Qostanaı egin sharýashylyǵy úshin táýekeli kóp óńirge jatady. Dıqan qansha jer shuqyǵanmen, nesibesin kókten kútedi, tamyr alǵan dánniń ónimi ylǵaldyń túsýine baılanysty. Shóleıt aımaqqa jatqandyqtan, munda bir jyl ylǵal mol tússe, tórt jyl qurǵaqshylyq bolýy múmkin. Al bıyl jerdiń ańqasyn keptirgen, tanabyn qýyrǵan qýańshylyq boldy.
Burnaǵy jyldary jaýǵan jańbyrdyń ortasha kórsetkishi 107 mm bolsa, bıyl bar-joǵy 67 mm ǵana ylǵal túsken. Oblys ákimi Arhımed Muhambetov dıqandarmen kúzgi jıyn-terin naýqany bastalarda ótkizgen kezdesýinde astyqty óńir úshin muny tabıǵı apatqa teńegen edi. Dıqannyń kóktemde mańdaıyn kún qaqtap júrip ekken eginge kúzde keýseni tolmaı qaldy. Tipti oblystyń ońtústik aýdandarynda kókten bir tamshy tambaǵandyqtan, bıdaıdyń sabaǵynyń basyndaǵy dáni púsh bolyp, jelge ushyp ketti. Qysqasy, bıyl oblysta 76 myń gektar jerdiń egini kúıip ketip, alqap shańdaqqa aınaldy.
Orýǵa kelgen alqaptardyń ózinen túsim 2-3 sentnerden ǵana aınaldy. Erte kóktemnen bastap ala jazdaı alqaptyń kútimine jibergen, ıaǵnı zııankesterdi ýlaý, aramshópten tazartý sııaqty jumystarǵa jumsaǵan qarjysy da jelge ushty. Al memleket tarapynan tólenetin sýbsıdııa ýaqtyly qolǵa tımeıtini de búıirden tıgen soqqydaı bolyp tur. Naýyrzym aýdany oblystyń ońtústigine qaraı ornalasqan. Osyndaǵy «Sholaqsaı» sharýashylyǵynyń alqabyndaǵy astyq túsimi gektaryna 2-4 sentner boldy.
– Bıyl biz oraqqa ilingenin orýdamyz. Biraq sapasy tómen. Bıdaıdyń qamyrlylyǵy burynnan da kóterińki bolatyn, bıyl tipti joǵary, biraq tabıǵı sapa bolymy tómen, – deıdi seriktestik dırektory Mádı Ihtılıapov. Jaz boıy tambaǵan jańbyr endi kúnara jaýyp, oraq saldyrmaı jatyr. Mádı barlyq alqabynyń áli 35 paıyzyn jınaı almaı otyr. Masaqtyń qaýyzy ashylyp, dán tógilip qalady degen dıqannyń ýaıymy da kún ótken saıyn kúsheıip barady. Onyń ústine mızam shýaq kele jatyr, kúnniń shýaǵy tússe aramshóp te qaýlaıyn dep tur.
– Dıirmenshilerdi de túsinemin. Bıdaıdyń sapasy bolmaǵan soń, olar da alǵysy kelmeıdi nemese baǵasyn túsiredi. Oǵan ne isteı alamyz? Meni bárinen buryn búgingi emes, erteńim alańdatady, kelesi jyldyń tuqymyn túgendep alsam, sol utqanym bolar edi, – deıdi Mádı. Gerbısıd úshin beriletin memlekettik sýbsıdııa áli túsken joq. Al bıyl dıqannyń qambasynda satatyn bıdaıy taǵy joq, sondyqtan naryq baǵasyna alańdamapty da.
Topyraqty hımııalyq óńdeýden ótkizý úshin bıyl oblysqa 4 mlrd 900 mln teńge bólingen. Ol bárine birdeı jetpegen.
– Mysaly, byltyr satyp alǵan gerbısıdtiń 35 paıyzy dıqandarǵa qaıtarylǵan bolatyn. Bıyl bul kórsetkish 50 paıyzǵa kóterildi, ıaǵnı 15 paıyzǵa ósti. Biraq qosymsha qarajat bólingen joq. Onyń syrtynda gerbısıdtiń baǵasy qymbattady, – deıdi oblystyq aýylsharýashylyq basqarmasynyń bas mamany Nursultan Qabdelov. Jalpy, aýylsharýashylyq basqarmasy mamandarynyń aıtýynsha, bıyl egin kútimine jumsalǵan shyǵynnyń ornyn toltyratyn qosymsha qarjy bólinbeıdi. Demek, Úkimet dıqandar aldyndaǵy qaryzyn keler jyly ǵana óteýi múmkin. Sýbsıdııanyń keshigýi burynnan qory bar sharýashylyqtarǵa aýyr soqpaıtyny anyq.
