Qazaqstan – Qytaı: jańa kezeń

Áriptestik bastaýy

Táýelsiz memlekettigimizdiń Týy kóterilip, álemniń alys-jaqyn memle­ketterimen dıplomatııalyq qarym-qatynas ornata bastaǵan tarıhı 1991 jyldyń jeltoqsanynan beri biz úshin kezek kúttirmes eń mańyzdy degen maq­sat, múddelerdiń aldyńǵy qatarynda kórshiles, shekaralas eldermen senimdi, ózara túsinistik pen syılasymdyq, terezesi teń áriptestik qatynas qalyp­tastyrý mindetteri turǵany belgili. Sol – bir jaǵynan ǵasyrlarǵa sozylǵan táýel­sizdik armany kókiregimizge qonyp, órekpigen qýanyshtan júregimiz tolqyp, bolashaǵymyzǵa senim asqary asqaqtap, ekinshi jaǵynan – jer betindegi eki júzge jýyq memlekettiń shańynda qalyp qoımaımyz ba degen kúdikke de boı aldyryp, izdenip, arpalysyp júrgen alǵashqy aptalarda-aq ejelgi Qytaı bizdiń táýelsizdigimizdi moıyndap, tilektestik, dostyq, áriptestik qolyn sozǵany da dál búgingideı jadymyzda.

Táýelsizdigimiz jarııa bolǵan kúnnen eki juma óter-ótpes 1992 jyl­dyń 3 qańtarynda Qazaqstanǵa QHR Pre­meriniń birinshi orynbasary, QKP Or­talyq Komıteti Saıası Bıýrosy Turaqty komı­tetiniń múshesi, ıaǵnı eldegi eń joǵar­ǵy saıası bılik júrgizetin jeti tulǵanyń biri Lı Lansın arnaıy saparmen kelip, Qytaı eliniń, Úkimetiniń quttyqtaýyn jetkizip, dıplomatııalyq qarym-qatynas ornatý týraly kelisimge qol qoıyp, osy ýaqytqa deıin bizge jabyq bolǵan Qytaı eliniń qaqpasyn ashty.

Bul maqalamyzda ekijaqty qarym-qatynastyń tarıhyn taldaý maqsat emes. Tek jańa dáýirdegi buryn-sońdy tarı­hy­­myzda bolmaǵan keıbir mańyzdy sha­ra­­lardy táýelsizdik qudireti men qadir- qa­sıe­­tiniń arqasynda kórip júrgenimizdi es­ten shyǵarmaýymyz úshin bir sát eske alý.

Qazaqstannyń Tuńǵysh Prezıdenti, Elbasy Nursultan Ábishuly Nazarbaev táýelsiz memlekettigimizdiń alǵashqy kún­derinde-aq elimizdiń dúnıejúzilik qoǵamdastyqqa tolyqqandy múshe bolý sharalary men baǵyttaryn belgilep, syrtqy saıasat tujyrymdamasyn bekit­ti. Sol tujyrymdamada aıqyn basym­dyq­ty kórshiles, shekaralas memleketter­men beı­bit qarym-qatynas ornatyp, ja­sam­pazdyq jolymen damý kórsetkishterin aı­qyn­dap, kelisimge qol jetkizýge mańyz berdi.

Qazaqstan-Qytaı kórshiligi ejelgi tereńdikten bastaý alady. Sondaı-aq ǵasyrlar qoınaýynda jaqsy kúnder de, kúreńitken qaıshy kúnder de barshylyq. Ol – tarıhtyń úlesinde. Tarıhtan sabaq alý – paryz. Ol bolashaq úshin qajet. О́tken zamannyń qatelikteri men qaıshylyqtaryna qaıta urynbaı, bolashaqtyń jarqyn kúnderine umtylý arqyly el bolamyz, uly órkendeýdiń shańynda qalmaı, sananyń ozyǵynda, tym bolmasa bel ortasynda júremiz.

