Azamattar múddesin qorǵaý – basty baǵyt

Prezıdent óz Joldaýynda Təýelsizdik jyldary jasampazdyq pen ilgerileý, beıbitshilik pen kelisim kezeńi bolǵanyn, osy ýaqyt ishinde Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń basshylyǵymen elimiz əlemdegi bedeldi əri ornyqty memleketke aınalǵanyn aıtty. Halyqqa bergen ýədelerin mindetti túrde oryndaıtynyn məlimdegen Qasym-Jomart Toqaev eli­mizdiń jańa tarıhyndaǵy mańyzdy beles­tiń ortaq maqsattaryn, onyń ishinde saılaýaldy baǵdarlamasyn júzege asyrýǵa negizdelgen Joldaýdyń basym baǵyttary týraly egjeı-tegjeıli baıan­dady.

Qasym-Jomart Toqaev Jol­daýy­nyń ózegi Qoǵamdyq dıalog taqy­ryby boldy. Memleket basshysy eldiń saıası júıesin kezeń-kezeńmen jan-jaqty oılastyryp júzege asyrý kerektigin aıta kele, kúshti Prezıdent – yqpaldy Parla­ment – esep beretin Úkimet formýlasyn usyndy. Sondaı-aq azamattardyń syndarly ótinish-tilekterin jedel ári tıimdi qarastyratyn «Halyq únine qulaq asatyn memleket» tujyrymdamasyn iske asyrý bərimizge ortaq mindet ekenin basa aıtty. Osyndaı pármendi tetikterdiń biri rotasııalyq tártip boıynsha jumys isteıtin, belgili qoǵam ókilderin qamtıtyn Ulttyq qoǵam­dyq senim keńesi bolýy tıis ekeni aı­tyldy. Qoǵamdy tolǵandyryp otyr­ǵan negizgi məseleler kóshede emes, Par­lament­te jəne azamattyq dıalog aıasynda talqylanyp, sheshimin tabýy tıis.

Memleket basshysy bılik pen halyq­tyń arasynda tyǵyz baılanys ornatý memlekettik organ qyzmetiniń negizgi basymdyqtarynyń biri sanalatynyn atap kórsetti. Osy maqsatta Prezıdent Ákimshiliginde azamattardyń ótinish-shaǵymdaryn memlekettik organdardyń sapaly qaraýyn baqylap, tıisti sharalar qabyldaıtyn bólim ashyldy. Osy sııaqty azamattardyń aryz-shaǵym­dary, ótinishteri, hattary­men jumys isteıtin bólim oblys, res­pýb­lı­kaǵa baǵynysty qalalardyń ákimdik­terinde ashylǵany jón. Búginde orta­lyq pen jergilikti atqarýshy organdarda qurylǵan qoǵamdyq keńester óz áleýetin tolyq iske asyra almaı jatyr. Osyǵan baılanysty Ulttyq qoǵamdyq senim keńesi óńirlerdiń áleýmettik hal-ahýalyn bilip otyrý úshin jáne salalyq, aımaqtyq qoǵamdyq keńesterdiń ju­mystaryn jandandyryp, jańa deń­geıge kóterý úshin olarmen tyǵyz baı­lanysta jumys istegenderi durys bolar edi. Qoǵamdyq nazardan tys qalyp otyrǵan kvazımemlekettik sektor jumysyn ashyq etý úshin, olardyń baqylaý keńesterine azamattyq qoǵam ókilderin engizý týraly Ulttyq qoǵamdyq keńeste aıtylǵan usynystar óte oryndy. Halyq pen bılik­tiń baılanysyn nyǵaıta túsý maqsatynda Úkimet músheleri azamattardy aı sa­ıyn qabyldap, jergilikti turǵyndarmen jylyna 2 ret kezdesip, olardyń talap-tilekterin tyńdap, halyq aldynda esep berip otyrsa, artyq bolmas edi. Al oblys ákimderi men olardyń orynbasarlary bekitilgen grafık bo­­ıynsha azamattardy aıyna bir ret, qala, aýdan ákimderi men orynbasarlary apta sa­ıyn, aýyl ákimderi kúndelikti qabyldap, turǵyndardyń aryz-shaǵymdaryn, óti­nish­terin, usynys, pikirlerin tyń­dap, sheship nemese túsindirip otyrýdy óz­deriniń jumys isteý tájirıbesine aınaldyrǵany jón. Sonymen birge oblys, aýdan basshylary eldi mekenderde halyqpen jıi kezdesip, atqarylyp jatqan jumystarǵa esep berip, alda turǵan mindetter týraly habarlap otyrýlary kerek. Mundaı kezdesýler men qabyldaýlarda kúndelikti tirshiliktegi túıtkildi máselelerge baılanysty ashyq oı-pikirler, usynystar, ótinishter aıtylady. Olardy esepke alyp, oryndaýyn baqylap, kelesi kezdesýlerde qalaı oryndalyp jatqany baıandalyp otyrsa, halyq aıtylǵan usynys-pikirlerdiń jerde qalmaıtynyn túsinip, qoǵamdyq jumysqa belsene aralasatyn bolady.

