Kórkem ádebıet týraly marksshilder ne deıdi, Júsipbek  ne deıdi?

Qashanda bolsa, bireýden esitken sózge kisiniń kóńili tolmaı turady. Bir jeri bolmasa, bir jeri kem syqyldy kórinedi. О́z kózińmen kórip, óz qulaǵyńmen estigendeı bolmaıdy. Bul óz basymyzda bar. Oqýshylarymyzda da osyndaı oı bolýǵa múmkin. Sondyqtan shúbá qalmasyn, pálen-pálen deıdi dep óz sózimizben aıtqansha, sol aıtty degenderimizdiń ózderine sóz bereıik.

Marksshyl synshynyń biri Troskıı aıtady: «Belgili bir tilegi joq, saıası oıy joq aqyn bolady deý – soqyrlyq, topastyq. Qandaı aqyn bolsa da áleýmet turmysyna óziniń pikiri bolmaı qoımaıdy. Múmkin belgili jolǵa salynyp, anyqtalǵan pikiri bolmas, biraq kómeski bolsa da  jurt sezetindeı pikiri bolady», – deıdi [1].

Taǵy bir marksshyl synshy Voronskıı aıtady: «Qashanda bolsa, qaı aqynnyń bolsyn jazǵany óz tusyndaǵy taptyń, saıası jiktiń qulyq-minezin kórsetpeı qoımaıdy. Aqynnyń jazǵany belgili bir taptyń tilegin soǵady. Muny aqynnyń ózi sezbeýge de múmkin» [2].

Júsipbektiń marksshilderden tańdap alǵany Lýnacharskıı joldas kórinedi. Júsipbek ókpe qylar, Lýnacharskııge de sóz bereıik: «О́ner (onyń ishinde kórkem ádebıet te bar) degenimiz qashanda bolsa belgili bir taptyń oıyn, sezimin kórsetedi. Belgili bir taptyń kózqarasyn (tilegin) bildiredi» [3].

«...Ras, óner, kórkem ádebıet ashyqtan ashyq tap quralymyn, jaýǵa attanam demeıdi. Biraq sóıtse de, ómirdi, turmysty belgili bir pernemen (obraz), belgili bir ıdeıalarmen sýrettegende qashanda bolsa kórkem ádebıet belgili bir taptyń quraly, joqshysy bolady. Qamyn qaıǵyryp, tilegin soǵady» [4].  «Sosıalnye osnovy ıskýsstva» degen kitabynda Lýnacharskıı taǵy bylaı deıdi: «Bir tarıhta tapqa bólinbegen halyqty bilmeımiz. Osy kúnge deıin bolyp ketken kórkem ádebıette tap minezin kórsetpegen, tap tilegin soqpaǵan ádebıet kórgemiz joq. Mundaı ádebıet tapqa bólingen turmysta bolǵan joq» (st. 69). Ertegi, maqaldar týraly taǵy osy kitabynda Lýnacharskıı aıtady: «tipti, ertegi, maqaldardyń da tap tilegine janaspaǵany joq. Bular da tap tilegin kórsetedi» (st. 36)

Osy da jeter. Oqýshylarymyz jalyqpasa, biz taǵy da osyndaı sózderdi keltirer edik. Biraq qajeti joq. Kórkem ádebıetke marksshilderdiń pikiri qandaı, qalaı uǵynady degen suraýǵa joǵarydaǵy keltirgen sózder de qanaǵattanarlyq jaýap bolsa kerek. Soqyrǵa taıaq ustatqandaı-aq «Kórkem ádebıet – tap quraly. Tapqa bólingen zamanda kórkem ádebıet te tap quryǵynan shyqpaıdy. Tap áseri bolmaǵan,  tap tilegine janaspaǵan ádebıet bolmaıdy» dep otyr.

Bul pikir orys, qazaqqa ortaq pikir. Qaı halyqtyń ádebıetine bolsa da, ádebıetke Marks jolymen syn berem degen synshy bul joldan qashyp qutyla almaıdy. Baı, kedeıge bólingen halyqta tap móri, tap áseri bolmaǵan kórkem ádebıet joq.

