Juma, 29 naýryz 2013 1:07
Osy úsh uǵym birikse, bitpeıtin sharýa joq
О́tkendi eske almaı, jańanyń baǵasyn bile bermeımiz. О́ıtkeni, bizdiń eshkimge uqsamaıtyn tarıhymyz áli qalyptasa almaı keledi. Táýelsizdik alǵannan beri jıyrma jyldan assa da keıingi urpaq óziniń tilin, dilin tolyq meńgerip ketken joq. Shalaǵaılyq basym bul iste.
Juma, 29 naýryz 2013 1:07
Osy úsh uǵym birikse, bitpeıtin sharýa joq
О́tkendi eske almaı, jańanyń baǵasyn bile bermeımiz. О́ıtkeni, bizdiń eshkimge uqsamaıtyn tarıhymyz áli qalyptasa almaı keledi. Táýelsizdik alǵannan beri jıyrma jyldan assa da keıingi urpaq óziniń tilin, dilin tolyq meńgerip ketken joq. Shalaǵaılyq basym bul iste.
Kóńil hoshy
Qazaqstan degende keń-baıtaq dala, shetsiz-sheksiz jazıra kóz aldyńda kólbep turady. Dala – qazaqtyń altyn besigi bolǵanda, aýyldary – altyn tamyrlary. Qazaq bar qýatty daladan alǵan. Qazaq saıyn dalanyń seńgir taýlarynan, shalqyǵan kólderinen, sýsyǵan qumdarynan, nárli topyraǵynan, kún kóziniń asyl nurynan jaralǵan. Qazaqtyń handary men batyrlary, ǵalymdary men qaıratkerleri, qalamgerleri men óner sańlaqtary osy keń dalada týyp, osy daladan qanat qaǵyp qııaǵa ushqan.
О́tken ǵasyrdyń tarıhyn bir sholyp shyǵaıyqshy. Aýylǵa degen qamqorlyqtyń, ynta-yqylastyń az bolmaǵanyn baıqaımyz. Biraq bul dala árqashan el nazarynda bolsa da, «qysqa jip kúrmeýge kelmeı», qıyndyqtan qutyla almaǵandyǵy taǵy ras.
Brejnev óz tusynda «Qazaqstanda qoı sanyn 50 mıllıonǵa jetkizeıik» dep kókidi. Onyń bári bodandyqtyń bopsasy edi. Momyn halyq buǵan da kóndi. «Qazaq, shirkin, qalǵymas, qalǵysa da jyǵylmas» dep júrip, qoıdyń sanyn 80-shi jyldarda 36 mıllıon basqa zorǵa jetkizdi. Sodan keıin jappaı reforma asyǵys júrip, sharýashylyqtar taratylyp, usaq qojalyqtar ornyn basty. Qazaqstandaǵy 3 myń iri sovhoz ben kolhozdyń ornynda 300 myń usaq sharýa qojalyqtary paıda boldy. Biraq aýmaly-tókpeli kezeńde naryq reformasy ishke kirip, qoǵamdyq mal «hantalapaıǵa» túsip, aınalasy 4-5 jyldyń ishinde 36 mıllıon qoıdan 9 mıllıondaı ǵana qaldy. Munyń bárin «qara bazar» sýsha simirdi. Bul daladaǵy jaǵymsyz kórinis boldy.
Bastapqysynda ǵylymǵa negizdelmegen jekeshelendirý naýqany qalalardaǵy óndiris oryndaryn da kúl-talqan jasady. Qaıran shahtalar men bolat qorytyp, ushqyn shashqan, jer astynan munaı tartqan alyp zaýyttar sheteldikterge qoldy bolyp, «ustaǵannyń qolynda, tistegenniń aýzynda» kete barǵandyǵy da shyndyq edi.
Jahandaný bizge jat pa?