Nursultan Nazarbaevtyń Qytaı áriptesterimen birinshi kezdesýinen bas­tap júrgizgen kelissózderiniń ustanymy osylaı boldy. Qytaı jaǵy ony túsinis­tikpen ári aıryqsha syılastyqpen qabyl­dady. Dıplomatııalyq qarym-qatynas orna­tylǵan 90-jyldardyń basynan bastap osy kúnge deıin eki el arasyndaǵy dostyq, áriptestik, jasampazdyqqa maqsat­talǵan 150-den asa kelisim, shart­tar qabyldanyp, qajetti quqyqtyq keli­simdik baza jasaldy.

Qytaı memleketi Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń Azııadaǵy ózara yqpal­das­tyq jáne senim sharalary (AО́SShK), Shan­haı yntymaqtastyq uıymy (ShYU) sııaq­ty yqpaldy halyqaralyq jobalaryn qoldap, belsendi múshesi bolyp keledi.

Ekijaqty dostyq qatynastyń ıgilikteri

Eń alǵashqy jyldardan bastalǵan memleketter basshylary dárejesindegi resmı saparlardyń aıasy keńeıip, kezdesýler jıilep, jaqsy dástúrge aınaldy. Saýda-ekonomıkalyq qatynasy­myzdy eki eldiń ıgiligine jaratýdy kózdeıtin úkimetaralyq komıssııa belsendi jumys isteıdi. Osyndaı jıi ári tıimdi qatynas nátıjesinde kórshiles eki memleket arasyndaǵy saýda kólemi nebári 100 myń AQSh dollarynan bas­talyp, búginderi 12 mıllıard dollarǵa jetti. Bizdiń ekonomıkamyzǵa quıylǵan Qytaı ınvestısııasy 7 mıllıard dollardan asyp, jumys oryndary ashylyp, elimizdiń ekonomıkasynyń ósýine oń yqpalyn tıgizip keledi. Almaty oblysynyń shekaralyq Jarkent aýmaǵynda Qorǵas halyqaralyq saýda logıstıkalyq ortalyǵy, qurǵaq port, temir jol stansasy, «Nur-kent» qalasy boı kóterip, oǵan memleketimizdiń barlyq óńirlerinen derlik jumysshy mamandar kelip, jańa tehnologııalar iske qosylyp, ozyq talapqa saı ekonomıka ósip keledi. Osy Qorǵastan bastalǵan tas joly – avtoban – elimizdiń alty oblysynyń jerin – 2700 shaqyrymǵa jalǵastyryp júk tasymaldaýda buryn bolmaǵan múmkindik ashty.

Úsh jylǵa jýyq salynǵan, qazaq jerin Shyǵystan Batysqa jalǵaǵan jol qurylysynda kezinde óńirlerde eki júz myńǵa jýyq jumys oryndary ashylyp, onda bizdiń jumysshylar eńbek etip, tabys tapty. Joldyń ıgiligin aldymen óz elimiz kórip otyr.

Bizdiń Batys óńirlerinen tartylǵan munaı, gaz qubyrlary da el turmysynyń sapasyn kóterdi.

Bizdiń jaqtyń bastamashyldyǵymen Qytaıdaǵy qazaqtardyń quqyqtyq, áleýmettik jaǵdaıyn jaqsartýda izgi sharalar júzege asyryldy. Olarǵa bilim alý, qyzmet isteý joldarynda tek Shynjań ólkesi emes, Qytaıdyń kez kelgen óńirinde ómir súrýge keńshilik jasaldy. Eldiń astanasy Beıjiń qalasynda, ortalyq quziretti oryndarda qazaqtardyń sany kóbeıdi. Qazaqstanǵa sońǵy jıyrma jylda 100 myńnan asa baýyrlastar turaqty mekenge kóshti. Mádenı-gýmanıtarlyq qarym-qatynas jıiledi. Eki elde mádenıet, óner kúnderin, kitap kórmelerin ótkizý jaqsy dástúrge aınaldy. Beıjiń qalasynda Ortalyq teleradıo quramynda búkil Qytaıǵa taralatyn qazaq tilinde radıo toraby jumys isteıdi.