Tyńdaı bilseń, halyq – dana. Pikir­lesý, aqyldasý, tyńdaý barysynda aıtyl­ǵan oı-pikirlerdiń ishinen talaı injý-marjandy terip alýǵa bolady. Halyq jaı áńgimeniń ózinde saǵan talaı aqyl aıtady, talap qoıady, mindet artady. Kóp­tegen túıindi másele kópshilik tal­qy­syna túskende óz-ózinen sheshimin taýyp ketýi de múmkin nemese mundaı kez­desý­ler aldaǵy jumystarǵa baǵyt-baǵ­dar berýi de ǵajap emes. Eń bastysy, ju­mys­tyń osyndaı baǵyty bılikti halyq­pen jaqyndastyrady, halyqtyń bılikke degen senimin ulǵaıtady, eldiń birligi nyǵaıady.

Joldaýda Qasym-Jomart Toqaev Mem­leket basshysy retinde elimizde kóp­par­tııalylyqty, saıası bəsekelestikti jəne pikir plıýralızmin damytýǵa yqpal etýdi tikeleı mindeti dep biletini týraly mańyzdy məlimdeme jasady. Prezıdent elde beıbit mıtıngilerdi erkin ótkizýdi qoldaıtynyn, eger olar zań aıasynan shyqpaıtyn jəne azamattarymyzdyń tynyshtyǵyn buzbaıtyn bolsa, olardy ótkizý úshin arnaıy oryn bólý qajettigin jetkizdi. Alaıda zańsyz əreketter men buzaqylyq jasaýǵa tyıym salynatyn bolady.

Prezıdent qoǵamda kópten aıtylyp kele jatqan memlekettik tildiń rólin arttyrý məselesine erekshe mən berip, qazaq halqynyń memleket quraýshy ult retindegi rólin bekemdep, qazaq tiliniń memlekttik til retindegi róli kúsheıip, ultaralyq qatynas tiline aınalatyn kezeń keletinin aıtty.

Joldaýdyń «Azamattardyń quqyǵy men qaýipsizdigin qamtamasyz etý» dep atalǵan bóliminde Memleket basshysy qoǵamda úlken rezonans týdyrǵan asa óreskel, keleńsiz jaǵdaılarǵa; zor­lyq-zombylyq, pedofılııa, esirtki taratý, adam saýdasy, əıelderge jasalatyn turmystyq qysym jəne basqa da tul­ǵalarǵa, əsirese balalarǵa zardaby tıetin aýyr qylmystardyń jazasyn jedel túrde qatańdatý jóninde Parlament pen Úkimetke tapsyrma berdi. Buǵan qosa, tabıǵatqa aıaýsyz qastandyq jasap júrgen brakonerlerdiń əreketterine tez arada tosqaýyl qoıý talap etildi.

Joldaýdyń qarqyndy jəne ınklıý­zıvti ekonomıkany damytý jónindegi bóliginde Memleket basshysy aldymen shıkizatqa baılanǵan mentalıtetten bas tartyp, ekonomıkany ərtaraptandyrýdy, eńbek ónimdiliginiń naqty ósimin kem degende 1,7 esege arttyrý kózdelip otyr­ǵanyn qozǵady.

