О́nerdiń bir asýynan soń ekinshi asýyna kóterilip, tyńdaýshysynyń júregine nur quıyp, janyna sáýle tógip kele jatqan Dımash Qudaıbergenovtiń aty men ataǵyn estigen sát-saǵattan bastap, onyń ár qadamyn, ár júrisin, ár konsertin qalt jibermeý ádetime aınaldy. Tyńdap otyryp, janym bir rahat kúıge bólenedi. Apyr-aı, qazaqtyń áni men sazyn osynshama qubyltyp, tyńdaýshysynyń tula boıyn kezip keter sıqyrly qudiretke qalaı eltimeýge bolady?
Bul – daýsyz anyq!
Árıne jumyr jerdiń kıeli tósi san túrli daryndar men talanttardy ashýdaı-aq ashqan. Biraq qazirgideı mádenıetter birimen-biri aralasyp, ulttardyń rýhy men rýhanı álemi qıyndyqtardyń talaı úlgisin basynan ótkizip kele jatqan dáýirde tildi saqtaý men ulttyń rýhanı bolmysyn saqtaý qıynnyń qıyny. Osy turǵydan alǵanda, Dımash Qudaıbergenovtiń ǵajaıyp daýsyna bir súısinip, onyń týǵan ana tilinde sonshama erkin sóılep, qazaqtyń halyq ánderin óz mánerinde naqyshyna keltirip oryndaǵanyna eki súısinesiń. Dımashty tyńdap otyryp, Uly dalamyzdyń keremetteı áýenderi men qudiretti saryndaryna qanat bitkenin ańǵarasyń. Ondaǵan ǵasyrlar qoınaýynan uly babalarymyzdyń rýhy óre turyp, kosmostyń shýaǵy men nuryna shomylyp jatqandaı kúıge túsesiń.
Mundaı kúıge túsirgen Dımashtyń daýsy men qazaqtyń rýhy!
Dımashty tyńdaý – men úshin jumaq únin tyńdaǵanmen birdeı.
Dımashty tyńdap otyryp, áýeli kóz aldyma qazaqtyń keń-baıtaq dalasyn elestetemin. Elestetip otyryp, osyndaı uldy tárbıelegen ata-anasyna, ata-ájelerine ishteı rahmet aıtamyn. О́ıtkeni týǵan eliniń ósip-órkendeýine, týǵan jeriniń kórkeıip-gúldenýine, ult abyroıynyń asqaqtaýyna úlesin qosar, parasatty, talantty azamat tárbıeleý sóz joq kez kelgen adamnyń, ulttyń arman-tilegi. Bul arman-tilektiń op-ońaı júzege asa qoımaıtyny beseneden belgili. Ol úshin álgi aıtqan tabandy izdenis, tekti tárbıe, temirdeı tózim kerek! О́z basym osyndaı izdenis pen tektiliktiń, tózim men darynnyń jarqyn mysalyn Qudaıbergen aqsaqaldyń otbasylyq ónegesinen kórgenimdi aıryqsha aıtqym keledi. Ol kisiniń uly Qanat pen kelini Svetlananyń óz ónerlerimen, jaıdary, kópshil minezderimen aınalasyna shýaq shashyp, kórshi-qolań, aǵaıyn-týys, dos-jaran, jegjat-jurat arasynda abyroıǵa, syı-qurmetke bólenip júrgenin buryn da bilýshi edim. Endi mine, Qudaıbergen aqsaqaldyń nemeresi – Dımashtyń tańǵajaıyp ánshilik qudireti mıllıondardyń júregin qapysyz baýrap alǵany bárimizdi tánti etti. Kóbimizdi tolǵantyp, oılantyp qana qoımaı, sonymen qosa qanattandyryp jiberdi!
«Halyq aıtsa qalt aıtpaıdy» degen burynǵydan jetken támsil bar. Bir ǵana qazaq emes, búginde Dımash Qudaıbergenovti naǵyz ónerdi baǵalaı biler álemniń tórt buryshy tegis tanyp, moıyndap otyr. Úlkenimiz de, kishimiz de ónerge qatysy barymyz da, qatysy joǵymyz da shyn qýanyp jatyrmyz. Bir sózben aıtqanda, qara qazaq jurty qýana qol soǵyp, qalpaǵyn aspanǵa atqylaýda. Ult bolyp qýanyp, jurt bolyp maqtanýdy úırengendeımiz. Táýbe!
