Senbi, 30 naýryz 2013 2:23
Úlken kisimiz ǵoı. Aýrýdan bos kezimizde televızordan bóten dosymyz joq.
Qasymda nemerem Baıan, kempir úsheýmiz keshten burynǵy sháıimizdi endi iship otyrǵan edik, bir kózimiz televızorda. Bir kezde qatar-qatar salynǵan ádemi aýyl úılerin jylt-jylt etkizip kórsetip ketti. Bala kótergen jas kelinshekti de kórsetti. Endi shalǵaı, qashyq eldi mekenderdegi aýyldardy monoqalalarǵa kóshiremiz, osyndaı úı salyp, dedi bir laýazymdy basshy. Astapyralla, ne deıdi, deppin sasqannan. Kempirimniń mamandyǵy geograf edi, Qazaqstannyń jer kólemi qansha dep suradym.
Senbi, 30 naýryz 2013 2:23
Úlken kisimiz ǵoı. Aýrýdan bos kezimizde televızordan bóten dosymyz joq.
Qasymda nemerem Baıan, kempir úsheýmiz keshten burynǵy sháıimizdi endi iship otyrǵan edik, bir kózimiz televızorda. Bir kezde qatar-qatar salynǵan ádemi aýyl úılerin jylt-jylt etkizip kórsetip ketti. Bala kótergen jas kelinshekti de kórsetti. Endi shalǵaı, qashyq eldi mekenderdegi aýyldardy monoqalalarǵa kóshiremiz, osyndaı úı salyp, dedi bir laýazymdy basshy. Astapyralla, ne deıdi, deppin sasqannan. Kempirimniń mamandyǵy geograf edi, Qazaqstannyń jer kólemi qansha dep suradym. Ol 2 mıllıon bálen sharshy shaqyrym deı berip edi, nemerem Baıan ata, ony men bilemin dep júgirip ketip, bir ádemi kitapty ákelip, 32-betin ashyp, mine, bylaı degen dep maǵan kórsetti. «Qazaqstan tarıhynan áńgimeler» degen kitap eken. «Qazaqstan jer kólemi jaǵynan álemde toǵyzynshy oryn alady. Ulybrıtanııa, Fransııa, Germanııa, Italııa, Ispanııa sııaqty Eýropanyń damyǵan elderiniń jer kólemi Qazaqstan aýmaǵyna erkin syıyp ketedi. Elimizdiń jer kólemi 2 mln. 724,9 myń sharshy shaqyrym. Bir sharshy shaqyrym jerge alty adamnan keledi», depti.
Osy sózderdi oqyp bolǵannan keıin, osydan myń jyl buryn áýlıe baba qazaqty kóz aldyma elestetkim keldi, biraq mıyma syıǵyza almaı ne degen halyq edi dep ómirin oımen sholyp óttim. О́zge halyq bóten planetadan jer izdep jatyr. Biz de birtalaı jasqa keldik, kóp kórdik desek artyq bolar, biraq osy jańaǵy aıtqan jerden qoı otaryn aýystyryp qondyratyn jaıylys jer taba almaı talaı sandalyp, kúızelgenim esime tústi. Al, ata-babam qazaq eki daý bar degen. Biri – jer daýy, ekinshisi – jesir daýy. Jer daýy eki qazaq malyńdy sen beri jaıma, ári jaı. Iаǵnı mal jaıýǵa jer, jaıylym jetpeıdi.
Jer adam ómiri tirshiliginiń negizgisi. Ásirese, bizdiń negizgi óndirisimiz jer. Jer bolǵanda jaıylymdyq jer.
Sosıalızm kezinde Qazaqstan Odaqta mal, egin ónimderin kóp óndirýmen kózge tústi. Tek kózge túsip qoıǵan joq, adam qııaly senbeıtindeı isterdi tyndyrdy, rekordtar jasady. Qoıdan (saýlyqtan) tól alýda, jerden ónim alýda. Mysaly, tary ósirýden Shyǵanaq Bersıev dúnıejúzilik rekord jasady.
Álemde adam oıymen, isimen jer planetasyn meńgerip, endi ol azdyq etip ózge álem izdeýde. Al búgin orda buzar otyzdyǵy qazaqtyń qarttyń qasyna kóship kelgeni nesi? Jasty jerdi, dalany ıgerýge qýý kerek. Ol úshin olarǵa alǵashqy jyldary jaǵdaı jasap, qoldaý kórsetý kerek.
Búginde aqparat quraldary ósek aıtýdy dástúr etip aldy, jas ta, kári de ne jamandyq aıtar eken dep qulaq túretin boldyq. Jas urpaqty adal is isteýge emes, aramdyq oılaýǵa jan-tánimizdi salyp úıretip daǵdylandyrýdamyz (óltiripti, atypty, tonapty, qırapty, órtenipti, soǵysypty, t.t.b). Oǵan «jańalyqtar» dep at berdik. Joq, onyń aty jańalyq emes, jamandyq.