Bızneske turaqty túrde qoldaý kór­setilip, Ulttyq qordan 100 mlrd teń­gege jýyq qarjy bólinetin boldy. Biraq qarjylaı qoldaýdyń ıgiligin tek jer­gilikti bılikpen baılanysy bar sharýa­shylyqtar ǵana kórmeýi kerek. Shaǵyn jəne orta bıznesti qoldaýda basymdyq jańa jumys oryndaryn ashatyn, qo­symsha salyq túsimderin ulǵaıtatyn jańa jobalarǵa berilýi qajet. Joldaýda mıkro jáne shaǵyn bıznespen aınalysýshy kásipkerler salyq tóleýden 3 jylǵa bo­satylýy jáne 3 jylǵa deıin tekserý­ge tyıym salynatyndyǵy aıtyldy. Mem­leket basshysy shaǵyn jáne orta bıznes­ke kedergi keltiretin áreketterdiń bári memleketke qarsy jasalǵan qylmys dep eseptelýi tıis ekenin atap kórsetti. Sebebi shaǵyn, orta bıznes naryqta taýar­lardy, qyzmetterdi kóbeıtedi, jańa jumys oryndaryn ashady, jergilikti bıýdjetti tolyqtyrady, básekelestikti damytyp, monopolızmdi joıady, jaǵdaıy tómen azamattarǵa kómektesedi.

Joldaýda áleýmettik sala boıynsha eń aldymen bilim berý sapasyn jaq­sar­týǵa mən berildi. Qala men aýyl mek­tep­teri arasyndaǵy orta bilimniń sapasy alshaqtap bara jatqanyn nazarǵa alǵan Memleket basshysy Úkimetke kelesi jyl­dan bastap «Dıplommen – aýylǵa!» baǵ­dar­lamasyn qarjylandyrýdy 20 mlrd teńgege jetkizýdi júktedi. Son­daı-aq «Daryndy balanyń» qabiletin damytýdyń jol kartasyn əzirleýdi tapsyrdy jəne kelesi jyldan bastap muǵalimderdiń eńbekaqysy 25%-ǵa óse­tinin məlimdedi. Buǵan qosa, məde­nıet qyzmetkerlerine de qoldaý kórse­tilip, eńbekaqysy kóteriledi. Al medı­sına­lyq qyzmettiń sapasy men qol­jetim­diligin qamtamasyz etý turǵysynda Pre­zı­dent úsh jylda tegin medısınalyq kómekti qarjylandyrýǵa 2,8 trln teńge bólinetinin jəne buǵan qosymsha den­saý­lyq saqtaý júıesin damytýǵa 2,3 trln teńge baǵyttalatynyn aıtty.

Sońǵy jyldary elimizde áleýmettik kómek alatyn adamdardyń sany da, bólinetin qarjy da birneshe esege ósti. Degen­men, Úkimet áleýmettik kómek berý­diń tártibin retteý kerek. Kómek berý júıesi ashyq ári ádiletti bolyp, ol adam­dardy masyldyqqa emes, eńbek etýge ynta­lan­dyrýy tıis. Ol úshin árbir aýyl okrýgi, shaǵyn aýdan, qalalar men aýdandar boıynsha turǵyndardyń áleýmettik kartasyn jasap, jaǵdaıy tómen, kóp ba­laly, múmkindigi shekteýli otbasylardy anyqtap, beriletin áleýmettik kómekti sózbuıdaǵa salmaı, onyń ashyqtyǵyn, jarııalylyǵyn qam­tamasyz etip, baryn­sha jeńildetý qajet. Masyldyqqa jol ber­meý úshin bul otbasylardyń eńbekke ja­ramdy músheleri mindetti túrde jumyspen qamtylýy qajet.

Sonymen qatar otbasylyq shaǵyn jəne mıkrobıznester qurýdy yntalan­dyrýǵa, kóp balaly analarǵa úıde otyryp jumys isteý múmkindigin berýge kúsh salynýy tıis.

Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaevtyń alǵashqy Joldaýy qoǵamdy tolǵandyrǵan máselelerdiń bárine jaýap berdi. Aldymyzdaǵy maqsat aıqyn. Endeshe, bárimiz osy jolda bir kisideı ju­mylyp, eseli eńbek pen tynymsyz tir­liktiń úlgisin kórsetip, aıanbaı ter tógeıik, el birligin, yntymaǵyn nyǵaı­taıyq.

Qýanysh  AITAHANOV,

memleket jáne qoǵam qaıratkeri