Sondaı aǵynan jarylyp, alash jurtyn qozǵap jibergen alǵashqy aq júrek suhbattardyń biri – Nurtileý Imanǵalıulynyń Dımashtyń anasymen júrgizgen áńgimesi. Bul áńgime barysynan ańǵarǵan eń mańyzdy máselemiz – ana aýzymen aıtylǵan ulttyń tamasha sıpattary, úlkendi – úlkendeı, kishini – kishideı syılaýdyń úlgileri. Jýrnalıst ánshiniń anasy – Svetlana Ermekqyzynyń ishki jan álemin ashýda úlken sheberlik tanytty. Sonyń nátıjesinde qazaq áıeliniń ult, urpaq týraly oılary kórermen jurtshylyqqa jetti-aý dep oılaımyn.
Sóılegen sózi de, kıgen kıimi de qazaqy Svetlana Ermekqyzy jýrnalıst suraqtaryna qaıtarǵan jaýaptarynda ata-enesimen jıyrma bes jyl birge turǵanyn, qazaq kelinderine tán ıbaly minez shekarasynan shyqpaǵanyn áserli baıandady. «Ydys-aıaǵy syldyrlamaıtyn úı bola ma?». Ara-tura sondaı jaǵdaılarda erli-zaıypty ekeýi bir-birin kózderimen, qas-qabaqtarymen túsiniskenderin, úlken kisilerdiń kózinshe minez tanytyp, ábestikke barmaǵandaryn aıtqanda eriksiz rıza boldyq. Bul saıyp kelgende, búgingi jastarǵa úlgi bolar, oı salarlyq ónege. Muny shyǵys elderine tán qazaqy tárbıe men musylman mádenıetiniń tamasha kórinisi dep baǵalaýǵa bolady.
Svetlana Ermekqyzynyń: «Ata men áje bar jerde qazaqy tárbıe bolady. Bala erkin ósedi. Qazaqy orta men qazaqy tárbıeniń qudiretin urpaqqa durys túsindirý úshin atalar ınstıtýty men ájeler ınstıtýty kerek. Ony el arasynda mindetti túrde nasıhattaı bilýimiz qajet. Solaı etkende ǵana dástúr jalǵastyǵy úzilmeıdi», degen sózderi kim-kimdi de tereń oıǵa jeteleri anyq. Aqyldy, kórikti, minezi ustamdy Svetlana Ermekqyzynyń bul ustanymdary búgingi jas jubaılarǵa úlgi bolary kúmánsiz.
Dımashtyń aty shyqqaly qoǵamda bir ózgeris baıqalady. Qazir qazaqtyń kóp jigitteri men qyzdary: «Biz nege óz tilimizdi bilmeımiz? Bul keshirilmeıtin kemshilik eken-aý», deýshiler qatary molaıyp keledi. Dımashty unatatyndar qazaq tilin bilýge moıyn bura bastady. Bul ıgilikti betburys. Jaqynda meniń Máskeýdegi bir tanysym telefon soqty.
– Biz qazaq tili úıirmesin ashyp, qazaq tilin úırenip júrmiz, – dedi.
– Iá...Oǵan ne sebep boldy? – dedim.
– Dımash Máskeýge kelgende qazaq ánimen qarsy alýǵa daıyndalyp jatyrmyz, – dedi ol. Bul sóz maǵan kúsh berdi, boıymdy maqtanysh sezimi bıledi. Ári-beriden soń qolyma qalam alyp, osy maqalany jazýyma muryndyq boldy.
Esimde qalǵan taǵy bir aıryqsha jaǵdaıdy aıtqym keledi.
Qytaı eliniń úlken sahnasynda Dımash Abaı sózderinen úzindi keltirip sóılegennen keıin qytaılyq jankúıerler: «Abaı degen kim? Ol qandaı ǵulama?» – dep suraý salyp, qyzyǵýshylyq tanytqan. Abaıdyń shyǵarmalarymen tanysyp, baspadan mıllıondaǵan danamen kitap etip shyǵarǵan. Ony sol eldiń jurty talasyp-tarmasyp satyp alǵan. Mine, danańdy dáriptep, ultyńdy nasıhattaýdyń úlgisi! Osyndaı qasıet árbir jetkinshektiń boıynan kórinip jatsa ǵoı... Osynyń ózi Dımash boıyndaǵy ulttyq namystyń dáreje-deńgeıin tasytyp jatqan joq pa? Ult bolmysy osyndaı qasıetterden quralsa, shirkin?!
