«Egemen Qazaqstan» gazetiniń 9 tamyzdaǵy sanynda jaryq kórgen «Otyrar qaıta oırandala bastady ma?» atty maqalanyń taqyrybyn kórip, tóbemnen jaı túskendeı áserde boldym. Meniń oıyma arheologtardyń 50 jyl boıy qazba júrgizip tapqan juma meshit, saraılar, qaqpa, monsha, qumyrashylar oramy men turǵyn úıler oramy sııaqty nysandardy bireýler oırandap jatyr ma degen oı keldi. Alaıda maqalany oqı bastaǵannan keıin sabama túse bastadym. Másele kireberistegi qaqpa men tóbege aparatyn jerde eken. Bul jerde elge tanymal eki aǵamyz, fılologııa ǵylymdarynyń doktory Qulbek Ergóbek pen tarıh ǵylymdarynyń doktory Muhtar Qoja birlese jazǵan maqalalarynyń taqyryby aıqaılaǵan aty zatyna saı emestigine kózim jetti. Maqalada kóterilip otyrǵan máseleler «Otyrar memlekettik arheologııalyq qoryq-mýzeıine» tikeleı qatysty bolǵannan soń ári sol mekeme dırektorynyń ǵylymı ister jónindegi orynbasary retinde osyǵan qatysty óz pikirimdi bildirgim kelip otyr.
Máseleniń baıybyna barý úshin aldymen oqyrmandy eskertkishtiń qurylymymen tanystyrǵandy jón kórdim. Ortalyq Azııa men Ońtústik Qazaqstandaǵy ortaǵasyrlyq qalalardyń basym kópshiligi 3 bólikten turatyn bolǵan. Shartty túrde olar: sıtadel, shahrıstan, rabad dep atalady. Al Otyrarǵa keler bolsaq, alystan munartyp kórinetin bıik tóbeni «shahrıstan», onyń aınalasyndaǵy 200 ga jerdi alyp jatqan oıly-qyrly, tómpeshikti terrıtorııany shartty túrde «rabad» bóligi dep ataımyz. Qalanyń «sıtadel» bóligi áli kúnge deıin tolyq anyqtalmady. Biraq ol «shahrıstannyń» bir buryshynda bolsa kerek. Ázirge orny soltústik bóliginde dep boljap otyrmyz.
Otyrardyń eń bıik bóligi «shahrıstan» 20 ga jerdi alsa, «rabad» bóligi 200 ga kólemdi alyp jatyr. Kóterilip otyrǵan másele «rabad» bóligine qatysty bolǵandyqtan sol bólik týraly aıtyp ketsek. Otyrardyń «rabad» bóligi Qarahan dáýirinde ıgerile bastady da, HIII ǵasyrda toqyraı bastap, qorǵan ishindegi terrıtorııa tolyqtaı ıgerilmeı qaldy. «Rabad» bóliginde úılerden basqa baý-baqshalar, sý qoımalary, kirpish kúıdiretin peshter, qumyrashylar oramy, monshalar, sheberhana sııaqty qoǵamdyq qurylystar da bolǵan. «Rabadtyń» terrıtorııasy úlken bolǵandyqtan ol birkelki ıgerilmegen. Ony bıik-bıik tómpeshikterdiń ár jerde ornalasqanynan baıqaýǵa bolady. Tómpeshikterdiń bıiktigi 4-5 metrge, aýmaǵy 1-2 ga-ǵa deıin jetedi. Osy úlken tómpeshikterdiń arasynda bos, ıgerilmegen jerler bar. «Rabadtyń» ishinen ótken kanaldar qalanyń sý qoımalaryn toltyrýǵa, egistikke paıdalanylǵan. Qalanyń bul bóligi kesekten turǵyzylǵan qorǵan-qamalmen qorshalǵan. Qamaldyń ár tusynda qaqpalar bolǵan. Alaıda onyń naqty oryndary belgisiz. Qorǵan-qamaldyń biraz bóligi KSRO kezinde asfalt tóselgen joldyń astynda qalǵan. Jalpy, Otyrartóbe qalajurty qorshaýǵa alynǵan. Qorshaýdyń bir jaǵynan eskertkishke kirý úshin kireberis ornatylǵan. Sol kireberistiń qasynda mýzeı qyzmetkerleri otyratyn úıshikter bolǵan.
Osy úıshikterdiń ornyna mýzeı qyzmetkerlerine jáne týrısterge arnaıy ǵımarat salynatyn bolyp, bul nysandy qaqpa túrinde salýǵa sheshim qabyldandy. Salynyp otyrǵan bul qaqpa men qorǵan-qamal qabyrǵanyń maqala avtorlary atap ótkendeı «tarıhı shyndyqqa janaspaıdy». Dál sol orynnan qaqpa men qabyrǵa ótpegendigi ras. Qaqpa men qorǵan qabyrǵa eskertkishke alyp keletin asfalt joldyń astynda qalǵan. Eger biz dál sol óz ornynan salýǵa sheshim qabyldasaq, onda qazirgi zamanǵy asfalt joldyń ústinen salynatyn edi. Sol sebepti qaqpa men qabyrǵany asfalt joldan sál ishke alyp salýǵa sheshim qabyldandy. Qurylys túsetin terrıtorııa tekten-tek tańdalyp alynǵan joq. Joǵaryda atap ótkendeı, qalanyń «rabad» bóligi birkelki ıgerilmegen, sol sebepti qaqpa men qabyrǵanyń orny aldymen arheologtar tarapynan zerttelip, ol jerde eshqandaı qurylys jáne mádenı qabattyń joqtyǵy anyqtaldy. Qurylys arheologtardyń baqylaýymen salyndy. Aǵalarymyz aıtyp otyrǵan «qundy dúnıe», «mádenı qabat» joıylǵan joq. Qurylystyń barlyǵy atap ótken tómpeshikterdiń etegimen aınalyp ótip salyndy. Qaqpa men qabyrǵadan bólek avtokólikterdiń turaǵy, zamanaýı ájethanalar, kelýshiler kóleńkeleıtin oryndar da salynyp jatyr. Qaqpa men qabyrǵany salý jobasynda kassa, ekskýrsııa júrgizýshiler, qaraýyldar, jumysshylar bólmeleri, qoımalar, dúńgirshekter, kádesyılar satatyn dúkender de qarastyrylǵan. Bul abattandyrý jumystary eki máseleni sheship otyr. Olar: mýzeı qyzmetkerleriniń jáne týrısterge kórsetiletin servıstik qyzmettiń sapasyn arttyrady.