90-jyldardyń ekinshi jartysynda oqý mınıstrlikteriniń kelisimshartymen joǵary oqý oryndarynda 20 stýdent qana almasyp oqıtynǵa qol jetkizsek, qazir Qytaı joǵarǵy oqý oryndarynda bizdiń bes myńnan astam balalarymyz bilim alyp, qytaı tilin, olardyń kóp salaly jańa tehnologııalaryn oqyp, bolashaq qamyn oılasyp júr.

Qytaı sondaı-aq qaýipsizdik sala­syndaǵy senimdi seriktes, áriptesimiz.

Resmı Qytaımen dostyq ózara túsi­nis­tik qarym-qatynas qalyptastyryp, ornyq­tyrý arqyly bizdiń elimizdiń múd­desindegi kóptegen nátıjelerge qol jetkize alamyz.

Solardyń qatarynda eń mańyzdy mem­lekettik qundylyqtarymyzdyń bir­den biri, táýelsizdigimizdiń basty rámizi – memlekettik shekara desek, dál osy shekaralyq kelissózder tek qana beıbit, tatý kórshilik, ózara túsinistik ári dostyq jaǵdaıynda ǵana múmkin bolǵandyǵyn bilip júrgenniń artyǵy bolmas.

Bizdiń kórshiles eldermen shartty shekara bolýy bolǵan, biraq ol táýel­siz­digimizge deıin qajetti qujattarmen rásimdelmegen. HIH ǵasyrda qazaq jeriniń ústimen ótken shekaralyq kelisimder qazaq eli Reseı quramynda bolǵandyqtan Reseı men Qytaı arasynda qazaq jerimen júrgizilgenine kóp adam mán bere bermeıdi.

1992-2000 jyldar aralyǵynda Nursultan Nazarbaev Qytaı basshylarymen júrgizgen kelissózderinde únemi, úzbeı, shekara, qytaıdaǵy qazaqtar, olardyń Qazaqstanǵa kelgisi keletinderine erkindik berý, shekaralyq ózender sý resýrstaryn teń paıdalaný máselelerin kún tártibine qoıyp, onyń, ult, memleket múddesinde ádil sheshimin tabýǵa orasan eńbek sińirdi. Sol kezde Qasym-Jomart Kemeluly Toqaev Syrtqy ister mınıstriniń orynbasary, mınıstr laýazymynda osy máselelerdiń sheshilýine barynsha biliktilikpen atsalysty.

Qytaı jaǵy basqa elderdegideı memleketter arasyndaǵy baılanysqa asa joǵary jaýapkershilikpen qaraı otyryp, sonyń aýanynda adamı qatynasqa, áńgime kezinde laýazymdy adamdardyń bilim deńgeıine ádeptilikpen úńilip, sezinip, baǵalaýǵa da beıim. Bilip aıtylǵan sózdi, dáleldi derekti qunttaıdy. Jeke laýazymdy tulǵalardyń ózara syılastyǵyna qurmetpen qaraıdy. Jańa mezgildegi jańa kezdesýlerde mindetti túrde osydan burynǵy qarym-qatynasqa qysqasha toqtalyp, endi aldaǵy kezeńderdiń mańyzdylyǵy men jańa áreketterdiń qajettiligine aıryqsha toqtalady. Osy saparda da qytaı jaǵy barlyq kelissózder bolsyn, bıznes forým nemese qoǵamdyq ǵylymdar akademııasyndaǵy sózder bolsyn, qazaq Eliniń Elbasy, Tuńǵysh Prezıdenttiń eki jaqty qatynastyń jemisti bolýyna sińirgen eńbegin atap ótýden aınymaı, Q.Toqaevtyń sol jemisti jyldardy zor tabyspen jalǵastyratynyna senim bildirdi.

