Jarnama naryǵy da ekonomıkanyń bóligi. Ol tek taýardy usyný emes, halyqtyń mádenıetin, tańdaýy men talǵamyn da eskere otyryp, jumys isteıtin júıe. Iаǵnı, jarnama taýar usynýshydan tek qarjyny ǵana talap etpeıdi. Zamanyna qaraı adamy ózgergendeı, jarnama naryǵy da ýaqyt talabyna saı aýysyp otyrary anyq. Teledıdardyń dáýreni ótip, áleýmettik jelilerdiń kúshi basym zamanda jarnamanyń kúıi qandaı?
Kezinde eldiń ermegi teledıdar men radıo, odan qalsa gazet edi. Jarnama berýshilerdiń de jaǵdaıy basqa bolatyn. Arna tańdaýmen shekteletin tapsyrys berýshiler búginde áleýmettik jelidegi jarnamany bir batyrmanyń kómegimen-aq buǵattaı salatyn tutynýshyǵa usyný úshin bloger tańdap, orta izdep, áleýmettik jeliler-diń múmkindikterin zerttep álek.
Qazirgideı target, aýdıtorııa túsinigi qalyptaspaǵan ótken 10 jyldyqta halyq asyǵa kútetin, reıtıngi joǵary baǵdarlamanyń kezinde jarnamasy kórsetilgen kompanııanyń saýdasy da jaqsy, bedeli de myqty bolatyn. Jarnama naryǵyn zertteýmen aınalysatyn TNS Sentral Asia kompanııasy usynǵan derekterge nazar salsaq, búginde televıdenıeniń mysy burynǵydaı basym emes. Kompanııa usynǵan málimet boıynsha, 2010 jyldyń shilde aıynda «Eýrazııa 1» arnasyn halyqtyń 84,74 paıyzy qarady dese, 2019 jyldyń shildesinde arnanyń halyqty qamtý kórsetkishi 63,61 paıyzdy kórsetip tur. Búginde baǵdarlama reıtıngileri de áldeqaıda az. Kóbi synap, áli de kúresip jatqan túrik, úndi serıaldarynyń reıtıngi 2010 jyldary 10 baldyq baǵalaý boıynsha 7-8 bolsa, búginde 3-ten áreń asady.
Ne degenmen statıstıka jarnama berýshilerdiń áli de kógildir ekrandy tańdaıtynyn kórsetip tur. Oǵan jarnama naryǵyn zertteýmen aınalysatyn Advertising Association of Central Asia kompanııasynyń deregi dálel. Kompanııa zertteýi boıynsha, aqparat alý úshin halyqtyń 52%-y teledıdardy, 8%-y radıony, 6%-y gazet-jýrnaldardy tańdasa, bılbordtardyń úlesi 18%, al ınternet resýrstar 16%-dy quraıdy deıdi. 2018 jyly elimizde jarnamaǵa 144 mln AQSh dollary jumsalǵan. Onyń ishinde 75 mln AQSh dollary televıdenıege tıesili.
Jarnama naryǵynyń kólemi boıynsha AQSh alda. Kórshiles Reseı álem reıtıngisinde 11-orynda. Reseı Federasııasynda 2018 jyly jarnamaǵa 7,4 mlrd AQSh dollary jumsalyp, onyń 2,9 mlrd AQSh dollary telerolıkterge bólingen. Naryq kólemi 176 mlrd AQSh dollaryn quraıdy. Kórip otyrǵanymyzdaı, teledıdardyń dáýreni ketip jatsa da, jarnama berýshilerdiń tańdaýynan túser emes. Suranys bolmasa, jarnamanyń da bolmasy anyq. Tapsyrys berýshi taýaryna baılanysty aýdıtorııany da eskeretini belgili. 2019 jyldyń I jartyjyldyǵy boıynsha, elimizdegi arnalarda sýsyndar men dári-dármektiń jarnamasy kóptep kórsetilgen. Sońǵy jyldardaǵy tizimge qarasaq, olardyń kóbi shaı, turmystyq zattar, jeke gıgıenaǵa qajetti taýarlar men shash kútimine qatysty jarnamalar. Iаǵnı, tapsyrys berýshiniń negizgi aýdıtorııasy – úı sharýasyndaǵy áıelder ekeni anyq. Sarapshylar búginginiń jarnama berýshisi burynǵydaı reıtıngi joǵary baǵdarlama men ýaqytty emes, naqty qaralym, ıaǵnı adam sanyn satyp alatynyn aıtady. Bul da jarnama naryǵynyń, marketologtardyń jumysynyń ózgergenin kórsetedi.
