Sársenbi, 6 naýryz 2013 6:20
Aqtaý kóshelerinen ishin oqýshy balalarǵa syqaı toltyryp, alabajaq shamdaryn oınaqshyta ótetin avtobýstardy ekiniń biri kórip júr. Uzaq jylǵy kórinis bolǵandyqtan, kóz úırenip ketken qalypty jaǵdaıǵa aınaldy. Bular qala irgesindegi Munaıly aýdanynyń mektep jasyndaǵy balalary ekenin de aıtqyzbaı biledi kópshilik.
Sársenbi, 6 naýryz 2013 6:20
Aqtaý kóshelerinen ishin oqýshy balalarǵa syqaı toltyryp, alabajaq shamdaryn oınaqshyta ótetin avtobýstardy ekiniń biri kórip júr. Uzaq jylǵy kórinis bolǵandyqtan, kóz úırenip ketken qalypty jaǵdaıǵa aınaldy. Bular qala irgesindegi Munaıly aýdanynyń mektep jasyndaǵy balalary ekenin de aıtqyzbaı biledi kópshilik.
90-shy jyldary Mańǵystaýǵa, onyń ishinde Aqtaý qalasyna kóship kelýshilerdiń kóptigi aımaqta halyq sanynyń artýyna áser etti. Respýblıkadaǵy turǵyn úı quny qymbat qalalardyń biri sanalatyn Aqtaýdan baspana satyp alýdyń qıyndyǵy jaǵdaı túzelip, eńse tikteldi deıtin qazirdiń ózinde kóp úshin tek arman kúıinde. Al, sol kezeńderdegi elimizdiń áleýmettik-ekonomıkalyq ahýaly ózge salalar sekildi qurylysty da jappaı turalatyp tastaǵan. Az-maz qarajaty barlar qaryzdanyp-qaýǵalanyp júrip qala shetindegi saıajaılarǵa qonystana bastady. Mundaı sátte saıajaılardyń da quny kim kóringenge buıdasyn ustata bermeıtin kúıde bolatyn. Keıin qymbatshylyq pen qıynshylyqtyń arany qaıtyp, el erkin tynystaǵanda halyq saıajaılar mańyndaǵy ashyq-alańqaı jerlerge úı turǵyzyp aldy. Endi qaptaǵan halyqtyń hal-ahýalyn tyńdap, turmystyq-áleýmettik talap-tilegin oryndaý Aqtaý qalalyq ákimdiginiń ıyǵyndaǵy júk salmaǵyn aýyrlatyp jiberdi. Táýelsizdik alǵan soń Elbasy N.Nazarbaevtyń Jarlyǵymen Munaıly aýdanynyń qurylýy – tyǵyryqtan shyǵar birden-bir jol boldy. Búginde 6 selolyq okrýgten turatyn jas aýdan qalypty damyp keledi. О́tken jyldyń 3 toqsany qorytyndysy boıynsha oblystaǵy aýdan-qalalardyń áleýmettik-ekonomıkalyq damý qarqyny reıtınginde ekinshi orynnan kórindi. Bul – aıtýǵa turarlyq jetistik. Jańa ákimshilik ǵımaraty, halyqqa qyzmet kórsetý ortalyǵy sekildi birneshe nysandar ashylǵan aýdanda jańa aýyldar boı kóterdi. Sonyń biri – aýdannyń jańa ortalyǵy retinde irgetasy qalanǵan Batyr aýyly. Jańaózenge barar jolda tyń jerden shańyraq tiktegen jańa aýyl búginde atamekenge at basyn burǵan aǵaıynnyń kóshin toqtatyp, qosyn tiger qonysy.Biraq, oqýshylardy tasymaldaý úrdisiniń úzdiksiz jalǵasyp kele jatqandyǵy kóńilge kirbiń uıalatady. Búgingi tańda aýdandaǵy jalpy bilim beretin 8 mektepte 13710 bala oqıdy. Mundaǵy mektepterdiń barlyǵy ózine shektelgen orynnan artyq júktemede bala qabyldap otyr deýge bolady. Mysaly, Mańǵystaý selolyq okrýgindegi 740 oryndyq mektepte 1300-ge tarta, 1200 oryndyq №5 mektepte 3500-ge jýyq bala bilim alyp júr. Dáýlet, Baıandy aýyldaryndaǵy jaǵdaı da osyndaı. Atamekende 640 oryndyq mektepte 1800-den astam bala oqyp jatyr. Qyzyltóbede lıseıdi qospaǵanda, eki mektep te osyndaı kúıdi bastan keshirýde. Baıandylyq balalar úsh aýysymmen oqıdy. Mine, osylaı bala sanynyń kóptigi men mektepterdiń jetispeýshiligi tasymaldaý qajettigin týyndatty. Biraq, mektep osynsha qat ta qajet aýdanda mektep qurylysy mardymsyz. 