Mine, osy, taǵy basqa jaqsylyqtardy aıtatyn tolyq múmkindigimiz bar. Olar qol jetkizilgen jetistikter. Endigi maqsat, mejeler bolashaqta.

Q.K.Toqaevtyń kórshi elge Prezıdent dárejesindegi tuńǵysh sapary negizinen osylaı paıymdaýdy kózdegeni anyq.

Damý kepili – kelisim

Qazaqstan Respýblıkasynyń ekinshi Prezıdenti Qasym-Jomart Kemeluly Toqaev kórshiles Qytaı Halyq Respýblıkasyna memlekettik saparyn úsh júzden astam bıznes adamdary qatynasqan Qazaqstan-Qytaı iskerlik keńesiniń kezekti otyrysyna qatynasyp, sóz sóıleýden bastady. Ol jıynnan BAQ-tarda jan-jaqty taldaý-habarlar jetkilikti berildi. Qosymsha aıtpaǵymyz – Prezıdent óz sózinde Qazaqstan-Qytaı qatynasynyń jańa kezeńi bastalatynyna, osyǵan deıingi qol jetkizgen jetistikterdiń elimizdiń saýda-ekonomıkalyq áleýetin arttyrýǵa septigin tıgizgenine, áli de kóptegen múmkindikterdi paıdalana almaı júrgenimizge nazar aýdardy. О́ndiriste, kóptegen turmys suranystaryna qajetti ónimder óndirýde, jańa tehnologııalardy keńinen óristetý jolynda birlesken jobalardy júzege asyrý baǵdarlamalaryn qaraýǵa da mán berildi. Qazaqstanda shyǵarylatyn aýylsharýashylyq taýarlarynyń joǵary sapaly ónimderi irgeles eldiń tutynýshylaryn qyzyqtyratyny da sóz boldy. Bizde kóptegen shıkizat ónimi tehnologııalardan tys qalatynyn da eskertti.

Osydan soń Qytaıdyń qoǵamdyq ǵylymdar akademııasynda ótken, ǵalym­dar, akademııa oqytýshylary, dıp­lomattar, jýrnalıster, stýdentter, Qytaı joǵarǵy oqý oryndarynda oqyp júrgen qazaqstandyq jastar, óner adamdary, buqaralyq aqparat quraldarynyń ókilderi qatysqan kezdesýdegi Prezıdent sózi de tyńdaýshylardyń jyly yqylasymen qarsy alyndy. Bul jerde eki jaqty gýmanıtarlyq qarym-qatynas bolashaǵy, ásirese ishki-syrtqy týrızmdi, oqý oryndarynda bilim alyp júrgen jastar qataryn kóbeıtý – kórshiles elder áriptestigine oń yqpalyn tıgizeri sóz boldy.

Osy eki úlken aýdıtorııada da Prezıdent sóziniń basynda barǵan elge qurmet kórsetip, qytaı tilinde amandyq saýlyq rásimin jasaǵan soń, barlyq baıandamalaryn kósilgen qazaq tilinde jasady. Qytaı, aǵylshyn tilderinde ilespe (sınhrondy) aýdarma boldy. Jurt qazaq basshysynyń sózin muqııat tyńdap, zor yqylas, qyzyǵýshylyq kórsetti. Jıynnan soń akademııa professorlary bizdiń Prezıdentimizge sálemdesip, leksııa, baıandamasyna joǵary baǵa berdi. Áńgime barysynda, salıqaly, jyly júzdi aqsaqal kelip sálem bergende Qasym-Jomart Kemeluly ol kisini birden tanyp, ekeýi jaıma-shýaq dıdarlasyp, áńgimelesti. Kezinde Qytaıdyń dıplomatııalyq akademııasynda leksııa oqyǵan ustazdarynyń biri eken.

