Jýyrda Úkimet úıinde Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaevtyń «Qazaqstan Respýblıkasy azamattarynyń borysh júktemesin azaıtý sharalary týraly» Jarlyǵyn iske asyrý barysy jóninde baspasóz konferensııasy ótti. Oǵan Eńbek jáne halyqty áleýmettik qorǵaý vıse-mınıstri Svetlana Jaqypova, Ulttyq bank tóraǵasynyń orynbasary Oleg Smolıakov qatysty.
Svetlana Jaqypovanyń aıtýynsha, qazir Prezıdent Jarlyǵyn júzege asyrýdyń tetikteri aıqyndalyp, bereshegi óteletin adamdardyń sanaty belgili boldy. Olar – kóp balaly otbasylar, asyraýshysynan aıyrylǵan adamdar, otbasynda múgedek balasy barlar, jetim balalar jáne osy tektes áleýmettik álsiz toptar quramyndaǵylar. Boryshkerlerdiń jaǵdaıy men qaryzdarynyń kólemi anyqtalýda. Qazir 2,2 mln-nan astam adamdy qamtıtyn derekter bazasy qalyptasyp, sonyń nátıjesinde tıisti azamattardyń tizimi jasalýda. Bul sharýalar kóp jaǵdaıda ekinshi deńgeıdegi bankter men Ádilet mınıstrliginiń aqparattyq resýrstyq bazalaryna súıene otyryp avtomatty túrde júrgizilýde. Iаǵnı, oǵan adam faktory aralasa almaıtyn bolady.
S.Jaqypova aıtqandaı, memleket esebinen zaımdary men nesıeleri boıynsha qaryzdy óteý múmkindigin qazaqstandyqtar Elektrondy úkimet portalynyń basty betinde ornalasqan «Borysh júktemesin azaıtý boıynsha baǵdarlamaǵa qatysý úshin statýsyn tekserý» elektrondy servısiniń kómegimen naqtylaı alady. Ol úshin ESQ qajet.
«Egov portalynda mártebesin anyqtaý boıynsha servıs uıymdastyryldy. Adam óziniń ESQ-sy arqyly kirip, portalǵa tirkeledi de, JSN-yn kórip, jaýap ala alady», dep túsindirdi Eńbek jáne halyqty áleýmettik qorǵaý vıse-mınıstri.
Endi basqa da týyndap jatqan máselelerge baılanysty servısti jetildirý kózdelgen.
Bul shara bankter men qarjy uıymdarynyń aldyndaǵy boryshtaryn óteý qıyndyqtary paıda bolǵan el azamattaryna bir rettik kómek túrinde júzege asady. Olardyń tolyq tizimi áli jasalyp bolǵan joq. Degenmen avtomatty baza múmkindigimen dál qazirgi sátte 507 myń adamnyń tizimi qalyptasty. Olardyń málimetteri ekinshi deńgeıli bankterge berildi. Tıisti kólemdegi qaryzdary ótelý úshin bul adamdar ekinshi deńgeıli banktermen kelisimshartqa otyrady.
Tizimge bıylǵy jyldyń 1 maýsymyndaǵy jaǵdaı boıynsha qaryzynyń kólemi 3 mln teńgeden aspaıtyn adamdar engizilgen. 300 myń teńgege deıingi qaryzy men oǵan eseptelgen syıaqy jabylady. Eger otbasyndaǵy erli-zaıypty adamdardyń ekeýi de boryshker bolyp, ekeýiniń basynda da qaryzdy óteý qıyndyqtary paıda bolsa, ekeýine ortaq 600 myń teńgege deıingi qaryz kólemi men oǵan eseptelgen syıaqy jabylady.
Ekinshi deńgeıli bankter alǵashqy tizimge alynǵan 507 myń adamnyń jaǵdaıy men Prezıdent Jarlyǵynyń júzege asý jaıy týraly málimetti tıisti orynǵa 10 qyrkúıekke deıin berýi tıis. Árıne kómek kórsetiletinder tizimi munymen de shektelip qalmaıdy. Qosymsha aqparattar negizinde tizim odan ári tolyqtyrylmaq.