2011 jyly aýdan boıynsha Atameken selosynda bir ǵana mektep paıdalanýǵa berilse, 2012 jyl birde-bir mektep qatarǵa qosylǵan joq.– Bıyl jańadan tórt mektep paıdalanýǵa beriledi dep kútip otyrmyz. Baıandy selosynda, Mańǵystaý-4, Mańǵystaý-5, Basqudyq selolyq okrýginde salynyp jatqan árqaısysy 960 oryndyq mektepter iske qosylǵanda, úsh aýysymdyq oqytý joıylady, –deıdi aýdandyq bilim bólimindegiler. Osy jerde qarapaıym esepterge júginýge týra keledi. Basqudyqta salynyp jatqan mektep 960 oryndyq, al ol aýyldan Aqtaý qalasyna tasymaldanyp júrgen bala sany – 2278. Sonda 1318 bala taǵy úshinshi aýysymǵa qala ma, álde avtobýs belindegi oqýshylyq ǵumyryn jalǵastyra bere me? Sondaı-aq, qazirdiń ózinde 640 oryndyq mektepke syımaǵan 2597 bala Aqtaýǵa tasymaldanyp júrgen Atamekende 1200 oryndyq mektep 2015 jyly oqýshylar ıgiligine usynylady delinedi. Ol mektep berilgen kúnniń ózinde máseleni túbegeıli sheshpeıtini kórinip-aq tur. Ol tek Atamekendegi qazirgi mekteptiń artyq balalaryn alýǵa qaýqarly. Tasymaldaý sol kúıi qala ma degen kúdik bar. Al, kerisinshe jer alyp qoıǵandar bar bolǵanmen, ázirge turǵyny az Batyr aýylynan nebári 73 bala qalaǵa tasymaldanady. Biraq, bala sany az bul aýylda mektep 2014 jyly, oqýshylary syımaı úıme-júıme bolyp jatqan Atamekende 2015 jyly qoldanysqa berilmek…Tasymaldaý Munaıly aýdany mektepterinde 2008 jyly, Aqtaý qalasynda 2001 jyly bastaldy. Qazir aýdannyń ishindegi jáne Aqtaý qalasyndaǵy mektepterge 7000-nan astam oqýshy osylaı qatynap júr. Olar 30 eldi mekennen jınalady. Qystyń sýyǵy men kóktemniń laıynda tańsáriden uzyn joldyń boıynda avtobýs kútetin qarshadaı ul men qyzdyń, olardy shyǵaryp salyp-kútip alyp qarbalasyp júretin ata-ananyń jaǵdaıy aıtpasa da túsinikti. Tipti, qaıǵyly oqıǵalardyń oryn alǵan kezderi de joq emes. Osydan birneshe jyl buryn avtobýstan oryn alýǵa umar-jumar umtylǵan kishkene balalardyń biri súrinip qulap, toqtap úlgermeı shegingen avtobýstyń astynda qalyp qaıtys bolǵany, qala halqyn bir dúrliktirgen bolatyn. Sondaı-aq, mektep avtobýstarynan túsip, úıine qaıtarda kóshe boıynda kólikke qaǵylý oqıǵalary da bolmaı qalǵan joq. Bul arnaıy oqýshylar aıaldamasyn ashýǵa qol jetkizdi, biraq tasymaldaý tyıylmaı kúdik te tyıylmaıtyny anyq.– «Úsh Tura» JShS-y oqýshylar tasymaldaýmen 2007 jyldan beri aınalysyp keledi. Ol kezde 4 000-nan astam bala qatynaıtyn. Qazirgi tańda qalada oqıtyndar úshin 35, Munaıly aýdanynyń ishinde 17 avtobýs qatynaýda. Tańǵy saǵat 7.30-da alǵashqy, 8.30-da 1-synyp oqýshylarynan quralǵan ekinshi lekti, túsqaıta oqıtyndardy óz aldyna bólek tasıtyn avtobýstar sabaqtan shyqqan balalardy qalada kidirtpeı jınap alyp, úılerine taratady. Aýyldar qaladan aıta qalarlyqtaı qashyq emes, biraq aýyldar arasyndaǵy jol sapasy nashar. Qara jol. Az ýaqyt ishinde kólikterdiń tigis-tigisin sógip, saı-súıegin saldyrlatyp beredi. Balalar sabaqtan qalmasyn dep jantalasyp júrgen jaıymyz bar, – deıdi atalmysh JShS dırektory M.Qatarbaev.Avtobýstardyń terezesinen «seledka» bolyp siresip, ıin tirese kóringen balalardy