Bitimi bólek Birjan sal

– Toı qutty bolsyn, óner toıy, jyr toıy! Babamyzdyń atyn asqaqtatqan, arýaǵyn razy etken kún boldy bul! – dep birin-biri aqjarma tilekpen qut­tyq­­tap, arqa-jarqa bolǵan jurtta esep joq.

Arqany, Arqany ǵana emes, Alash dalasyn ánimen terbetken Birjan sal Qojaǵululynyń jalpaq jurtqa ortaq toıy edi bul! Is-shara aıasynda sándik-qoldanbaly óner, tarıhı jáne ulttyq qolóner kórmeleri kópshilik nazaryna usynyldy. Ásirese oblystyq tarıhı-ólke­taný mýzeıi uıymdastyrǵan «Ǵa­syr­lar amanaty» atty kórmeni bóle-jara aıtýǵa bolady. О́tkenniń óń­di elesin kórgen jannyń kóz aldyna ákeletin kórme kóne zamandaǵy qa­zaq­­tyń mýzykalyq aspaptarynyń úl­gilerimen tolyqtyrylypty. О́ner qon­ǵan ólkeniń órisin aıqyn ańǵartyp turǵandaı. Sonyń ishinde tıanshandyq shyrshamen, Eýropa úıeńkisinen jasalǵan Birjan sal dom­byrasynyń kóshirmesi kóp kóńilin ózine aýdardy. Taǵy bir baǵa jetpes jádiger bar. Ol  1991 jyly tabylǵan, qazirgi kúni oblystyq tarıhı-ólketaný mýzeıiniń qorynda turǵan Birjannyń biregeı dombyrasy. Tutastaı alǵan­da kórmedegi jádigerler sonaý Bir­jan zamanyndaǵy rýhanı álemdi áıgi­lep tur. Jalǵyz ónerge qatysty buıym­dar ǵana emes, turmystyq zat­tar da qoıylǵan. Búgingi jastar baǵ­zy­daǵy babalardyń tutynǵan múl­kine qumarta qarap, kóz sýsyndatty. Shahmet Qusaıynov atyndaǵy qa­zaq mýzykalyq-drama teatrynyń qoıy­lymy baǵzy zamannyń beınesin sol qalpynda móldiretip kórermenniń kóz aldyna ákeldi.

Kókiregi ashyq, kóńili oıaý kópshi­likke rýhanı nár bergen shara «Birjan – qazaqtyń mýzyka mádenıetiniń alyby, sal-seriler, ánshi-kompozıtorlardyń us­tazy» taqyrybynda ótkizilgen ǵy­lymı-praktıkalyq konferensııa boldy. Konferensııa barysyn­da Bir­jan saldyń ómiri men shyǵar­ma­shylyǵy tolyq qamtyldy. Sóz arasyn­da birer sátin sabaqtaı ketelik. Alysqa arnap án salǵan án alyby Jókeı kóliniń ja­ǵasynda 1834 jyly dúnıege kelgen. Týǵan jerin et júregi eljireı súıgen aqyn:

Búrkitti asýynan talaı óttim,

Qalyń ný ormanynda saıran ettim.

Aınala Jókeı kóldiń jaǵalaýyn,

Shirkin-aı, bir kórýge arman ettim – dep jyrlaıdy.

Arǵy atasy Bertisten Aıshýaq, Baı­shýaq, Janshýaq, Qojamqul, Qojaǵul degen bes uly bolypty. Qojaǵuldan Turlybaı, Turlybaıdan Birjan óredi. Bala kezinde úlken anasy baýyryna salyp alyp baqqan. Bizdiń balamyz dep erke­letken. Mine, sondyqtan Birjan Qojaǵuldyń balasy atanyp ketken.

Tabıǵat Birjan salǵa kórgen kisi qyzyǵarlyq kelbet bergen. Uzyn boı­ly, keń ıyqty, qyran qabaqty, qyr muryndy, shyraıly adam bolsa kerek. О́z zamanynda at tuıaǵy jetetin jer­ge Atym­taı jomarttyǵymen áı­gi­li bolǵan Qojaǵul sheshenge sol za­mannyń aqyn-jyraýlary, ánshi-kúı­shileri úıir bolsa kerek. О́ner or­dasynyń qara sabasy kúni-túni kúm­pildep jatqan soń bala Bir­jan sol qazynany boıyna sińire beredi. Aýyl moldasynan saýat ashqan, keıin Qyzyl­jardaǵy medreseni óte jaqsy támam­dap, arab, parsy, kóne túrik til­derin úırengen.