Jahandaný týraly sońǵy jyldarda jıi aıtylyp júr. Bul – burynǵy-sońdy bizdiń oıymyzda joq uǵym. Eger bul qazaq ómirine tıimdi bolsa, odan nege úrkýge tıispiz? Baıqap otyrsaq, jahandaný kezinde bir elden bir el qalyp qalmaý úshin ózara básekege túsedi eken. Namysty qazaq emespiz be? Onyń da esigin erkin ashýǵa nartáýekel jasaýǵa tıisti sııaqtymyz. О́ıtkeni, taıynsań, jasqansań basqalardan keıin qalasyń. Bul da saıasattyń olımpıadasy tárizdi.
Máselen, AQSh, Japonııa, Anglııa, Kanada, Fransııa, Germanııa sııaqty elder aıdarynan jel esip, óz yqpalyn jasap otyr. Bularǵa Reseı de qosyldy. Qytaı men Úndistan da osyǵan umtylýda. Elbasy atap kórsetkendeı, qazirgi tańda damyǵan elderde jańa tehnologııa, jańa bilim negizindegi ónimniń 75-80 paıyzy shyǵarylady. Al búkil álemde ǵylymı negizinde shyǵarylatyn ónimniń mólsheri 2 trıllıon 300 mıllıard dollardan asady eken. Olardyń deni joǵaryda atalǵan alyptardyń enshisinde. Degenmen, basqa elder de qarap otyrǵan joq. Eýropada Fınlıandııa, Shvesııa, Norvegııa, Shyǵysta Sıngapýr, Ońtústik Koreıa, Malaızııa, Gonkong sekildi elderde qarqyn basym. Mine, osyndaı damyǵan álem elderiniń qataryna qosylýǵa biz de úmitkermiz. Ol – otyzdyq belesi. Oǵan jetý – sheber basqarý júıesin, tereń bilimdi, joǵary biliktilikti, jan-jaqty daıyndyqty, qajymas eńbekti, úlken izdenisterdi talap etedi.
Elbasynyń aıtýynsha, endigi maqsat – búkilálemdik saýda sahnasyna shyǵý. Bul ońaı jol emes. Damyǵan elder sapaly buıymdarymen kez kelgen talapkerdi ıterip jiberedi. Olarmen teketireske túsý úshin neǵurlym suranysqa ıe, sapaly ónimder shyǵarý kerek. Ol bilimsiz kelmeıdi. Qazir bilim berý salasyna Qazaqstan ishki ulttyq ónimniń aıtarlyqtaı bóligin jumsap otyrsa, bul da álemdik jahandaný úderisine qol sozǵanymyz. Qazirgi jas urpaqtyń tereń bilimge ıe bolyp, álemdik óndiris tehnologııasyn urshyqsha úıiretin kún de alys emes shyǵar.
Baılyqty basyp otyramyz ba?
Rasynda, qazaqtyń qaspaǵy bes eli. Biraq boıymyzda enjarlyq basym. Bizde bári de bar, táýelsizdik alǵannan beri «Munaıy bardyń qudaıy bar», «Kómiri bardyń ómiri bar», «Maly bardyń áli bar», «Bıdaıy bardyń berekesi bar», «Temiri bardyń qorǵasyny myqty», dep sóıleıtin boldyq.
Biraq qoldaǵy altynnyń qadirin bilemiz be? Bilsek, kóleńke saǵalaǵan kúshikteı kózdi jumyp qashanǵy jatamyz. Aspannan quımaq jaýmaıtynyn bilemiz. Bilsek te «alma pis, aýzyma tús» degen ádetimiz qalar emes. Irgeli eldiń qunarly jeri bar. Oǵan ne ekseń, sony orasyń. Mal – baqqanǵa bitedi. Bizdiń baılyǵymyzdy bireý kelip uqsatyp bermeıdi. Qazynany qazatyn da, ony óńdeıtin de ózimiz. О́ıtkeni, onyń ıgiligin Qazaqstan halqy kóredi. Qazaqstan Prezıdentiniń halyqqa arnaǵan Joldaýy jigerli eńbekke shaqyryp otyr.