Al endi, «rabadta» salynǵan qaqpa men «Shahrıstandaǵy» qaqpanyń arasyndaǵy jolǵa keler bolsaq. Bul joldyń uzyndyǵy 740 metr. Avtorlar «bul jol mádenı qabattardy súrip tastap, jol salyp jatyr» dep jazyp, qoǵamda jańsaq pikir qalyptastyryp otyr. Otyrartóbege aparatyn qara joldar burynnan bar jáne olar kóp. О́tken ǵasyrdyń 70-jyldary arheologtar Otyrartóbeni zertteýge kelgende avtokólikpen sol joldarmen júrgen. 2000 jyly Japonııanyń maqsatty qorynyń «Kóne Otyrar qalasyn saqtaý men restavrasııalaý jumystaryn» júrgizgen restavratorlar da sol qara joldardy paıdalanǵan. Qazirgi tańda restavrasııa jumystaryn júrgizip kele jatqan «Qazrestavrasııa» mekemesiniń avtokólikteri de sol joldarmen júr. Bul obektıvti nárse. О́ıtkeni jer baspaı, aýamen júretin kólik paıdalanýǵa múmkindikteri joq bolatyn, qazir de joq. Sol sebepti Otyrartóbede jumys isteý úshin restavrator, arheolog, mýzeı qyzmetkerleri bolsyn avtokólikpen sol joldarmen júrýge májbúr. Bul jol – 70 jyldan beri bar jol. Bul jol «mádenı qabaty» bar tómpeshikterdi aınalyp ótken, qurylystardy kespegen jol bolyp tabylady. Maqala avtorlarynyń biri Muhtar Qoja kóptegen jyldar boıy sol Otyrartóbede ǵylymı-zertteý jumystaryn júrgizgen. Otyrar mýzeıin 7 jyl boıy basqarǵan. Sol aǵamyzdyń ózi «Kýban» avtobýsymen qazirgi jolmen talaı ret júrgen.
«Otyrar» mýzeıi basshylyǵynyń kózdep otyrǵan maqsaty 50 jyldan beri túrli avtokólikter, onyń ishinde aýyr júk mashınalary júrgen joldy retteý bolatyn. Bul jol ábden ezilgen (júk kólikter bul jolmen qysh, tas, topyraq, sý tasyǵan) tereńdigi 0,5 m bolatyn maı topyraqqa (jańbyr jaýsa mı batpaqqa) aınalǵan qabatyn 0,3 m tereńdikte súrip, tazalap, astyn tegistep qıyrshyq tas pen qum tósep, betine taýdyń taqtatasyn qoıyp qatty tósenishti jol isteý bolatyn. Mádenı qabat pen qatty tósenishtiń arasyna jol qurylysyna paıdalanylatyn geotekstıl tóselinedi. Bul tas pen qumnyń kóne mádenı qabatpen aralasýyna tosqaýyl bolady. Bul materıaldy IýNESKO mamandary osy Otyrarda qoldanǵan bolatyn. Bul is-áreket eki máseleni sheshedi: birinshiden, jaıaý júrginshiler men kólikter tóbege jetý úshin tobyqtan asatyn maı topyraqty nemese mı batpaqty keshpeıtin bolady. Ekinshiden, jol astyndaǵy mádenı qabat bar bolsa ári qaraı buzylmaı saqtalady. Keıin zertteý júrgizý qajet bolsa tósenishti alyp tastaý qıyn emes, arada ajyratyp turǵan geotekstıl bar.
Jalpy álemde týrızm arqyly bıýdjetterin toltyryp otyrǵan memleketter kóp. Olar mundaı nátıjege týrısterge qolaıly jaǵdaı týǵyzý arqyly jetip otyr. Alysqa barmaı-aq Túrkııany alaıyq, IýNESKO-nyń dúnıejúzilik muralar tizimine engen mádenı eskertkishteriniń mańynan avtoturaqtar, sapar ortalyqtary, birneshe shaqyrymdyq joldar salynǵan. Tuńǵysh Prezıdentimiz – Elbasy N.Á.Nazarbaev on shaqty jyl buryn týrıstik klasterdi damytýdy qolǵa alǵan bolatyn. Bul árıne, bolashaqty kóre bilgen saıasatkerdiń baǵyty durys ekenine bul kúnderi kózimiz jetip otyr. Sondyqtan «Qazaq órkenıetiniń altyn besigine» balanǵan Otyrardy qaıta jańǵyrtý úshin bárimiz birlese jumys istegenimiz abzal.
Serik AQYLBEK,
Otyrar memlekettik arheologııalyq qoryq-mýzeıi dırektorynyń ǵylymı ister jónindegi orynbasary
Túrkistan oblysy