Aqyn kim? Marksshilder ıdeıashyldardaı «Aqyn – ózgeshe jaratylǵan, turmysqa baǵynbaıtyn jan» demeıdi. Aqyn – ózimizdeı kóptiń biri.  Qara turmysqa biz qul bolsaq, o da qul. Biz tapqa bólinip, tap jyrtysyn jyrtsaq, aqyn da ózinshe tap jyrtysyn jyrtpaq. Múmkin – muny aqyn ózi sezbeýge de. Kóp aqyndar, shynynda, ózin tap tileginen joǵarymyn, adam balasynyń, ne ulttyń tegis qamyn qaıǵyram dep uǵynady.  «О́ner – óner úshin» deýshiler  de ózinshe «tap tileginen aýlaqpyz, ondaı tilek bizde joq» dep oılaıdy. Biraq munyń bári – qysyr áńgime, dáleli, shyndyǵy joq bos sóz. Qaı aqynnyń jazǵanyn bolsa da aqtara kelseń, bárinde de belgili bir taptyń áseri bolady. Báriniń de tap tileginen týǵan ózinshe kózqarasy, minez-qulqy bolady. Bireýinde tap áseri az bolar, bireýinde kóp bolar – bul ekinshi sóz. Áıteýir, tap áseri bolmaı qoımaıdy.

Aqynnyń ózge jurttan aıyrmasy ne?

Aqyn óleń, áńgime jazsa, pernemen (obraz) jazady. Kózi kórgendi, júregi sezgendi óziniń sol kórgen, sezgen túrinde jazady. Aqyn qarapaıym jazýshylardaı (pýblısısty) sózin dáleldep, tolǵap, oılap otyrmaıdy. Naǵyz aqyndar óziniń aıtaıyn degenin, sýretti-adamdy sózimen, muńdy kúı, syrly jyrymen aıtady. Aldymen oqýshynyń júregin, sezimin qozǵaıdy. Plehanov aıtady: «Aqynnyń sózi aqylǵa, oıǵa qonbaıdy. Aldymen adamnyń sezimin qozǵaıdy. Sezgish kóńiline qonady». Kúldire me, jylata ma, jubata ma, qýanta ma aqyn sezim arqyly oryndaıdy.

Aqyn ózgelerden góri tez sezedi. Qarapaıym adamnyń baıqamaǵanyn baıqap qalady. Aıta almaǵanyn aıtyp salady. Zamanyna qaraı aqynnyń asyp-tasyp kóteriletin, toryǵyp qapalanatyn kezderi de bolady. Talaı aqyndar tasyp-shalqyp, ne taýsylyp-shabylyp otyrǵan kezinde qarapaıym adamnyń boljamaǵanyn boljap salady. Oılamaǵan jerden bilim ıeleriniń myń jyldap zertteıtin jumystaryn kún buryn aıtyp jiberedi. Biraq, árıne, munyń da shegi bar. Aıtýdyń da aıtýy bar. Qansha aqyn tasyp-shalqyp, ótkir qııalymen sharq ursa da turmystan uzap kete almaıdy. Turmysta joqty qııal qylsa, aqyn qandaı kúshti bolmasyn, onyń qııal shyndyǵy joq, sandyraq qııal bolady» [5]. Árıne, sandyraq qııal bolsa, odan eshkimge keler paıda joq. Qansha sulý sózdi, sheshen-sheber aqyn bolsyn, sandyraqtama sózinde baǵa bolmaıdy. О́ıtkeni «aqynnyń aqyndyǵy túptep kelgende óleńniń mazmunyna tireledi» [6].

Ataqty Chernyshevskıı, Belınskıı syqyldy adamdar da osyny aıtqan bolatyn.

Ras, ekiniń biri aqyn bola almaıdy. Aqyn bolý úshin adamda aqyndyq talant (qýat) bolý kerek. Joǵaryda aıtyp óttik: aıtam degenin aqyn pernemen aıtady. Aqynnyń aldymen júregi, sezimi buryn júredi. Aqyn óleńin aqylǵa salyp saralap otyrsa, ol óleń óleń bolyp shyqpaıdy. Kórkem ádebıet bolý úshin óleńniń aıaǵy uıqastyǵy, ólsheýi kelgendigi ǵana jetpeıdi. Dáleldeımin dep qurap-jamap keltirgen perne ádebıet pernesi bolmaıdy. Bulaı jazǵan aqyn – aqyn emes. Moldaǵalı aıtqandaıyn, bul – kúshenshek, boqqa jyǵar aqyn. Belınskıı aıtady: «Eger adamnyń jaratylysynda bitken talanty, aqyndyǵy bolmasa, qandaı oıy tereń, sózi týra bolsa da, onyń óleń sózinde kórkemdik bolmaıdy. Ondaı aqynnyń óleńi eshkimdi de tarta almaıdy. Júregin, sezimin qozǵap erite almaıdy» [7]. Kórkem ádebıette aqynnyń mıǵa qondyram, dáleldep túsindirem dep otyrýy aqyndyq emes [8].