O.Smolıakov óz kezeginde 507 myń adamnyń bereshegi 105 mlrd teńgeni quraǵanyn aıtty. Soǵan sáıkes ekinshi deńgeıli banktermen jumystar júrgizilýde.
O.Smolıakov atap ótkendeı, Ulttyq bank, «Memlekettik kredıttik bıýro» AQ, «Problemalyq kredıtter qory» AQ ekinshi deńgeıli banktermen jáne mıkroqarjy uıymdarymen (MQU) birlese otyryp, barlyq qazaqstandyqqa bankter men MQU-daǵy kepilsiz tutynýshylyq qaryzdary boıynsha 2019 jyldyń 1 shildesindegi jaǵdaı boıynsha eseptelgen aıyppuldar men ósimpuldardy esepten shyǵarý týraly sheshim qabyldady.
«Osy jyldyń 30 shildesinde bankter men MQU 1 192 834 qaryz alýshynyń jalpy 33 620 mln teńge somasyna kepilsiz tutynýshylyq qaryzdar boıynsha aıyppuldar men ósimpuldaryn esepten shyǵarý jumystaryn aıaqtady», dedi Ulttyq bank tóraǵasynyń orynbasary. Aıyppul men ósimpul eń aldymen bankter men MQU-nyń qarajaty esebinen esepten shyǵaryldy.
Árıne mundaı bereshekter boryshkerlerdiń áý basta ózderiniń qaryzdy óteý múmkindigin naqty esepke almaýynan týyndaǵany belgili. Baspasóz konferensııasynda osyǵan oraı qaryz táýekelderin shekteý jaıy da sóz boldy. Aldaǵy ýaqytta qaryz táýekelderin ólsheý tetikteri ázirlenetini málim boldy. Iаǵnı, qaryz alýshynyń sol qaryzdy óteý múmkindiginiń shekti deńgeıi anyqtalady.
Prezıdent Jarlyǵynda qamtylǵanymen, joǵaryda aıtylǵan tizimge enbeı qalǵan adamdardyń da kezdesetini anyq. Olardyń jaıy ne bolmaq? Baspasóz konferensııasynda aıtylǵandaı, mundaı jaǵdaı negizinen «Azamattardyń hal aktilerin tirkeý» organdarynyń, ıaǵnı erli-zaıyptylardyń zańdy neke jaǵdaıynyń málimetterine sáıkes týyndaýy múmkin. Qazir onyń 1937-2008 jyldar aralyǵyndaǵy bazasy jasalyp, onda 40 mln-ǵa jýyq akti tirkelgen. Bul máseleni jeke ótinishter boıynsha anyqtaýǵa bolatyndyǵy aıtyldy.
«Qaryzdaryn memleket ótegen boryshkerlerdiń aldaǵy ýaqytta bankterden nesıe alýyna bola ma?» degen naqty suraq týyndady.
O.Smolıakov bul suraqqa bergen jaýabynda tutynýshylyq maqsattaǵy qaryzdar kóp jaǵdaıda kepilsiz berilip kelgendigin, endi osy sanattaǵy qaryz alýshynyń ony óteý múmkindigi eskeriletindigin jetkizdi. Onyń aıtýynsha, munyń ólshemderin belgileýde qaryz alýshynyń resmı kiris kózi ǵana eskerilmeıdi, sonymen qatar onyń basqa da múmkindikteri, máselen, qolynda qaryzdy óteý úshin kepilge qoıar zatynyń bolýy da eskeriledi. Iаǵnı, bir sózben aıtqanda, osy joly qaryzyn óteı almaı memleket kómegine júgingender de aldaǵy ýaqytta jańa qaryz alý múmkindiginen úmittene alady. Endi tek qaryz alýshynyń ony óteý múmkindigi burynǵyǵa qaraǵanda naqtyraq anyqtalyp, jaǵdaıy jan-jaqty zertteletin bolady.