Sondaı-aq Prezıdent osyndaı jyly shyraıly áserli kezdesýdi Qytaıdyń Qazaqstandaǵy elshisi bolǵan, Qytaı Ortalyq bıliginde laýazymdy qyzmetter atqaryp, Qazaqstanmen dostyq, tatý kórshilik qatynastar ornatýǵa tikeleı úles qosqan Daı Bıngo, Chjan Degýan, Lı Hýeı, Chjoý Sıaopeı, Iаo Peıshen, Chen Gopın, Chen Dı taǵy basqa Qytaı azamattarymen ótkizdi. Jas dıplomat kezinde Qasym-Jomart Kemeluly olardyń kópshiligimen áriptes bolǵan eken. Qytaıda elshi bolǵan Ikram Adyr­bekov ekeýimiz de Qazaqstan jaǵynan Prezıdent janynda osyndaı adamı kezdesýge qatynasý qurmetine ıe boldyq.

Árıne Prezıdenttiń Qytaıǵa mem­lekettik saparynyń eń joǵary dárejeli sharasy – QHR Tóraǵasy Sı Szınpınniń bizdiń Prezıdentti Tıanan­men alańynda saltanatty qarsy alýy jáne sol rásimnen keıingi kelis­sózderi.

Aldymen mynandaı alyp eldiń atshaptyrym apaıtós alańynyń tórinde sol eldiń basshysy seniń elińniń basshysynan alańǵa buryn kelip, qarsy alyp, seniń Memlekettik Gımniń oryndalyp, seniń elińniń basshysynyń qurmetine 21 ret zeńbirekterden otshashý (salıýt) berilip jatsa – seniń elińe degen qurmet emes pe?!

Mine, Táýelsiz Memleket qudireti!

Osyndaı qurmet rásiminen keıin eki delegasııanyń tolyq quramy qatynasqan keń aýqymdy kelissózder júrgizildi. Ol kelissózderdiń mazmuny BAQ-tarda jarııalanyp, áldeneshe ret negizgi telearnalardan kórsetildi. Sondyqtan onyń bárin qaıtalap jatýdyń mánisi joq. Tek, keıbir mańyzdylaryna toqtalyp ótken jón bolar.

Birinshiden, Q.Toqaevtyń memle­kettik sapary kópten kútilgen ári ekijaqty qatynasqa jańa tynys bergen der kezinde ótkizilgen sapar boldy.

Ekinshiden, bul sapar Qazaqstan-Qytaı áriptestiginiń jańa kezeńin bas­tady.

Úshinshiden, sapar barysynda taraptar osyǵan deıin júrgizilgen qarym-qatynas saıasatynyń sabaqtastyǵyn tııanaqtap, onyń bolashaqta tıimdi bolaryna kepildik bergen sapar boldy.

Tórtinshiden, eki Prezıdent qol qoı­ǵan máńgilik strategııalyq árip­testik, tatý kórshilik, kóp salaly qa­rym-qatynasty damytý týraly jańa málim­deme qabyldandy.

Besinshiden, «Nurly jol» jáne «Bir beldeý – bir jol» ekonomıkalyq qaty­nasty jańa sapaǵa kóterý mejege alyn­dy. Osy jolda IT tehnologııa park­teriniń jumysyn jolǵa qoıýǵa yqpal etý kúsheıedi.

Altynshydan, shekaralyq, kedendik, veterınarlyq-sanıtarlyq talaptar sapa­syn jaqsartý arqyly ekijaqty qaty­nasqa jańa múmkindikter ashylady.

Jetinshiden, mádenı-gýmanıtarlyq qa­rym-qatynasty, týrızmdi damytýǵa, onyń ınfraqurylymynyń jańa talapqa saı jabdyqtalýyna qamqorlyq jasalady.

Qoryta aıtqanda, Qazaqstan Pre­zı­denti Q.Toqaevtyń Qytaıǵa birinshi resmı sapary bolashaq qarama-qaıshy qubylystar tusynda baǵytynan jazbaı, birqalypty damý kelisiminiń nátıjeli sapary boldy.

Qýanysh SULTANOV,

Parlament Májilisiniń depýtaty