Bala kezim, anam birde úıdegi eski-qusqy kıimder salynǵan kishkene qorapty saraıǵa shyǵaryp tastaýymdy ótindi. Apara jatyp qoraptyń betindegi ózimniń eski jeıdeme kózim túsip ketti. Tań qalǵanym, álgi jeıdeniń jaǵasy joq. Ádemilep qıyp alynǵany kórinip tur. Úıge qaıtyp kelip anamnan nege olaı istegenin suraǵanymda, er adamnyń jaǵasy aıaq astynda qalmaýy kerektigin baıyppen túsindirdi. Men sol kezde bala bolsam da anamnyń er-azamatqa degen úlken qurmetinen zor taǵylym, baı tárbıe baıqaǵan edim.
Jalpy, qazaq halqy adamnyń jeke tulǵalyq qasıetin daralaǵan tusta minez-qulyq, bolmys-bitimnen bólek, onyń kıim-keshegine de úlken mán berip qaraǵan. Basqasyn aıtpaǵannyń ózinde, kıimniń bir ǵana jaǵasynyń ózinde ulttyq tálim-tárbıeni urpaq boıyna sińirer izgi ilim jatyr. Tek qana jaǵaǵa qatysty qazaqtyń maǵynasy tereń, mazmuny aýqymdy aýyz ádebıetinen bastap kóptegen mysal keltirýge bolady.
Handyq dáýir ádebıetin oqyp otyrsańyz: Jaǵasy altyn, jeńi jez, Shyǵyrshyǵy torǵaı kóz aqsaýyt kıer me ekemiz?! – deıdi Aqtamberdi jyraý. Jaǵany altynmen aptaý, hannyń uly tóre, bıdiń uly shora qymbat ishikteriniń jaǵasyna qundyz ustartyp kııý – tektilikti ańǵartyp turatyny belgili. Nemese maqal-mátelderimizde «Jaǵam jaılaýda», «Aǵasy bardyń jaǵasy bar» dep, jaǵanyń mán-maǵynasyn arttyryp qoldanamyz. Negizinen, jaǵaǵa qatysty moraldyq norma ejelgi tutas túrki áleminde, keıin ısi musylman qaýymy úshin kıimniń qasterli bóligi bolyp qalyptasqan. Jaǵaǵa jarmasý, úlkendi betinen alý jalpy tárbıesizdiktiń eń turpaıysy, qasıetsizdiktiń shegi deýge bolatyn shyǵar.
Asyl dinimiz ıslam áleminde týra osy jaǵaǵa jarmasý týraly keremet dinı hıkaıa baıan etiledi. Ápsanany qysqasha áńgimelesek:
Birde Ǵazireti Álı Sheri qyr basynda qyryq ulyn kúrestirip otyrady. Bólek óskeni bolmasa Mádi balýan da – Álı Sheriniń balasy, ákesin tanymaǵandyqtan, sol kúreske jolaı qosylyp, qyryq uldyń barlyǵyn jeńip, Ǵazireti Álıdiń ózimen beldese ketpeı me? Kenet ákesi balasynyń moıynyndaǵy qap-qara qaldy tanı ketip: ózin endi jaǵasynan alyp, jambasqa urǵaly turǵan Mádige: – Balam, toqta! – deıdi. Ákesimen kúresip, jaǵasynan alǵanyn sonda ǵana bilgen Mádi aýyr qylmysy úshin ózin kúnáhar sanap, beıádep qylyǵy úshin eńireı qashyp qara Jerdiń qarsy aırylýyn tileıdi. Aqyry sol qara Jerge kirip joq bolyp, aqyr zamanǵa deıin qalyń qapas astynda jatyr...
Ár ańyz shyndyqqa negizdelip aıtylady. Múmkin dinı turǵydan saýatymyz jetpeı oqıǵany qate paıymdap, tárbıelik máni zor hıkaıany teris tápsirlep qoıýymyz bek múmkin, biz bul jerde tek jaǵaǵa jarmasýdyń úlken kúná ekenine nazar burǵymyz keldi.
Qazaqtyń tálim-tárbıesi, dili men dini, tarıhy men taǵylymy týraly ǵalym Aqseleý Seıdimbekten asyryp eshteń aıta almas edik. Aqseleý aǵa týra osy jaǵaǵa qatysty «Qurmet» degen áńgimede kelisti jazady.
«Birde, kıiz úıdiń kóleńkesinde dombyraǵa tıek jonyp otyr edim, kórshi úı jaqtan: «Qaınym!» – degen daýys estildi. Qarasam, Yrys, kıiz úıdiń esiginen basyn ǵana shyǵaryp, meni shaqyryp tur. Shildeniń ystyǵynda kóleńke izdegen jylan, baqa, kirpi sııaqty jəndikterdiń kıiz úıge kirip ketetini bolatyn. Sondaı birdeńe me dep, júgirip kelsem, Yrys: «Tórde jatqan atamnyń shapanyn keregeniń basyna ilip bershi!» – dep qıylady. Munysyn men əzilge balap: «Oı, sóziń qurysyn, birdeńe bolyp qalǵan eken desem!» – dep burylyp kete bermekshi boldym.
Sol kezde Yrys shynshyl qalpymen: «Oıyn emes, ótinemin, ata-enemdi kórshi úıler qymyzǵa shaqyryp ketip edi. Kúnniń ystyǵy mynaý, kelgenshe otyratyn oryndaryn qaǵyp-silkip, irgeni túrip, úıdi salqyndatyp qoıaıyn dep edim. Neń ketedi, atamnyń shapanyn ilip bere qoıshy!» – dep odan beter qıylady. Yrystyń júzinen de, sózinen de əzil-qaljyńnyń nyshany bilinbeıdi. Men əldeneni túsinbeı turǵan qalpymda tańyrqap: «О́ziń nege ilmeısiń?!» – deppin.
Sonda Yrys ózgeshe bir baısaldy qalypqa túsip, aıtýǵa bolmaıtyn kıeli qupııany amalsyz aıtyp turǵandaı, daýysy dirildep: «Onda... onda, atamnyń jaǵasyna qolym tıip ketedi ǵoı!.. Olaı etýge bolmaıdy ǵoı!» – dedi».
Mine, jaǵa týraly qysqa qaıyrǵanda osylaı. Erteń irgeli el bolamyz desek, osy bastan kelinderimizge kishilikti, uldarymyzǵa kisilikti qarapaıym jaǵa fılosofııasynan bastap úıretýimiz kerek.