Endigi jerde sharýalar nátıjeli isti neden bastaýy kerek? Eń aldymen, shaǵyn jáne orta bıznesti myqtap qolǵa alýy kerek.
Álemde jaıylymy jan basyna shaqqanda bizden asatyn el joq. Bizde egindikke, shabyndyqqa, jaıylymdyqqa jaraıtyn 180 mln. gektar jer bar. Tabıǵattyń ózi qazaqtyń jerin malyńdy ósir, eginińdi sal dep jaratqandaı. Bylaıǵy jurt aıtyp júrgendeı, mal ósirý bizdiń atakásibimiz. Oǵan nesine namystanamyz. Tipti zııaly qaýymnan surańyz, aýylda, dalada kindik qany tamǵan urpaq eseıgende dalanyń samalyn, jylqynyń jalyn, qoshqardyń múıizin saǵynary da shyndyq. Sol maldy ósirý, ósirgende olardyń asyldyǵyn arttyrý – búgingi urpaqtyń mindeti.
Et pen jún qashan bolsa da kerek. Bizde Qazaqstan jaǵdaıynda orta eseppen 15-17 mln. qoıdy erkin ósirýge bolady. Sonda jan basyna bir qoıdan keledi eken. Elimiz Dúnıejúzilik saýda uıymyna múshelikke kirgeli jatqanda qoı jaryqtyqqa qalaısha kóńil bóle almaımyz. Álemdik tutynýshylar Saryarqanyń quıryqty qula qoıyn, Ústirttiń tula boıyn maı basqan qarakók qoılaryn, Jambyl ata jyrlaǵan Jetisýdyń jibek júndi aq qoılaryn kórgende tamsanyp, tańdaılary qurǵap qalady eken. Tipti Saýd Arabııasyndaǵylar salmaǵy 70-90 kılogramdyq quıryqty qoılardy ushaqtaryna salyp áketkeni de ras.
Olaı bolsa, aldaǵy jyldarda qoı maly álemdik saýdada suranysqa ıe bolyp, onyń ár kılogramdyq eti, súti, júni, altynǵa baǵalanatyny kúmán týǵyzbaýǵa tıis. Árıne, qoı júrgen jerde jylqy da, túıe de júredi. Bular – aıyrylmas túlikter. Jylqy men túıe qozǵalys kóligi ǵana emes, jylqynyń jal-jaıasy, qymyzy, túıeniń shýdasy dertke daýa, órkesh maıy men shubaty da álemdik saýda bazarynda araq pen sharapty, shóp-shalamnan jasalǵan taǵamdy ysyryp tastaýy daý týǵyzbasy anyq.
Al búgin tartsań maıy shyǵatyn Qazaqstan topyraǵynda óspeıtin ósimdik joq. Bizde maqta da, júgeri men kúrish te, qant qyzylshasy da ósedi. Olardy óńdeıtin kásiporyn da barshylyq. Bir ǵana Almaty oblysynda qant qaınatatyn birneshe kásiporyn jumys jasaıdy. О́kinishke qaraı, táýligine 300 tonna qumsheker óńdeıtin óndiris oryndary áli de baǵalanbaıdy. Shaǵyn agrarlyq uıymdar qyzylshany ósirýdiń qıyndyǵynan qashyp, sońǵy jyldary bir qıyrdaǵy Latyn Amerıkasynan sapasy áldeqaıda tómen «qamystaryn» ákelip óńdeýdi ádetke aınaldyryp alǵan.
Qazaqstanda bıdaıdyń kóp taraǵan túri – qatty bıdaı, kúshti bıdaı. Bul – álemdik suranysqa ıe bolǵan daqyl. Onyń sapasy jaqsy, dáni dámdi. Dán qamyrlyǵy – 25 paıyz, belogy 15 paıyzǵa jetedi. Adam aǵzasyna juǵymdy. Bizdiń Jetisý óńirinde ósetin «Mıronovskaıa», «Bezostaıa-100» sorty da suranysqa ıe. Mine, bizdiń eginshilerimiz osyndaı joǵary ónimderdi ósirýge kóńil bólse der edik.