Sýbsıdııa ala almaǵan shaǵyn sharýashylyq ıesiniń biri Erlan Aıtbaevtyń alqaby Arqalyq qalasyna qarasty Mırnyı degen aýyldyń mańynda. Bıyl 400 gektarǵa egin ekken eken, sonyń jartysynan kóbin jınap aldy. Biraq dıirmenderge bıdaıdy ýaqtyly ótkize almasa, ol da shyǵyn.
– Mysaly, bir elevator meniń bıdaıymdy tórtinshi klasqa jatqyzdy. Biraq 5-shi klass retinde qabyldamaqshy. Sebebi jeke saqtaıtyn oryn joq, sondyqtan ortaq qoımaǵa quıǵanda basqa ónimmen aralasyp sapasyn joǵaltatynyn aıtady. Sondyqtan «tek seniń bıdaıyńdy tórtinshi klaspen qabyldaý tıimsiz, ózimiz shyǵynǵa batamyz» dep otyr, – deıdi dıqan Erlan Aıtbaev.
Tórtinshi klasty bıdaıdyń tonnasy sapasyna qaraı 60, 70 myń teńge aralyǵynda. Al besinshi klasty bıdaıdyń baǵasy 50 myń teńgege bir-aq quldyraıdy. Dıqandardyń aıtýynsha, bul baǵa aldaǵy jylǵa tuqym satyp almaq túgil, bıylǵy shyǵyndy ótemeıdi. Astyq qabyldaýshylar da bireýdi aldap, paıda tabaıyq degen oıdan aýlaq. Onyń ústine, sońǵy kúnderi tolassyz jaýǵan jaýynnan bıdaıdyń sapasy kúrt tómendegen. Elevatorlarǵa dıqandar shaǵymy boıynsha tekserý de júrgizilipti. Biraq eshqandaı zań buzýshylyq faktileri tabylmaǵan.
Negizi dıqandar men astyq qabyldaýshylardyń arasyndaǵy daý-damaıǵa astyq qabyldaıtyn oryndardyń azdyǵy sebep bolǵan syńaıly. Kereǵarlyqty qarańyz, astyq shyǵymy tómen jyldyń ózinde Arqalyq qalasy mańyndaǵy eki shaǵyn elevatorǵa bar-joǵy 57 myń tonna astyq sııady. Osy óńirde búgingi jınalǵan astyqtyń ózi 140 myń tonnaǵa jetip qalǵan, al syıymdylyǵy úlken eki iri elevatorlardyń esigi jabyq. Onyń sebebin oblystyq aýylsharýashylyq basqarmasynyń bas mamany Nursultan Qabdelov aıtty. Bul eki elevator da astyq jetimsizdigi anyqtalyp, tergeý jumystary júrip jatqan kórinedi.
Astyq sharýashylyǵynda bıylǵy problema tek tabıǵat qubylysynan ǵana emes, osy salada burynnan jınalyp qalǵan ózekti máselelerdiń de saldarynan bolyp otyr. Mysaly, saqtaýǵa alǵan bıdaıdy ǵana emes, bankten alǵan nesıesin de qaıtara almaı bereshekke batqan elevatorlarǵa qazir jańa ınvestorlar izdestirilip jatyr. Biraq jańa ınvestor ornyǵyp, kásiporyndy iske qosqansha qar túsetini anyq. Dıqan mańdaı termen ósirgen astyǵyn laıyqty baǵaǵa ótkize almaı áýre, al dıirmenderge bıdaı jetpeı jatyr. Mysaly, oblystaǵy barlyq dıirmender jylyna 2 mıllıon tonna bıdaı óńdeıdi. Bıylǵy jınalǵan astyq 3 mıllıon tonna bola ma, bolmaı ma, ony da ýaqyt kórsetedi. Qostanaıdaǵy un tartatyn iri kásiporynnyń kommersııalyq dırektory Oleg Kýrvatov bıdaıdyń jetpeýinen kóptegen shaǵyn dıirmen jumysyn toqtatýy ábden múmkin ekenin aıtyp otyr. Oǵan basty sebep – bankterden alǵan qaryzyn óteı almaıtyny. Qazir óńirde jetpisten astam kásiporyn bar. Byltyr olar eksportqa 938 myń tonna un jiberse, bıyl bul kórsetkish 243 myń tonnaǵa kemigen. Jetpeıtin bıdaıdy dıirmender syrttan tasymaı qaıtedi? Árıne, ol un men nan baǵasyn qymbattatady.
Osy kórinisterdiń barlyǵy da aýyl sharýashylyǵy taýarlaryn óndirýdegi úılesimsizdiktiń saldary ekeni anyq. Tek tabıǵatty, qýańshylyqty kinálaı berýge bolmaıtynyn dıqan biledi. О́kinishke qaraı, dıqannyń aıtqan sózi egis alqabynan ári aspaı tur.
QOSTANAI