Aqynǵa qoıatyn shart – aqyn óleńiniń (jalǵyz óleń emes, áńgime, roman, dramalardyń) mazmunyn kórkemdik, ádemilikpen uqsata bilsin, teńdeı bilsin, óleńniń ishi (soderjanıe) qandaı bolsa, syrty da (forma) sondaı asyl bolsyn. Kórkem ádebıetke ne syrty, ne ishi ońdy bolsyn dep birin ǵana tańdaýǵa bolmaıdy. Ekeýi de kerek, birine biri saı bolsyn.

Mine, qysqasha aıtqanda kórkem ádebıetke, aqynǵa marksshilderdiń kózqarasy osy.

Júsipbek ne deıdi, endi soǵan keleıik.

Júsipbektiń kórkem ádebıetke kózqarasy, ásirese, qazaq ádebıetin teksergende aıqyndalady. Bul kitapshamyzda biz Júsipbektiń kórkem ádebıet týraly negizdi pikirlerin ǵana keltirmekpiz.

«Lenınshil jas» jýrnalynda Júsipbek jazady: «Qandaı adam bolsyn, meıli qandaı danyshpan bolsyn, meıli tereń ǵalym bolsyn – bári de óz zamanynyń, óziniń áleýmet qatynasynyń, óz tabynyń jemisi, óz ortasynyń uly bolý kerek».

Qatesi joq. Júsipbektiń bul sózine túgelimen qosylamyz. Aqyn – óz zamanynyń, óz tabynyń jemisi.

Bul sózge Marks jolyndamyn degen adam toqtaıdy. Júsipbek te osy sózinde tabandap turý kerek edi. Maǵjandy synasyn, qazaq ádebıetin jalpy alyp teksersin, óz sózinen taımaý kerek edi. Aqynnyń zamanyn, óleńindegi tap áserin, tap tilegin uǵý kerek edi. Munyń ornyna «marksshil» Júsipbekten neni kóremiz?

Sózdi Júsipbektiń ózine bereıik. Aıtaryn ózi aıtsyn:

«Ádebıet – óner. ... Ádebıetke jalań tap kózimen ne saıasat kózimen qarap, syńar jaq ketpeı, Marks kózimen dıalektıka ádisin qoldanyp synaý kerek. ... Tap aqyny ázir qazaqta joq. Ádebıet tarıhyn teksergen kisige málim: eski turmystyń shańyraǵy ortasyna túsip, jańa turmys áli ornyqpaǵan kóshpeli dáýirdiń aqyndarynda muń-zardyń, toryǵýdyń saryny týady. Aqyn eski turmyspen tárbıelenip qalady da, jańanyń jaqsy bolatynyn bilse de, sol ómirge tosańsyp, túsine almaı, jańa zamannyń adamy bola almaı kóp taıǵaqtaıdy. ... Mine, osyndaı kóshpeli dáýirde, eskige kózin súzip jabyqqan zamanda ádebıet aqyny romantızmǵa aınalatyn, Maǵjan da romantızmǵa berilip otyr. Bul jalǵyz aqynnyń sezimi emes, eldiń de armany, kóńili. «Átteń, baıaǵy dáýirimiz bolar ma edi?!» deıtin el ishinde de az emes. Qazaq ádebıeti kúırektik (sentımentalızm), saryndamalyq (romantızm) dáýirinde  bolýǵa tıis...

Maǵjan – kóshpeli dáýirdiń aqyny; ult aqyny. Ultty jalpaǵynan alyp qaraıdy. Maǵjan ultshyl, túrikshil, jıhangerlikke qarsy kúnshyǵysshyl aqyn».

Mine, Júsipbektiń qazaq ádebıeti, Maǵjan týraly aıtatyn negizdi pikirleri osy [9]. Bizge bul pikirlerdi Júsipbek Marks pikiri dep usynyp otyr.

Estigenińnen de estimegeniń kóp degen osy-aý. O zaman bu zamanda «tap kózimen, saıasat kózimen qaramaı, Marks kózimen qaraý kerek» degendi Júsipbekten estip otyrmyz! Júsipbektiń oıynsha, Marks kózi tap kózi, saıasat kózi emes. Tap tilegi, saıasat joly ózine, Marks joly ózine. Ekeýi – eki basqa jol.