Teledıdardyń ornyn birte-birte strımıng qyzmetter basyp barady. Amerıkanyń Netflix kompanııasy tutynýshyǵa sapaly ári jarnamasyz qyzmetter usynady. Aqyly arna fılmder, baǵdarlamalarǵa qosa, aýdıtorııa men suranysqa negizdep ózderi de taýar jasaıdy. Sonymen qatar Amazon Prime Video, CBS All Access, Hulu sııaqty vıdeotekalar da bar. Biraq aqysy tómen qyzmetin qossańyz, jarnamalardan qorǵana almaısyz. Kóbiniń súıikti jelisine aınalǵan YouTube te búginde jarnamadan kóz ashpaıdy. Onlaın qyzmet kórsetetin kompanııalar da aýdıtorııasyn dál tapqandaı. Týrıstik agenttikter, bılet satý qyzmetteri, onlaın dúkenderdiń jarnamasy ár beınerolıktiń basynda, ortasynda kórsetiletin boldy. Bul jarnamanyń «Qorqyttyń kórindeı» esh jerden qalmaıtynyn da bildirse kerek. Degenmen kompanııa YouTube TV dep atalatyn jarnamasyz balama usynyp otyr. Aqyly qyzmetti qosý arqyly jergilikti arnalarǵa qosylý múmkindigi bar. Kompanııa kabeldi arnalarǵa jazylyp, qajetsiz aqparat alǵannan, ózderiniń arnalaryna jazylý tıimdi ári únemdi ekenin aıtady. Kompanııalardyń saıasatyna jarnamasyz aqyly qyzmetterdiń qosylýy marketologtar, PR mamandarynan aıla aspaıtynyn, zaman kóshimen ilesip keletinin kórsetip otyr.
Turmystyq zattardyń, onlaın qyzmetterdiń jarnama berý júıesin túsindik. Al barlyq aýdıtorııaǵa birdeı kelmeıtin qyzmetter men basqa da taýarlardyń jarnamasy qalaı bolmaq? Áleýmettik jelilermen birge target degen uǵym paıda boldy. Ár jelide ózińizge qajet aýdıtorııany belgilep, arnaıy fýnksııalar arqyly keregin tańdap, jarnama jasaý múmkin boldy. Degenmen áleýmettik jelide jarnamalardy buǵattaıtyn keri fýnksııalar bar, ıaǵnı tutynýshy kez kelgen aqparatty «juta» bermeıdi. Qazir blogerler arqyly jarnama jasaý trendke aınaldy. Alaıda olardyń naqty qansha adam shaqyrary belgisiz, jarnamanyń da sátti bolýy ekitalaı. Kontekst jarnamalardyń eldiń nazaryn aýdarǵaly kóp bolmady. Halyq arasynda «kúni boıy bir taýar týraly sóılesseń, jelilerde sol týraly jarnama kórsetedi» degen ańyzdar taraldy. Taýar izdep, izdeý júıesiniń kómegine júginseńiz de, birneshe kún ártúrli saıttardan sol taýardy kórsetedi. Bulardyń barlyǵy jarnama naryǵynyń da múmkindikteriniń ósip jatqanyn baıqatady. Múmkindiktiń ósýimen qatar qarjy talaby bar. Jarnama berýshiler otandyq blogerlerdiń qyzmetiniń baǵasy sharyqtap turǵanyn aıtady. Tanymal bloger Álisher Elikbaev ınstagram jelisindegi jarnamaǵa 1 200 000 teńge alatynyn jazǵan edi. Jeli belsendisiniń paraqshasyna qarap, jarnama berýshilerge bul aqynyń kedergi emesin baıqaı alasyz. Sońǵy kezderi óziniń aýdıtorııasy bar, halyq pikirimen sanasyp, kópshilikke belgili dárejede áser ete alatyndardy «áser etýshiler», ıaǵnı influencer dep bólip qarastyrý qalypty boldy. Osyǵan saı, álemde Influencer Marketing dep atalatyn jańa bir túsinik qalyptasty. AQSh-taǵy orta bıznes ıeleri jyldyq bıýdjetiniń 70 paıyzyn dál osy jarnama túrine jumsaıdy eken.
Kompanııalar jańa taýarmen qatar ony usynýdyń da jańa, tyń joldaryn izdeıdi. Aǵylshyn fılosofy, jazýshy Oldos Hakslı «Jarnama – zamanaýı ádebıettiń qyzyq ta qıyn formasy» degen. Iаǵnı, bul – ózinshe bir mádenıet. Alaıda ýaqyttyń, zaman talabynyń ózgerýi jarnama berýshilerge jańa bir belestiń bastalǵanyn kórsetip jatqandaı. Sońǵy taldaýlarǵa súıensek, álemdik jarnama naryǵynda eleýli ózgerister baryn baıqaı alamyz. Televıdenıeniń suranysta ekenin aıttyq, al ınternet naryǵy 495 paıyzǵa ósken. Internet múmkindiginiń kún sanap artyp jatqanyn eskersek, jarnamanyń da jańalyqsyz qalmasy anyq. Biraq qazir qaı quraldyń tıimdi ekeni, qaı blogerdiń paıda ákeleri sol kúıi belgisiz.