Teri ılep, jún tútýdiń sheberi edik

Elimizde jún jáne teri óńdeý óndirisin ónerkásiptik, kásiptik negizde damytý toqyrap tur de­se de bolady. Tek deldaldar­ ǵa­na jekelegen adamdar men sharýa qojalyqtarynan maldyń ónim­derin arzanǵa satyp alyp, negi­zinen Qytaı eline saýdalap júr. Osylaısha el turǵyndarynyń esil eńbeginiń paıdasyn ózgeler kórýde. Osydan-aq qoldaǵyny qunttaı almaı, bardy uqsata almaı otyrǵanymyz anyq kórinedi.

Sońǵy jyldary bul máselege eptep bolsa da Úkimet pen tıis­­ti vedomstvolardyń nazar­ bu­rýy úmittendiredi. Par­­la­ment­ Májilisiniń depýtaty­ Vla­­­dıslav Kosarev eldegi shı­­­ki­­zat óndirisindegi keıbir kemshilikterdi atap, birqatar derekter keltirgen edi. Ol tilge tıek etken málimetterge súıensek, my­nandaı keleńsiz kartına kóz aldymyzǵa elesteıdi. 2017 jyly jınalǵan maqtanyń 89 paıyzy (60 myń tonna) eksportqa shy­ǵa­rylyp, júnniń úshten bir bóligi ǵana elde qalǵan. Sol jyly 2 mıl­lıon 846 myń bas iri qara mal soıylypty. Al otandyq zaýyttarǵa tek 305 myń teri (10,7 paıyz) túsip, 102,6 myń teri ǵana (3,6 paıyz) eksporttalǵan. Qal­ǵan 2 mıllıonǵa jýyq óń­del­megen teri memlekettik organ­dardyń baqylaýynan tys qalǵan. Olar­dyń negizgi bóligi kóleńkeli joldarmen shekara asqany jasyryn emes.

Aýyldyń qum-topyraǵynda aýnap óskendikten, bul jaıt bár­imizge jaqsy tanys. Bala kezimizde ata­larymyzdyń mal­dyń terisin búl­dirip almaı sylatynyn talaı kórdik. Sosyn ony jaıyp, tuz seýip orap tas­taıtyn. Onyń da ózindik ádis-tásili bolatyn. So­syn ábden ıin qandyryp ılep, qaıys tiletin. Nesheme órimdi qam­shy jasaıtyn. Ájelerimiz qoı júnin taza kúıinde qapqa sa­lyp qoıatyn. Jip ıirip, kıiz ba­satyn. О́tkizetin, bolmasa ta­ýar­ǵa aıyrbastaıtyn. Tipti mal­dyń tuıaǵy, súıegine deıin ká­dege jaratatyn. Qaldyqsyz teh­nologııa dep osyny aıt. Kúz­gi salym alypsatarlar aýyl­dy jıi jaǵalap, kólikterine en baılyqty tıep áketetin. Shy­­ny sol, qazir teri men jún bu­ryn­ǵydaı baǵalanbaıdy. Aýyl­­dardy deldaldar aralaýdy doǵarǵan.

Qyzyljar aýdany Beskól aýylynyń týmasy Oral Jaqyp­bekuly 10 bas sıyr men jıyrma shaqty qoı ósiredi. Maldyń terisi men júninen paıda kórip, tabys tapqysy kelgenimen, kim­ge qaırylaryn bilmeı dal. Bu­rynǵydaı daıyndaý kontory bolsa ǵoı shirkin de­gen arman qushaǵynda júr. «Hal­qymyz tórt túlik maldyń etin bala-shaǵasyna nápaqa etse, teri­sinen kıim tigip, sútinen nebir ult­tyq taǵam jasaǵan. Júnnen kıiz basyp, kıim toqyǵan. Qazir bul buıymdar kózden bul-bul ushqaly qashan. Atadan balaǵa mura bolǵan qolóner budan soń qaıtyp damymaq? Bile bilgenge, qoıdyń bııazy júni, jylqy men iri qaranyń terisi – jeńil ónerkásip úshin taptyrmas shı­kizat. Qoılardy kóktemgi ja­ıylymǵa shyǵararda qanshama kúnimiz qyrqym beınetimen ótedi. Esil eńbek-aı deseńshi. Qazir jún qoranyń bir buryshynda úıýli tur. El ishinde eki qolyn qaltasyna salyp, jumyssyz árli-berli sendelgen, tepse temir úzetin jigitterge «al da sat, ká­deńe jarat» deseń teris aınalady. Osynshama qunsyzdanyp ketkeni qatty qynjyltady. Jer­gilikti bılik bul máseleni qaperge almaı kele jatqany ókinishti. Bir amalyn oılastyrmaı bolmaıdy», deıdi Orekeń nalyǵan únmen.

Onyń aıtýynsha, iri qara terisiniń bir kılogramy ári ketse 100 teńgege baǵalanatyn kórinedi. Sonda bar-joǵy 2 myń teńgeden de aspaıdy. Onyń ózinde ágárakı satyp alýshylar tabyla qoısa ıgi. Áıtpese, kún, jel tıip shiridi deı ber. Petropavl qalasynyń jetpisti alqymdaǵan turǵyny Saqypjamal apaı qorasyndaǵy bir-eki qoıyn ózi qyrqyp, júnin ıirip, nemerelerine shulyq toqyp berýdi ádetke aınaldyrǵan. Onyń ismer qolynan shyqqan jún shulyq bir tartsań sógilip sa­­la beretin qytaılyq taýardan áldeqaıda myqty ári jyly.

Jeńil ónerkásip salasynda óz isin dóńgeletip júrgen jer­gilikti kásipkerler de shıkizat má­­selesiniń ońtaıly sheshimin tap­qanyn qalaıdy. Solardyń biri «Tıgran» jaýapkershiligi shek­teýli seriktestiginiń dırektory Vıktor Petrosıan teri óńdeý kásiporyndarynyń tolyq qýatynda jumys istemeıtindigine nalıdy. Ol aıaqkıim tigýge ar­nalǵan bylǵaryny Reseıden áke­lýge májbúr. Árli-berli tasymal shyǵynyn eseptese, ózindik quny aspandap ketedi. Aıyna 500 jup aıaq kıim shyǵaratyn kásipker ónim ótimdi bolý úshin sapaly bylǵary qajet ekenin alǵa tartady.

Statıstıka komıtetiniń máli­meti boıynsha, buryndary eli­mizde jylyna 100-105 myń tonna jún óndirilipti. Teri óńdeýden de tabys mol bolǵan. Al qazir she? Olaı aıtý qıyn. О́ńirimizde jy­lyna orta eseppen 21460 iri qara, 6091 qoı-eshki, 2519 jylqy soıylady eken. Qanshama teri men jún ysyrap bolyp jatyr deseńshi. Qyp-qyzyl shyǵyn!

Nurjan SEIILBEKOV,

jýrnalıst

Soltústik Qazaqstan oblysy