Babamyz Asan qaıǵy «Jetisý óńiri shybyq shanshysa da shyǵatyn jer eken» degendeı, mundaǵy kúnniń nury, jerdiń nári, taýdan aqqan aǵyndy ózender, jer astynan atqylap jatqan zám-zám sýlary kókónistiń, júzimniń, alma-almurttyń, jıde jemisteriniń neshe túrin ósirýge de qolaıly. Aıdyndy kólder balyq pen qus ósirýge múmkindik beredi. Jasyratyny joq, biz, qazaqtar áli de marǵaýmyz. Qolda bar altynnyń qadirin bilmeımiz. Sýarmaly jerdiń ár gektarynan 10-15 sentnerden ónim jınasaq, máz bolamyz. О́rkenıetti elderde, ásirese AQSh-ta, Kanada men Germanııada fermerler ár gektardan orta eseppen 25 sentnerden kem ónim alsa, ózderin «bankrot» dep jarııalaıdy. Al bizde sýarmaly jerlerden 35-40 sentnerden ónim alýǵa bolady ǵoı.
Bizde alynǵan ónimderdi óńdeıtin óndiristik kásiporyndar az. Bar bolsa, sapaly ónim shyǵara almaıdy. Basty kemshilik – aýyl sharýashylyǵynda basshylyq júıesi áli de álsiz. Aýyl sharýashylyǵy departamenti men jergilikti uıymdar arasyndaǵy baılanys syn kótermeıdi. Kúz bolsa dıqandar jazdaıǵy ónimderin qaıda ótkizerin bilmeı sabylyp júredi. Elbasy halyqqa arnaǵan Joldaýynda bizdiń qaınaǵan ómirimizge kedergi bolǵan kemshilikterdi qadaý-qadaý kúıinde atap-atap kórsetti. Jemqorlar men jeń ushynan jalǵasatyn sybaılas qylmyskerlerdiń beleń alyp otyrǵanyn da jasyrǵan joq.
Iá, kórer kózi, estir qulaǵy bar Qazaqstannyń sanaly azamattary toqsan aýyz sóz túıinin ózderi túsiner dep senemiz.
Uly kósh júgin túzedi
«Biz bile-bilsek, osy on jyldaǵy elimizdiń eń basty qorytyndysy – el bolǵanymyz. El bola alǵanymyz. Biz memleket qurdyq, qurǵanda aty bar da zaty joq memleket emes, búkil adamzat tanıtyn, tanyp qana qoımaı, moıyndaıtyn, qurmetteıtin memleket qura aldyq».
Bul – Elbasynyń egemen el bolǵanymyzǵa 10 jylǵy ataly sózi. Osynaý asyl armandy, bizdiń ata-babalarymyz kóz jasyn tógip san júzdegen jyl boıy kútti ǵoı. Táýelsizdiktiń tátti sezimine bólene almaı, «myń ólip, myń tirilgen» qaıran qazaqtyń basynan ne ótpedi?! Tipti bertinde, XX ǵasyrdyń basynda jer men jesir daýy uly Abaıdyń basyna da ıir taıaq oınatýy qazaqtyń qanyna sińgen dańǵoılyǵy demeske shara joq. Bul ne, bodandyqtan týǵan nadandyq pa? Álde hany ólse, taǵyna talasatyn baqaı esep pe? Osynaý jıirkenishti kórinis jańa ǵasyrǵa da óz silimtigin súırete kelgendeı, kóleńkesi eles berip qalady. Degenmen, búgingi kúnimizge shúkirshilik aıta alamyz. Al erteńgi kúnimiz qandaı bolmaq?