Taǵy bir áserli tus... Ánshiniń Londonda ótken konsertine 47 elden fanat-jankúıerler qatysyp, tileýles bolǵany. Kórip otyryp, rýhanı lázzat aldym. Aralarynda qol arbada otyrǵan jandardyń da bolǵany bizdi tańǵaldyrdy. Dımash osylaı dúnıe júzi óner jankúıerleriniń delebesin qozdyryp, ónerdi, ultymyzdyń rýhyn baǵalaýǵa orasan sebepker bolyp otyr. Sol London sahnasynda Dımash «Adaı» kúıin oryndaǵanda qazylar alqasynyń oryndarynan turyp, uzaq qol soqqanyn qalaı umytýǵa bolady?! Ereje boıynsha qazylar oryndarynan turýǵa, qol soǵýǵa quqylary joq edi. Biraq turdy. Bul da Dımashtyń ǵajaıyp ánshilik darynynyń qýaty shyǵar?! Dımash London sahnasynda mıllıardtaǵan jankúıerlerine qazaq dombyrasynyń kúmbirlegen daýsynyń qudiretin tanytty. Shetelde, tipti óz ishimizde qazaq tilinde sóılegisi kelmeı, oǵan mán bermeı júrgen qazaqtardyń namysyn oıatyp, júrekterine jiger otyn quıdy.
Dımashtyń astanamyz Nur-Sultandaǵy konsertiniń qalaı ótkenin el biledi. Jınalǵan jurt úsh jarym saǵat boıy árbir ándi orasan qýanyshpen, asqaq sezimmen tyńdady. Onyń qaıtalanbas, teńdesi joq ónerin atasy, ájelerimen qatar otyryp men de tamashaladym. Ol kisilerdiń ishki mádenıetiniń joǵary ekenin baıqadym. О́ner úzdiginiń ásem áninen alǵan áser-sezimimdi sózben aıtyp jetkizý múmkin emes! Onyń árbir ánine tańdaı qaǵyp, tamsanýmen boldyq. Dımashtyń sahnadaǵy ózin erkin ustaýy, saz áýenine berilip, keıde tizerlep, keıde shalqalaı shalqyp án shyrqaǵan ár sátteri kóz aldymda. Dımashtyń júris-turysynan, sóılegen sózinen, jankúıerlerine aıtqan ádemi ázil-qaljyńynan jasandylyq sezilmeıdi.
Dımash suraqtarǵa qazaq tilinde jaýap berdi. Osy mysaldyń ózi onyń tilimizdi, salt-dástúrimizdi, ulttyq mádenıetimizdi joǵary baǵalaıtynyn, jan-tánimen qurmetteıtinin, ishki dúnıesi rýhanı baı ekenin tanytty. Súısindik. Ol ásirelep aıtsaq, «besiktegi baladan beli búgilgen qartqa» deıin júrekterdi jaýlady.
Onyń ásem ánin, dúnıede sırek kezdesetin sulý daýsyn tyńdaǵan álemniń bar túkpirindegi jumyrbas pendeniń tebirenbeı qalǵany joq...
Uly Qytaıdyń úlken sahnasynda Dımash án shyrqaǵanda zaldaǵylar ózderin ózderi umytyp, basyn shaıqap, erinderin jymqyryp, aıqaılap, qaısybireýleri kózderine jas alyp, ústin-ústin qol soǵyp, qoshemet kórsetti. Biz osyndaı ǵajaıyp kórinistiń kýási boldyq. Yrymdap nemeresiniń atyn Dımash Ahmetuly Qonaevtyń atymen ataǵan Qudaıbergen aqsaqal qandaı armanshyl jan deseńizshi?! Jas Dımashty uly Abaı men Qurmanǵazy atalarynyń, kemeńger Dımash Ahmetuly Qonaev pen qazaq atyn alǵash dúnıe júzine tanytqan Ámire Qashaýbaevtyń arýaqtary árdaıym qoldap, qorǵaı bersin!
Qudaıǵa shúkir, qazaq mádenıeti, qazaq óneri talanttarǵa eshýaqytta kende bolyp kórgen emes. Dúnıe júzi óner súıgish jankúıerleriniń qoshemet-qurmetine bólenip júrgen juldyzdarymyz qanshama? Dımash – sol ondaǵan ǵasyrlyq ólmes tarıhy bar qazaqtyń án-kúıiniń ózine deıingi ata-ájeleriniń, aǵa-apalarynyń jolyn jalǵastyrýshy ult óneriniń eresen júırigi! Dımashtaı óner qubylysynyń bizdiń qazaq jerinde dúnıege kelgenine rııasyz kóńilimnen shúkirshilik aıtpaqpyn! Aqsaqaldyq jasqa kelgen adam retinde berer batam: «Elimiz aman bolsyn! Dımashymyz til-kózden aýlaq bolsyn! Ult namysyn óziniń týabitti talantymen, kúsh-qýatymen, aqyl-parasatymen qorǵaıtyn ul-qyzdarymyzdyń qatary kóbeısin! Dańqyń dáýirleı bersin, Dımash» dep, maqalamdy aıaqtaǵym keledi.
Múslim DAIYRBEKOV, Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri, «Altyn júrek» syılyǵynyń ıegeri