Kóne dáýirdiń kýágerlerindeı bolǵan Qyzyláýit – Bázil petroglıfteri erte ortaǵasyrlyq, erte temir ǵasyryna jatatyn tarıhı qundylyqtardyń biri. Talas topyraǵynda yqylym zamannan beri jasap kele jatqan Qyzyláýit – Bázil petroglıfteri Aqtóbe aýylynan 2,4 shaqyrym ońtústik-batysta, Bázil dep atalatyn jerdegi bos jatqan tasqa salynǵan. Al baıyrǵy Beskepe tańbalary Qyzyláýit aýylynan 3,2 shaqyrym ońtústik-batysta, Beskepe dep atalatyn jerdegi alasalaý tóbedegi úlken tas betine bederlengen. Qazynaly Qarataýdyń shatqaldary men saılarynda erte dáýirlerden qalǵan petroglıfter kóptep ushyrasady. Sonymen qatar ǵylymı aınalymǵa engen sýretter sany birneshe myń. Tastaǵy tańbalar sol kezdegi babalar órkenıeti men tanymynan da habar beredi.
«Munda kóbinde nar men qos órkeshti túıe beıneleri kezdesedi. Beskepede úlken tas betine tolyq salynǵan tańbalardyń bir sheti saqtalǵan. Syzyqtar boıynda jalǵasyp jatqan tańbalar ózindik bir kúrdeli órnekti quraıdy. Tańbalar negizinen bir-birine uqsas. Úlken tastyń synyp túsken jaǵynda da jalǵasy bar. Alaıda «Qasıetti Qazaqstan» kartasyna engen, tarıhyn tereńnen tartqan Talas jerindegi tarıhı muralardyń bul bir bóligi ǵana. Aldaǵy ýaqytta Elbasynyń «Rýhanı jańǵyrý» baǵdarlamasy boıynsha irgeli, jan-jaqty zertteýlerdi áli de júrgizý kerek», deıdi Talas aýdandyq memlekettik arhıviniń dırektory Almas Muhtarov.
Sonymen qatar, Qyzyláýit aýyldyq okrýginiń aımaǵynda adamzattyń alǵashqy mekenderi sanalatyn Táńirqazǵan, Bóriqazǵan turaqtary da kezdesedi. Kezinde belgili arheolog Hasan Alpysbaev zerttegen bul turaqtardan tas dáýirinde tabylǵan zattar ortalyq arheologııalyq murajaıǵa qoıylǵan bolatyn. Taǵy bir tarıhı derek, munda jońǵar basqynshylarynyń HVIII ǵasyrdyń basyndaǵy joıqyn shabýylynyń bir parasy osy jerde bolǵanyn dáleldeıtin qorymdar da bar. El aýzynda qazaqtyń úsh júz sarbazynyń jońǵardyń on segiz myń sarbazymen shaıqasqanyn baıandaıtyn qıssa da saqtalǵan. Mundaǵy Kúıgenkól ataýy da jaý qamys ishinde jasyrynyp jatqanda qazaq batyrlary kóldiń jan-jaǵyndaǵy qamysqa órt qoıyp, olardy qyrǵynǵa ushyratqanymen baılanysty shyqqan delinedi.
«Jalpy alǵanda, turaqtar mańyndaǵy Qyzyldyń kemerinde saq dáýirindegi petroglıf jazýlary kóptep kezdesedi. Ol jazýlardan ata-babalarymyzdyń osydan eki-úsh myń jyl burynǵy, tipti odan da árirektegi turmysy men tanymdaryn tanýǵa bolady. Sońǵy jyldary bul tarıhı orynǵa Qarataý qalasyndaǵy mektep oqýshylaryn aparyp, týǵan tarıhymyzben tanystyrdyq. Búgingi tańda aýdandaǵy tarıhı nysandar tizimge alynyp, olardyń birqatary memlekettiń, demeýshilerdiń esebinen jóndelip, qalpyna keltirilýde», deıdi Talas aýdandyq Ulbıke aqyn atyndaǵy mádenıet ortalyǵynyń tarıhı eskertkishterdi qorǵaý jáne saqtaý ınspektory Muhtar Ábsadyqov.
Jambyl oblysy