ózegine aınalsa deımiz. Ras, memlekettiń mektepke berer nemese bóler qarjysy azdaý bolyp tur. Biraq táýelsizdiktiń 28 jylynda turǵyzylǵan záýlim mektep ǵımarattaryn, úlken qalalardaǵy birinen keıin biri ashylǵan qazaq mektepterin umytpalyq. Burynǵy dástúrdegi asar, úme, jylý t.b. bar, biz nege naryq kezeńinde bilim ordalaryna ata-ana, janashyr, demeýshi retinde naqty kómektese almaımyz? Esterińizge salaıyq, 20-30 jyldary alǵashqy mektepter – jeke adamdardyń shym-kirpishten soqqan úıi bolatyn. Olar muny satqan joq, saýdalaǵan joq, tegin berdi. 50-60 jyldary mekteptiń kirpishin ujym bolyp quıyp, qabyrǵasyn el bolyp kóterdi. Naryqtyń adamshylyq bir amaly – osy. Shúkir, qazir meshit qana emes, mektep salyp, halyqqa syılaıtyn kásipkerler paıda boldy. Biz osyǵan qýanamyz.

Bilim salasynyń ózindik, kásibı talaı qıyndyqtary bar. Oqý men oqytýdyń shyn ma­ǵy­­­nasyndaǵy erkindigi men der­bes­tigi, bastamalardy qoldaý­dyń tetik-amaldary áli de álsiz­deý. Mektepte de, joǵary oqý oryndarynda da úlgerim men baǵalaýdyń qasań jolynan shyǵa almaı kelemiz. Qaǵazbastylyq pen jalań esep jumysty shiderleıdi. Muny Elbasy da, Prezıdent te, sala basshylary da synap júr. Biraq odan qutylýdyń tetigi – óz qolymyzda.

Bilimge qoıylatyn shart – naq­ty ustazdyq talapqa negizdelse deımiz. Shyn ustaz shákirtteriniń aldynda eshqashan da jalǵan, jasandy, júıesiz áreketke barmaıdy. Jalpy ádildik pen tazalyqtyń bastaýy – mektep. Osy tetik umy­tyl­sa, qoǵam qaı jaǵynan da kóshten qalady.

Sonymen birge ata-ana men ustaz arasyndaǵy jaýapkershilik shegin, reglamentin qoǵam bolyp tal­qy­lap, bir toqtamǵa keletin kez álde­qashan keldi. Qoǵam, ata-ana mekteptiń synaýshysy pozısııasyn ustansa, biz eshqashan alǵa bas­paımyz. Joǵaryda aıttyq, Qazaq eli dástúrinde mektep nemese bilim ordasy – naǵyz adaldyq alańy.

Árıne, basty tetik ustazdyń ózinde. О́zin ózi syılata bilmegen ustaz oqýshy aldyna nemese min­ber­ge shyǵyp, dáris oqýǵa mo­ral­­dyq quqy joq. Sondyqtan úne­mi izdeniste júrgen, sheberligin dáıim shyńdaıtyn, mádenıeti, adamgershiligi, bar bitim-bolmysy joǵary azamat – shákirttiń ǵana ustazy emes, qoǵamnyń ustazy. Otanymyzda ustaz abyroıy artqan saıyn, bilim men ǵylymnyń, tárbıe men mádenıettiń abyroıy artatyny sózsiz.

Dana babalarymyz balaǵa bi­lim­­nen buryn tárbıe berilýi kerek ekenin munan myń jyl buryn aıtyp ketken. Otbasy tálimi men eldik tárbıe – bilim júıesiniń ári ózegi, ári aınasy. Qazaqstannyń otanshyl ul-qyzyn oqytýdyń maqsaty men mazmuny jyldan-jylǵa aıqyndalyp keledi. Atap aıtsaq, maqsat – básekege qabiletti bilimdi urpaq qalyptastyrý, al bilimniń mazmuny – eldik tálim-tárbıe men adamzat aqyl-oıynyń injý-marjany dep bilemiz.

Bıylǵy respýblıkalyq tamyz konferensııasynda el Prezıdenti Q.K.Toqaev qabyldanýy jos­par­lanǵan «Pedagog mártebesi tý­raly» zańda ustazdardy qol­daý­dyń keshendi sharalary qaras­ty­ryl­ǵanyn, sonyń ishinde muǵalim júktemesin azaıtý, abyroıy men bedelin kóterý, materıaldyq jaǵ­da­ıyn jaqsartý belgilengenin qa­dap aıtty.

Ras, ustaz mártebesi týraly zań qoǵamnyń barlyq jigin de beıjaı qaldyrmady. Barlyq jıynda, basqosýda bul taqyrypty aınalyp ótken adam az. Biz munyń bárin – janashyrlyq pen jaýapkershilik dep uqtyq. Osylaı barlyq sharada, bastamada halyqtyń bereke-birligi arta bergeı.

 Erlan SYDYQOV,

L.N.Gýmılev atyndaǵy EUÝ rektory, akademık