Dúnıe jaralǵaly tabıǵat tirshilik ataýlyǵa beıimdelip kórgen emes. Kerisinshe, tirshilik ataýly tabıǵatqa beıimdelý arqyly ǵana ǵumyryn uzartyp keledi. Bul – aksıoma. Iаǵnı kez kelgen memleket gúldenip, kórkeıý úshin óziniń mańdaıyna bitken ekojúıesimen myqtap sanasýy kerek. Jasyratyny joq, bizde, ásirese, aýyl sharýashylyǵyna qatysty, sonyń ishinde mal sharýashylyǵyna qatysty naryqtyq ekonomıkaǵa bet burǵan saıasatymyz tabıǵı ortanyń bolmys-bitimimen sanasa almaı, halyq taǵdyryn qatal tabıǵattyń tálkegine tańyp tastaǵandaı kórinedi.
Qazaq dalasy negizinen arıdti aımaqqa jatatyny belgili. Jazy ystyq, qysy qatal, jeri qýań, sońǵy úsh ǵasyr boıy qazaq aýyldarynyń bar tirligi mal sharýashylyǵy boldy. Qatal tabıǵattyń aıasynda maldyń tiline erip kún kórgen ata-babamyz tek qana qaýymdasý arqyly berekeli tirlik qura aldy. Bul artyqshylyǵy da, kemshiligi de emes, ekojúıesimen sanasqan qajettilik bolatyn. «Aýyl bolsań, qaýym bol», «Kóppen kórgen uly toı», «Altaý ala bolsa aýyzdaǵy ketedi, tórteý túgel bolsa tóbedegi keledi» dep keletin oı-tujyrymdar ómir súrýdiń formýlasy. Túptep kelgende, bul daladaǵy rýlyq júıeniń etnostyq sıpatynan góri, áleýmettik qajettiligi basym boldy. Qazir de sol dala. Qazir de sol tabıǵat…
Biraq sol dala men tabıǵat aıasynda qaýymdasyp qana bereke tabýǵa bolatyn aınymas zańdylyqtyń shyrqyn ótken jyldar ishinde buzyp ala jazdadyq. Osy merzimde aýyl turǵyndary áleýmettik aýyrtpalyqpen jeke-jeke bettesip qaldy. Naryqtyq ekonomıkany ekojúıege beıimdep, halyqty uıymdasqan eńbekke jumyldyra almaı áýrege túsip jatyrmyz. Birli-jarym atqa mingen qoly uzyndar jekeshelendirý naýqany bastalǵanda tegin dáýletti qamtyp úlgerdi de, ózderinshe sharýashylyǵyn júrgizip ketken sııaqty. Al halyqtyń basym bóligi onshaqty tuıaq malynyń súmesin talǵajaý etip qaldy. Naryqtyq ekonomıkanyń jóni osy eken dep aýyl sharýashylyǵynyń ujymdyq negizin buzǵan kezde, tórt túlik maldy satýdy ǵana biletinder qara bazarǵa bet burdy. Sóıtip, qazaq ultynyń máıegi bolyp kelgen aýyldyń shyrqyn buzýdy qoldan jasadyq. Endi moınymyzben kóterip jatyrmyz. Umtylsaq ta aýyldaǵy jaǵdaı áli de anaý aıtqandaı máz emes.
Qazaq óziniń eń jaqsy qasıetterine qater tóngen sátte birigip, uıymdasa bilýiniń nátıjesinde eldigin saqtap qaldy. Elbasynyń uzaq merzimdi strategııasynda sol eldigimizdi nyǵaıtyp qana qoımaı, álemdegi ozyq damyǵan otyz eldiń qataryna qosylý maqsaty belgilenip otyr. Bárin de jeńe bilgen halqymyz ben elimizdiń bul bıik asýdy baǵyndyratyny da kúmánsiz. Tek bar kúsh-jigerimizdi, bilim-biligimizdi osy maqsat jolyna alǵaýsyz baǵyttaı bileıik.
Jer bolsa, oǵan ıe Er bolsa, tógiler Ter bolsa, bar muratymyzǵa jeterimiz anyq.
Seıdahmet MUHAMETShIN,
Almaty oblysynyń qurmetti azamaty.
TALDYQORǴAN.