Adamzat qajettiligi ekeý, birinshisi – materıaldyq, ekinshisi – moraldyq. Áýeli osy materıaldyq qajettilik ótelýi kerek. Ol úshin jaratylys, onyń ishinde adam – adamǵa qyzmet etýge jaratylǵan nemese mindetti. Ol aqyly ma, basqa ma, – ol óz aldyna. Adamzat jer beretin adam qajettiligin qoldan tolyq jasap bolǵan joq, áli de jerge táýeldi, olaı bolsa qazaq odan nege qashady?
Birinshiden, ana jer jaqsy, myna jer jaman degen sózdi qoıý kerek. Ár jerdiń óz bereri bar. Másele paıdalanýyn bilip, sony uqsata bilýde. «Qalaýyn tapsa, qar janady» dep sondaılardy úılestirýshini aıtqan.
Meniń turatyn jerimdi Aqtóbe qalasy deıdi. Osynda 16 jyl turamyn. Kósheniń aty – Solnechnaıa. Buny qala deýge bolmaıdy, kóshesinde sypyratyn trotýar túgili asfalttanbaǵan, shań aspanǵa atady. Kún batsa úıden shyqpaımyz, qorqamyz, kóshe tas qarańǵy, sý, kanalızasııasy joq, las sýdy kóshege shashamyz, aýlamyzdyń ishin sypyramyz, kóshe shań, sol boıda qaıta basady. Onda aýyldan nege keldiń deısiń ǵoı. О́te oryndy suraq. Tek elektr jaryǵy men gaz úshin keldik. Gaz sol biz turǵan jerden shyǵyp jatyr, biraq jergilikti halyqqa ony bermeıdi. Elden aıyrmashylyǵy osy ekeýi. Bul tek jumyssyzdar «qalasy». Búkil Qazaqstan qalalarynda bir ilgek qadaıtyn fabrıka joq. Kóılek, shalbar, bóten de kıimder Qyrǵyzstannan ákelinedi. Eki úıdiń biri dúken, satatyny bir zat, ol – tis, qulaq shuqıtyn qytaı zaty. Qytaıǵa jete almaspyz, qyrǵyz tikken kóılekti qazaq nege tikpeıdi? Osy úshin de Amerıkaǵa baryp oqý kerek pe?
Adresimiz qala, turmys, ómirimiz dala. Sonda bundaı jerge qala dep nege at bergen. Jalpy, qala degen ne? Onyń mindeti ne? Ol aýyl qazaǵynan artyq ıgilikti ne qyzmeti úshin paıdalanady?
Meniń túsinigimde qala yǵy-jyǵy, sabylyp eńbek etetin erte turyp, kesh jatatyn, tipti, uıyqtamaı yssyly-sýyqty zaýyt, fabrıkalarda saǵatpen mindetti isin isteıtin, qarapaıym taza aýa da jetpeıtin jumys orny shyǵar, sol úshin aýyldan artyqshylyq jasalady dep elestetýshi edim. Kelsem, joq, jumyssyz qytaı sharýasyn istep otyrǵan el eken.
Qala, qaladaǵy qamalǵan halyq dala halqynyń, dala halqy qala halqynyń qajettiligin óteý úshin jaratylǵan joq pa? Jer adamdy asyraý úshin jaratylǵan emes pe? Men bulardyń bárin memleketti, bolmasa qazaqty jamandaıyn dep emes, qazaqty ar-namysqa shaqyraıyn dep aıtyp otyrmyn. Qıt etse ınvestor shaqyramyz. Tipti, qarapaıym qurylǵy dánekerleý úshin ınvestor shaqyrǵanymyz masqara emes pe? Men televızordan estigenimdi aıtyp otyrmyn.
Qoldan keletin isti istemeı kim kóringenge mazaq bolǵanymyz úshin óz urpaǵyma ókpelep, arlanyp ony qamshylaıyn dep jazyp otyrmyn, istese, moıyndasa adamnyń qolynan bári keledi. Ony London Olımpıadasy dáleldegen joq pa?
Nege men bóten ulttan kemmin? Japonnan malaızııalyqtardan nege kemmin, nege olarǵa jaltaq, qor bolamyn, olar istegen isti men nege istemeımin degen namys pen ardy oıatpaımyz. Sonshama tóbemizden basyp turǵan zil ne? Bulaı bolmaıdy qazaq. Oıan qazaq. Eńbek et, tek aldy-artyńa qarap, ilgeri umtyl.
Biz ata-ana, urpaq aldynda áli maqtanarlyq is istegen joqpyz. Maqtanarlyq is, óziń bılikten, bolmasa ómirden ketkennen keıin, keıingi urpaq, bolashaq aıta, maqtana júretin bolsa ǵana maqtanýǵa bolady. Oǵan áli kóp is qajet.
Qazaq degen ulttyń qolynan bári keledi. Elbasy aıtqan damyǵan 50 eldiń qatarynda anyq bolamyz. Ony London Olımpıadasy dáleldedi. Tek maman kadr óz ornynda bolýy kerek.
Baqbergen QARAQOV,
zeınetker.
AQTО́BE.