On bes-on alty jasynda eldegi ot aýyzdy, oraq tildi ónerpazdardyń qa­syna erip, án-jyrlaryn jatqa aıt­qan. Ádemi kıim kıgen, júırik at min­gen Birjan Qyzyljar tóńiregindegi Arystan aqynnyń, Kókshetaý ma­ńyn­daǵy Orynbaı men Núrkeı aqyn­dardyń janyna erip, zamana zań­ǵarlaryn ustaz tutqan.

О́z shyǵarmashylyǵynda dostyq pen­ mahabbatty, yntymaq pen ta­tý­­lyq­ty dáriptegen. Bul sózimizge «Kó­kek», «Býryltaı», «Altyn bal­daq», «Láı­lim shyraq», «Jambas sıpar», «Telqońyr»,  «Aıtpaı» tárizdi án óleń­­deri dálel. E.Brýsılovskıı ózi­niń operalarynda Birjan ánderin keńi­nen paı­dalanǵan. Aqynnyń ólmes eskert­kishin jasaǵan qazaqtyń talantty kom­­­­pozıtory Muqan Tólebaev boldy. Ol óziniń «Birjan-Sara» operasynda­ Birjan shyǵarmashylyǵyn keńinen paı­­dalandy. Birjan babamyzdyń shy­ǵar­mashylyq ómirindegi taǵy bir eleý­li oqıǵa, Abaı aýylyna barýy. Bi­letin­derdiń aıtýyna qaraǵanda, Abaı hákim­niń áseri Birjan salǵa óte kúshti bolǵan.

Ǵylymı-praktıkalyq konferensııada oblys ákiminiń orynbasary Ǵa­lymjan Ábdihalyqov, Birjan sal aýdanynyń ákimi Ermek Nuǵymanov, Shoqan Ýálıhanov atyndaǵy Kókshetaý mem­­lekettik ýnıversıtetiniń rektory Marat Syrlybaev, fılologııa ǵylymdarynyń doktory Serik Ne­gımov, aıtysker aqyn Baıanǵalı Álimjanov, tarıh ǵylymdarynyń doktory Qadyrjan Ábýev, aqyn Qor­ǵanbek Amanjol, osy óńirdiń týmasy, Qazaqstannyń qurmetti jýrnalısi Meı­ram Bazaruly  ánshi-kompozıtordyń ómiri men óneriniń órisi jaıly egjeı-teg­jeıli baıandady.

Toı taǵy bir shyraıly sharamen shýaq­tana tústi. Ol merekelik konsert bolatyn. Aqyn toıyna jınalǵan aqyndar bir-birimen sóz qaǵystyrsa, ánshiler án shyrqady jáne bir ereksheligi, negizinen Birjan saldyń ánderi oryndaldy. Alǵashqy jup bolyp sahna tórine kóterilgen kókshetaýlyq aqyn Álibek Serǵalıev pen jezqazǵandyq Botagóz Muhıdenovanyń aıtysy kóp kóńilinen shyqty. Naǵyz qyz ben jigit aıtysynyń jarqyn bir úlgisi. Ádemi ázil, qazaqy qaljyń, astarly sóz qyz burymyndaı bolyp órilgen qyz ben jigit aıtysy kópshilik kóńilin bir serpiltip tastady. Botagózdiń: «tap sendeı sarań seri kórgenim joq» degen ókpesine Álibek te ońtaıly ja­ýap qatyp, júzik taqqany jarasymdy boldy. Respýblıkalyq jyr dodasynda aıtystyń aqtańgeri atanyp júrgen Dıdar Qamıev, Jetisýdan kelgen Arzygúl Qaıymbekter kóp kóńilinen shyqty. Al ánshilerdiń ishinde kók­shetaýlyq dástúrli ánshi Qajybaı Ja­hın­niń shoqtyǵy bıik boldy. Bir­jannyń «Aıbozym» ánin oryndaǵan ol halyqtyń suraýyna oraı Aqan se­ri­niń, Úkili Ybyraıdyń, Balýan Sho­­laqtyń ánderin shyrqap, Birjan sal zamanyndaǵy uly tulǵalardyń ómir­­sheń ónerin taǵy bir kórsetti. Aqyn Qorǵanbek Amanjoldyń sózine jazyl­ǵan ereımentaýlyq sazger Saılaý Jyl­qy­baevtyń «Sal Birjan elinde» dep atalatyn áni de uly toıdyń kórigin qyz­dyra tústi. Kópke kóztanys «Kókek» halyqtyq-folklorlyq ansambliniń baba toıyna qosqan baǵaly úlesi moly­nan boldy.

Kelesi kúni toı sheńberinde ulttyq oıyn­dar ótkizilip, merekeniń mereıin ke­lis­tire tústi.