Qazaqta «Aýylym altyn – besigim», degen ataly sóz bar. Aýyldy saǵynyp, jyl saıyn eńbek demalysymyzda aýylǵa baratynbyz, aýyl bizdiń tarıhymyz, sol tarıhtyń bir betin qarasańyz, aýyldaǵy kúndiz-túni bitpeıtin tirshilik,kóktemde mal tóldep, jer qulpyryp, aýyl adamdary esik aldyndaǵy 10-50 sotyq jerine jońyshqa, kartop, kókónisterin egip, keńshardyń jyl on eki aı bitpeıtin jumysynan bir kún bosamaıtyn edi. Aýyl adamdary eńbek demalysy degendi bilmeıtindeı óıtkeni demalýǵa ýaqyt joq. Bul sol kezdegi Jambyl oblysy, Talas aýdanynyń ár keńsharyndaǵy bar jaǵdaı-tyn. Jalpy, Talas aýdanynan 61 Sosıalıstik Eńbek Eri shyǵypty.
Keńsharlar men ujymsharlardy taratqan 1997 jyldardyń basynan bastap búginge deıin aýyl sharýashylyǵy úshin asa qıyn jyldar bolyp keledi. Jaǵdaıdyń ýshyǵýyna ákimshilik kúshteý arqyly sharýashylyqtardyń taratylýy, naryqtyq júıege aýyl turǵyndarynyń daıyn bolmaýy, aýylsharýashylyq mashınalardyń kóp bóligi jekeshelendirý barysynda talan-tarajǵa ushyraýy, t.b. ekonomıkalyq zańdardy esepke almaýdyń zardaptary áserin tıgizdi. Jer óńdeý mádenıeti joǵaldy, mal sharýashylyǵy ustaǵannyń qolynda, tistegenniń aýzynda ketti. Úkimet tarapynan aýyldy kóterý maqsatynda ártúrli qaýly-qararlar men zańdar qabyldanǵanyna qaramastan, oıdaǵydaı nátıje shyqpaı otyr.Uzaq jyl aýyl sharýashylyǵy salasynda qyzmet etken soń, bul salanyń qyr-syryn jaqsy bilemin. Aýyl sharýashylyǵyn damytýǵa baılanysty Úkimet tarapynan qabyldanyp jatqan baǵdarlamalardy qadaǵalap otyramyn. Barlyq baǵdarlamalarda tek istiń ekonomıkalyq jaǵy qaralady da aýyl halqynyń ál-aýqaty týraly sóz qozǵalmaıdy. Menińshe, baǵdarlamalar halyqtyń ál-aýqatyn jaqsartýdan bastalýy kerek.
Azamattardyń tabys deńgeıin arttyrý – basty maqsat. Barlyq deńgeıdegi ákimderdiń jumystarynyń eń mańyzdy kórsetkishi halyqtyń naqty tabysyn ósirý. Osy ýaqytqa deıin mal ónimderiniń jalpy azyq-túlik salalarynyń múmkindikteri óz dárejesinde jumys istemeı otyr.
Jambyl oblysy – mal sharýashylyǵyn damytýǵa qolaıly ólke. Biraq aýyl sharýashylyǵynda qoldanǵan oılastyrylmaǵan sharalar oǵan keri áserin tıgizdi. Oblysta qoı sharýashylyǵy – mal sharýashylyǵynyń jetekshi salasy bolyp kelgen, aldaǵy ýaqytta da solaı bolýy tıis. Sebebi oblystyń tabıǵı jaǵdaıy da sharýashylyqtardyń uzaq tarıhy da soǵan yńǵaıly. Qoı negizinen jaıylym maly, bizdegi tabıǵı jaıylym osyndaı usaq mal jaıýǵa óte tıimdi. Nátıjesinde salystyrmaly túrde arzan ári sapaly et, jún, teri jáne t.b. ónimder óndirýge bolady.
...Talas aýdanynda ákim bolyp istep júrgen jyldary, sharýa qojalyqtaryna «taýarly nesıe» retinde maldaı kredıt berildi. «Talas aýdanynyń ákimi B.Qulekeevtiń maldaı nesıe berý tájirıbesin» iske asyrý joldary oblystyq ákimdikte jáne oblystyq máslıhat sessııasynda qaraldy.