Júsipbektiń eki sóziniń birinde «ǵylym joly, áleýmet tilegi, ult tilegi, el armany» dep keledi. Teginde Júsipbek úlkeıtip «ult, áleýmet» desem, ǵylym joly bolady; Markstyń atyn bir-eki atasam, marksshyl bolam dese kerek.

Ras, qazaqta tórt aıaǵy túgel marksshyldar joq. Qazaqtyń nadan ekeni de ras. Qazaq eńbekshileriniń tap sezimi jańadan oıanyp kele jatqany da ras. Biraq munyń bári nadan qazaqqa marksshyl bolýdy mindet qylmaıdy. Marks joly tap joly emes, saıasat joly emes deý – kóre bile Marks jolynan taıǵandyq, Marks atyn, jolyn satqandyq. Ne saıası kórsoqyrlyq. Markstyń atyn estip, zatyn bilmegendik. Ázir nadan bolsaq ta mundaı marksshyldardyń bizge keregi joq. Marks joly saýdalaıtyn jol emes. Marks joly – tap joly; eńbekshilerdiń saıası joly. Turmysqa, shyndyqqa súıenip, tap kúresinen týǵan bilim joly. Tapsyz turmysqa ádildikke jetkizetin adamshylyq joly da Marks joly ǵana. Muny osy kúni ekiniń biri biledi. Mundaı sózderdi aıtyp otyrýdyń da qajeti joq edi. Amal joq aıtasyń.

«Sary dala,

Jas bala,

Dala tunyq,

Bala tuıyq,

Dala jumbaq,

Bala jumbaq» dep júrgender kóp qoı (Maǵjan)!

Júsipbektiń Maǵjan týraly sózderin keıin teksermekpiz. Qazir jalpy ádebıet týraly aıtqan sózderine toqtaıyq.

«Qazaqta tap joq, tap aqyny da joq», – deıdi Júsipbek. Tap týraly biz buryn da jazǵanbyz [10]. Bir jazǵandy qaıta-qaıta jazýdyń qasıeti joq. Bul joly biz burynǵy jazǵanymyzdy qaıtalamaı, tolyqtyrýdy ǵana jón kórdik.

Qazaqtyń jalpy alǵanda, orystyń mujyǵynan aıyrmasy joq. Sol qazaq syqyldy mujyq týraly Plehanov mynany aıtady:

Mujyqtyń ishinde baı bar, kedeı bar. Quldanatyny bar, qul bolatyny bar. Qysqasy, ár taptyń adamdary bar. Sóz joq, mujyqtyń baıy sosıal-demokrattarǵa (kommýnısterge) túzý qaramaıdy. Tilektes bolmaıdy. О́ıtkeni mujyqtyń baıynyń tilegi kommýnısterge qarsy tilek. Kommýnıster baı tilegin soqpaıdy. Al, mujyqtyń kedeıin, jumysshylaryn alsaq, bular qashanda bolsa, qala jumysshylaryna qosylady. Sosıal-demokrattar eredi. Árıne, sosıal-demokrattar olardy eshbir ýaqytta syrtqa tepken emes, teppeıdi de [11].

Oqýshy, kóziń kórip otyr. Plehanov «Mujyqta baı bar, kedeı bar, tap bar» dep otyr. Mujyqtyń baıyndaı baı, kedeıindeı kedeı bizde de bar. Al, endi bar baıdy, kedeıdi «tap joq» dep Júsipbekter, ultshyldar jasyrady. Tapa tal túste bardy joq degen osy emes pe?

Talasymyz joq, bizdiń qazaqta Eýropa jurtyndaǵydaı taptar joq. Bizde zaýyt, fabrık ıeleri kapıtalshylar joq. Bizde mıllıondaǵan kásip jumysshylary joq. Joqty bar dep biz aıtpaımyz. Biraq «óz sabasyna qaraı» qazaqtyń óz turmysynan týǵan óz týmasy – baı, baıshykeshteri bar, kedeı jumysshylary bar. Plehanov aıtqandaı bulardyń árqaısysy ár taptyń adamdary. Kedeıshil bolam deseń, baıshyl emessiń. Baıshyl, ultshyl (óıtkeni ult ishinde baı, kedeı bar. Munyń ekeýin de rıza qylam deseń, baıshyl bolasyń, amalsyz bolasyń) men deseń, kedeıshil, buqarashyl bola almaısyń.    