aıaısyń. Oǵan qyńq etip jatqan basshy joq. «Aýyldardyń qashyqtyǵy 4-5 shaqyrymnan kóp emes, otyryp kelý úshin 14 shaqyrym bolýy tıis. Balalardyń quqy taptalǵan joq» dep túsindiredi ol. Balalardy jeke oryndyqqa otyrǵyzyp tasý úshin 197 avtobýs qajet eken. Al qazir qajetti kóliktiń tórtten bir bóligi ǵana saparǵa shyǵyp júr. Ar jaǵy túsinikti emes pe?!Shynyna kelsek, qalaǵa tasymaldanatyn balalardyń sanyn naqty aıtý qıyn. Qalaı desek te 7000-nan az emes. Mysaly, qalada tirkeýde turǵanmen, saıajaılardan qatynap oqıtyndar bar. Sol sııaqty, tasymaldaýshylar Aqtaýdyń 11 mektebine bala ákelýge mindettelgen, biraq olarǵa qazir esepte joq taǵy 4 mekteptiń oqýshylary da minedi. Opyr-topyr avtobýsqa umtylatyn oqýshylardy aıyryp-jiktep otyrýǵa mursha joq. Ondaılardy kezdestirseń de kózin jáýdiretip aıaldamaǵa tastap kete almaısyń. «Úsh Tura» JShS-men kelisimge otyrǵan qala mektepteriniń basshylyǵy osy jaıǵa ábden eti úırenip ketken syńaıly. Ádette, balalardy tasymaldaý kezinde jolbasshy bop eresek adamnyń júrýi mindetti. Qazir buǵan bas aýyrtyp jatqan eshkim baıqalmaıdy. Sodan da keıbir oqýshylar neshe túrli tártipsizdikterge barady. Tasymaldaýshy mekeme qyzmetkerleriniń aıtýynsha, avtobýs oryndyqtaryn syndyrý men bylapyt sózderdi jazý, kerme temirge asylyp avtobýs tóbesin teýip maıystyrý áreketteri tyıylatyn túri joq. Tipti, kolledj stýdentteri men mektepterde jumys isteıtin muǵalim, aspaz, eden jýýshylar da osy tegin avtobýstardy paıdalanyp qalýǵa tyrysatynyna ne dersiń. Ondaı ustazdardyń sany júzden asyp ketken. Bul osynsha balany ornynan qaǵý degen sóz ǵoı. Bir jyldary kólikke otyrǵyzbady degen jeleýmen saıajaılyq stýdentterdiń júrgizýshilerge shabýyl jasap, avtobýstardyń terezelerin syndyrǵany, eki kólikti jaramsyz etkeni este. Sodan beri olarǵa «áı» dep jatqan eshkim joq.– Munaıly aýdanymen jumys jaqsy jolǵa qoıylǵan, Aqtaý qalasymen arada túıtkilder bolyp tur. Bir oqýshy úshin kúnine salyq alymdaryn qosa eseptegende 95 teńge tólenedi. Al eger oqýshy sabaqtan qalǵan bolsa, mektep basshylyǵy ol kúnderdiń aqysyn ustap qalady. Osy is úshin tenderge eshkim túspeıdi, bul jumystyń utymsyzdyǵyn bildiredi. Men azamattardyń ótinishin aıaq asty ete almaı tasymaldaý isin qolyma alǵan edim. Biraq, Aqtaý qalalyq ákimdigi uzaq jyldardan beri sheshimin tappaı kele jatqan talap-tilegimizdi tyńdasa eken, – deıdi Muhtar Qatarbaev. Talap-tilek – ınflıasııa men odan týyndaıtyn qarjylyq máselege qatysty.Derekterdi sóıletsek, bilim berý salasy boıynsha Munaıly aýdany oblysta kósh basynda tur. О́tken oqý jylynyń qorytyndysynda úsh «Altyn belgi», bir «Úzdik attestat» ıegeri shyǵyp, UBT nátıjesimen belgilenetin úzdik on mekteptiń qatarynan munaılylyq 3 mektep oryn alsa, eń tómen kórsetkishtegi 20 mektep arasynda birde-bir Munaıly mektebi joq. Memlekettik jáne oblys ákimi granty ıegerleri sany artqan. Biz árıne, bul jaqsylyqqa qýanamyz. Biraq, tasymaldanýshy bolyp júrip talaı bala mektep bitirdi, áli qanshasynyń oqýshylyq ǵumyry «avtobýs ishinde» ótpek?Gúlaıym ShYNTEMIRQYZY,«Egemen Qazaqstan».Mańǵystaý oblysy.Sýretterdi túsirgen Farhad ShADKAM.