Tártibi óte qarapaıym, ıaǵnı aýdan bıýdjetinen ótinish bergen ár bir sharýa qojalyǵyna 250 myń teńge qarjy bólinedi. Bul – «Kóktal» AQ jáne «Talas» AQ-ǵa 50 bas toqty alý úshin alǵan qarjysyn quıady, óz kezeginde AQ-dar salyǵyn óteıdi, berilgen qarjy qaıta aınalyp aýdan bıýdjetine túsedi. Bul júıe arqyly biz alǵashqy jyly 5 myń bas toqtyny aýdan sharýa qojalyqtaryna tarattyq. Sońǵy jyldary qarjynyń kózi ulǵaıǵannan keıin jylyna 7 myń 10 myń bas maldaı «taýarly kredıtter» berilip, Talas aýdanynyń ýaq maly bes jylda 320 myń basqa jetti. «Taýarly nesıe» aýyl turǵyndarynyń jaǵdaıyn kóterýde óziniń tıimdiligin kórsetti. Bul tásil jumyssyzdyqpen, kedeıshilikpen kúresip, aýyl turǵyndaryn materıaldyq turǵydan qoldap, tıisinshe tutynýshylardy arzan mal ónimderimen qamtamasyz etýdiń jeńil, ári tóte joly boldy dep esepteımin.
Talas aýdanynda toǵyz jyl aýdan ákimi bolyp jumys istedim, sol jyldary 50 myńnan asa qoı-eshki, sıyr, jylqy maly aýdan halqyna taýarly nesıemen berildi. Sol kezdegi aýdan ákiminiń orynbasary Baltabaı Bekejanov maldaı nesıe berý isine tikeleı basshylyq jasap otyrdy. Aýdandaǵy barlyq aýyldarǵa halyq sanyna qaraı taratylǵan nesıe teńdeı berildi. Aýdanda qurylǵan komıssııaǵa, aýyl ákimderi usynys berip, esh kepildiksiz 50 bastan alty aılyq toqtyny qozy bólý kezinde sharýa qojalyqtaryna tarattyq. Kelisimshartqa aýdan ákimi, aýyl ákimi jáne sharýa qojalyqtarynyń basshylary qol qoıyp zańdastyrdy. Bul jumysty aýyl sharýashylyǵynyń bilgir mamany, sol kezdegi oblys ákimi Serik Úmbetov únemi qoldap otyrdy. Bul bastamany unatpaıtyndar da tabyldy, aryzdar jazyldy, biraq qansha tekserýler bolǵanymen, aýyl halqynyń rızashylyǵyn kórip, bári jaqsy pikirler aıtty.
Aýyldy turaqtandyrýdyń joly – aýyl adamdaryna mal alyp berý. Ár oblys, aýdan ákimi óz bıýdjetinen ár otbasyna 50 bas toqty alyp berýi kerek. Qaıtarymy eki jyldan keıin bolady. Sonda 50 qoı alǵan adam, sol maldy kóbeıtý jaǵyn oılaıdy. Malǵa qora kerek, jem-shóp daıyndaý qajet jáne basqa da jumys kózi tabylady.
Meniń oıymsha, bul Prezıdentimiz Qasym-Jomart Toqaev aıtqan «Qarapaıym zattar ekonomıkasynyń» bir tarmaqshasy der edim. Maldaı nesıe alǵan sharýa qojalyǵy alǵan nesıesin erte qaıyryp jatsa, ol maldy ekinshi sharýa qojalyǵyna berip, erte qaıtarǵan azamattardy yntalandyrý úshin sýbsıdııa berý jaǵyn qaraý kerek.
Halyqtyń ómiri – sharýasynda. Sharýasy kúıli bolsa halyq ta kúıli. Sondyqtan aýyl halqyna jumys berý kerek. Joǵaryda aıtylǵan «maldaı nesıe» arqyly halyqty qoldaý kerek. Prezıdent aıtqan «Qarapaıym zattar ekonomıkasynyń» áleýetin paıdalaný qajet. Bul úshin joǵaryda aıtylǵan tártip boıynsha, ár aýdan óz bıýdjetinen tikeleı aýdan ákiminiń jaýapkershiligimen, kelisimshart arqyly kepildiksiz kredıt berý kerek. Kelisimshartqa aýdan jáne aýyl ákimi, sharýa qojalyǵynyń basshysy qol qoıýy qajet. Zań aıasynda aýdan, aýyl ákimshilikteri janynan kommýnaldyq mekemeler ashyp, aýdan kóleminde ózderine qarasty áleýmettik mekemelerdiń aǵymdaǵy jóndeýden bastap kúrdeli jóndeýine deıin jáne kanaldar men aryqtardy tazalaý qyzmetterin de sol mekemege júkteý qajet. Aýyl turǵyndarynyń kópshiligi malynyń jem-shóbin qamtamasyz etý úshin sharýamen aınalyssa, ekinshisi kommýnaldyq mekemesinde jumys istep eńbek aqylaryn alar edi.
Batyrbek QULEKEEV,Taraz qalalyq máslıhatynyń hatshysyJambyl oblysy