Bulaı bolsa, qazaqta da jaryqshaq bolsa, baı-kedeı bir bolmasa, qazaqta tap aqyny da joq deýge bolmaıdy. Baı-kedeı bar turmysta aqyn da osy turmystan quryq alyp ketpeıdi. Bireýiniń tilegin soǵady. Turmysyn, muńyn, qaıǵysyn jyrlaıdy. Aqynnyń ózinde mundaı oı bolmasa da, amalsyz jyrlaıdy. Turmys jyrlatady. Júsipbektiń ózi aıtyp otyr ǵoı: «Sana, oıdy  turmys bıleıdi», – dep. Qazaqta da aqynnyń sana, oıyn turmysy bıleıdi.

Ras, qazaqtyń qazirgi turmysynda proletarıat aqyny shyǵa qoımaıdy. О́ıtkeni bizde proletarıat (kásip jumysshylary) az, qazaq turmysyna áli áser beretindeı hálge kelgen joq (sonda da, jyldan-jylǵa kóbeımek. Endi biraz jylda úlken kásiporyndary ulǵaıýmen bizde de qazaq proletarıaty kesek tap bolmaq). Bizdiń aqynymyzdyń kóbi sharýa turmysyn, qazaqtyń dalasyn jazatyn aqyn, sharýa aqyny. Biraq sol sharýa aqyndarymyzdyń keıbireýi sharýanyń baıyn, baı tilegin jyrlamaq. Endi bireýleri kedeıin, qalyń buqarasyn jyr qylmaq. Baı tilegin soqsa, baı turmysyn jyr qylsa, baıshyl aqyn deımiz; kedeı, buqara tilin jyr qylsa, kedeıshil, buqarashyl aqyn deımiz. Mine, tap aqyny degen osy bolady, Júsipbek synshy!

Bul sózden kedeıdi jyrlamaǵan aqyndy órtep jiberýge kerek degen sóz shyǵa ma? Árıne, shyqpaıdy. Júsipbektiń oıynsha «Qazaq kommýnısteri ózderine jatpaǵan aqyndy órtep jiberemiz», – dep aıtatyn syqyldy. Júsipbekte jumysymyz joq, qalaı dese de erki ǵoı. Biraq deni durys kommýnıst muny aıtpaıdy. Ásirese, qazaq turmysyn bilgen qazaq kommýnısi aıtpaıdy.

Qandaı aqyn bolsyn, óz tusyna ıe. О́z zamanyndaǵy tarıhı aǵymǵa, áleýmet qozǵalysyna moıynsunady. Aqyndy synaý úshin aqynnyń ósken ortasyn, óleńin arnaǵan oqýshysyn bilý kerek; qandaı saıası turmysta, qandaı halyq ishindegi tap tartysy ýaqytynda jazady, sony bilý kerek [12].

Ataqty Shekspır, Gete, Pýshkın, Tolstoı syqyldy adamdar proletarıat aqyny, jazýshysy emes. Bular árqaısysy ár zamannyń aqyn-jazýshylary. О́z tusynda zamanyna qaraı jyr jyrlaǵan aqyndar. Bulardy proletarıat jyrshylary emes dep proletarıat taby órtep jiberemiz dep otyrǵan  joq. Bulardyń jaqsysyn da kórmeı otyrǵan joq. О́rtegeni sol – qadir tutyp, «bas ıip» otyr. Zamany ótse de, bulardyń proletarıat taby úlgi qylatyn, jasymaǵan kórkemsózderi, tap sharasynan shyqqan asyl oılary bar. Proletarıat taby sony úlgi qylyp otyr. Jaqsydan úırenemiz dep otyr.

Shynynda, belgili bir dáýirlerde tap aqyndarynyń ózge taptardyń da tilegin soǵatyn kezi bolady. Máselen, aqsúıekter qularda osy kúngi kapıtalshylar-baılar taby kemshilik kórip júrgen búkil eńbekshiler tabyn ózine qosyp aldy. Búkil buqara halyqty bastady. Bul kezde óz zamanyna qaraı bul tap  tóńkeris jolyndaǵy tóńkerisshil taptyń biri edi. Sondyqtan ózi belgili bir tap bolyp otyrsa da, aqsúıekterge qarsy bolǵan soń, búkil ulttyń basshysy (ıdeolog) boldy [13]. Mine, bul ýaqytta sondaǵy basshy tap – baılar arasynan shyqqan aqyndardyń kóbi kapıtalshylar tilegin ǵana jyrlamaı, buqara halyqtyń da jyryn jyrlady.

Qashanda bolsa, kúshti aqyndardyń óz tusyndaǵy tap tilekterini­nen basqa jalpy adamshylyq tilegin tileıtinderi de bolady. Mundaı aqyndardyń keıingi urpaqqa (tapqa) mańyzyn, kórkem asyldyǵyn joımaǵan sózderi qalady. Tap turmysynda aldyńǵy taptyń jasap ketken mádenıetin ekinshi tap óz tusynda órtep otyrmaq emes. Ilgergi keıingige mura bolyp otyrmaq. Aldyńǵyny keıingi úlgi qylmaq. Burynǵynyń kóp isi keıingige sabaq, mektep. Bul – tarıh zańy. Adam balasynyń ónip-ósýi osylaı.

Bizdiń qazaq tarıh jolynan ózge jol shyǵarmaq emes. Bilimge baı, sharýasy baı Eýropa eńbekshileri ótken kúnin úlgi qylsa, tarıh adamdaryna bas ıse, ótkennen bezetin, jaqsylaryn qadir tutpaıtyn qazaq eńbekshileri joq. Qazaq eńbekshileriniń basshysy bolyp otyrǵan qazaq kommýnısteri ótkenniń qadirin Júsipbek qurly biledi. О́z tusynda qazaqtyń tarıhı adamdary, aqyndary qandaı ıgi tarıhı is qylǵandaryn jaqsy uǵady. Qazaqtyń óz turmysyna qaraı ótkennen úlgi bolarlyq mura qazaq eńbekshilerinde az emes. Qazaqtyń dalasy tym-tyrys uıyqtap, orys patshasynyń tepkisinde jatqanda:

«Qazaǵym, elim!    

Qaıqaıyp beliń,

Synýǵa tur taıanyp.

Talaýda malyń,

Qamaýda janyń.

Ash kózińdi, oıanyp.

Qanǵan joq pa áli uıqyń?

Uıyqtaıtyn bar ne sıqyń?» degen Ahmetti qazaq eńbekshileri umytpaıdy. Bir kezde qazaqty  «Sary masa» bolyp yzyńdap oıatqan Ahmetti qadirleı biledi. Kóbimiz sol Ahmettiń baýyrynda óskemiz. Sol kezdegi Ahmettiń áli de eskirmegen úlgili sózderi, úlgili isteri kóp. Ahmettiń tarıhı isin, tarıhı mańyzy bar ol óleńderin áli de biz úlgi qylamyz. Abaı, Ahmet syqyldy óz tusyna ıe bolǵan tarıhı adamdaryn qazaq eńbekshileri syılamaq. О́tkendegi tarıhı isterin bilip, tarıhı sózderin oqyp súıinbek.

Búgingi qazaq keshegi qazaq emes. Uıqysynan az da bolsa oıanǵan, kózin ashqan qazaq. Keshe qazaq eńbekshileri bir jaǵynan orystyń baıyna, turmysyna jem bolyp, ekinshi jaǵynan óz baıyna, óz tilmáshyna, bolysyna jem bolsa, búgin ekeýinen de arylyp otyr. О́z taǵdyryn ózi sheshýge bet alyp otyr. Endi, jaqsyny da, jamandy da, dosyn da, qasyn da biledi. О́tkenniń jaqsy jaǵyn qandaı kórse, jaman jaǵyn da kóredi. Keshegi jaqsy búgin jaman bolsa, ony da biledi. Júsipbek syqyldylar jaqsyny betke ustap, jamandy ótkizem dep «munyńa jol bolsyn» dep ony da aıta alady.

Qurmetti, Júsipbek synshy! Kommýnıster ózderinen basqa aqyndy órtep jiberedi dep taýsylmaı-aq qoıyńyz. О́rtengen aqyn bolsa, biz órtemeımiz, zaman órteıdi, tarıh órteıdi, ózin-ózi órteıdi.

 

[1]  L. Troskıı. Lıteratýra ı revolıýsııa. st.54

[2]  A. Voronskıı. Iskýsstvo ı jızn. st. 20

[3]  A. Lýnacharskıı. Dıalog ob ıskýsstve. st. 28

[4]  tak je st.29

[5]  P. Kogan. Lıteratýra etıh let. st. 34

[6]  G.Plehanov. tom HIV st. 137

[7, 8]  T. Plehanov tom V st. 354

[9]   «Lenınshil jas» (№ 3,4,5), «Aq joldy» (№555) qara.

[10] «Jańa jurtshylyq» degen kitapshany qara.

[11]  III tom Plehanova st. 410.

[12]  F. Merıng. Mırovaıa lıteratýra ı proletarıat. Predıslovıe str. 6

[13] G. Plehanov. Tom XIV str. 150