Shyǵystyń damýy – álem nazarynda

Shyǵystaǵy jaǵdaıdy turaqtandyrýǵa nıetti

Bıyl uıymdastyrylǵan «Valdaı» pikirtalas klýby tórt kúnge josparlanǵan. Sessııanyń sońǵy kúninde negizgi ótetin sharalarǵa basymdyq berildi. Bul jolǵy pikirtalas klýbynyń arqaý etken taqyryby – «Shyǵys tańy jáne álemdik saıası qurylymdar» dep atalsa, Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaevtyń qatysýymen ótken plenarlyq sessııa «Álemdik qurylym: Shyǵys kózqarasy» degen ataýmen órbidi. Sharaǵa halyqaralyq máseleler boıynsha pikir bildirip júrgen tanymal ǵalymdar, belgili saıasatkerler men saqa sarapshylar qatysyp, jahanda oryn alǵan eń ózekti máselelerdiń sheshilý joldaryn talqylady. Aıta keterligi, klýb sessııalary Peterbýrg halyqaralyq ekonomıkalyq forýmy men Vladıvostoktaǵy Shyǵys ekonomıkalyq forýmy aıasynda uıymdastyrylyp otyr.

Jıynda sóz alǵan Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev «Valdaı» pikirtalas klýbyna arqaý bolǵan shyǵystyq kózqaras pen tanym, pikir tóńireginde óz oıyn bildirdi.

– Meniń kásibı mansabym Shyǵyspen tikeleı baılanysty. Tarıhı, ádet-ǵuryp, ekonomıkalyq salalar Qazaqstan men Shyǵysty baılanystyratyn negizgi arnalar. Biz ıslamdyq, konfýsıılik, Shy­ǵys hrıstıandyq órkenıetter toǵysqan elmiz. Uly Jibek joly, Al­tyn Orda, Eýrazııalyq mádenıet qazaq hal­qynyń kodyn qalyptastyrýǵa yqpal etti.

«Azııa ǵasyrynyń» ornaǵanyna esh­qan­daı kúmán joq. Buǵan Azııadaǵy halyq sanynyń joǵary qarqynmen ósýi, IJО́-niń artýy, saýda salasynyń eselenip, joǵary tehnologııalyq ósimniń qalyptasýy jáne de óndiris salasynyń qaryshtap damýy tikeleı yqpal etip otyr, – dedi Memleket basshysy.

Aldyn ala málimet boıynsha keler jyly Jer sharyndaǵy orta sanattaǵy halyqtyń teń jartysy Azııa elderine tıe­sili bolatynyn mysalǵa keltirgen Pre­zı­dent búginde álemdik óndiristiń 38 paıyzy da osy Shyǵystyń enshisine tıetinin jet­kizdi.

– О́tken jylǵy kórsetkish bo­ıyn­sha álemdegi 500 iri, kirisi joǵary kásip­orynnyń 210-y Azııa elderinde orna­lasqan. Tórtkúl dúnıege sıfrly tehno­logııalar boıynsha kóshbasshy atan­ǵan kompanııalardyń azııalyq ekeni de barshaǵa aıan. Sonymen qatar bul qur­lyqtaǵy memleketter álemdik IJО́-niń 50 paıyzyn qamtamasyz etip otyr. Biz bar­lyq saladaǵy múmkindikterdi keńinen paıdalanýǵa nıettimiz. Bul baǵytta atqarylǵan jumystar barshylyq, − dedi Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev.

Prezıdent óz sózinde ınfra­qury­lymdyq damýǵa baǵyttalǵan «Nurly jol» baǵdarlamasy qytaılyq «Bir jol, bir beldeý» baǵdarlamasymen etene úndes eke­nin nazarǵa aldy. Bul rette Qazaqstan tran­zıt jáne saýda salasynda Azııa men Eýro­panyń arasyn jalǵaǵan altyn kópir atanýǵa daıyn ekenin aıtty.

− Sońǵy onjyldyqta Qazaqstan kólik ınfraqurylymyna 30 mlrd dollar qarajat saldy. 2 myń shaqyrymnan astam temirjol salynsa, 7 myń shaqy­rym kólik magıstrali kúrdeli jóndeý ju­mystarynan ótti. Sonymen qatar Kaspıı portynyń qýaty 27 mln tonnaǵa artty. Nátıjesinde Qazaqstan arqyly ótetin halyqaralyq 5 temirjol, 6 kó­lik magıstrali jumys isteýde. 2025 jyl­ǵa qaraı kólik-logıstıka salasyna qosym­sha 20 mlrd dollar qarastyrylmaq. Álem­de tabıǵı resýrstardy ıgerý men satý­dan basqa kólik jáne logıstıkalyq qyz­metter basymdyqqa ıe. Bul salanyń áleýetin arttyrý úshin aldaǵy ýaqytta aıryqsha basymdyq berilmek, − dedi Qazaqstan Prezıdenti.

Ortalyq Azııa memleketteri arasyndaǵy ekonomıkalyq baılanystyń turaqtaýyna Qazaqstannyń qosqan úlesi zor. Qasym-Jomart Toqaev osy oraıda Elbasy Eýrazııa ıntegrasııasynyń avtory ekenin, bıyl atalǵan ıdeıaǵa 25 jyl tolyp otyrǵanyn tilge tıek etti.

− Qazaqstan EQYU, ShYU jáne AО́SShK-ni qosa alǵanda, birqatar Eýra­zııalyq qurylymdardyń belsendi qatysýshysy. Árbir úsh jyl saıyn biz Álemdik jáne dástúrli dinder lıder­leriniń sezin ótkizemiz. Bul jahandyq kon­fessııaaralyq dıalogqa qosqan bizdiń úlesimiz. Qazaqstan Ortalyq Azııa memleketteriniń ekonomıkalyq ja­qyn­dasýyn árdaıym qoldaıdy. Bizdiń Tuń­ǵysh Prezıdentimiz Nursultan Nazarbaev – Eýrazııalyq ıntegrasııa ıdeıasy­nyń avtory. Bıyl ıdeıanyń 25 jyl­dyǵy atalyp ótilýde, − dedi Prezıdent.

Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaevtyń aıtýynsha, ókinishke qaraı atalǵan oń faktorlarǵa qaramastan syn-qaterler saqtalýda jáne tipti kúsheıe túsýde.

− Birinshiden, Shyǵys boıynsha kóp­tegen qaqtyǵys tutanýda. Bul rette nazarǵa ilikken Koreı túbegi, Ońtús­tik Qytaı teńizi, Kashmır, Aýǵanstan, Iemen, Sırııa, Palestına-Izraıl qaqtyǵys aımaǵy, Iran tóńiregindegi jaǵdaılar. Konfron­tasııalyq rıtorıka shyńy, proksı jáne gıbrıdtik soǵystardyń qarqyndylyǵy, qarý-jaraq, sonyń ishinde ıadrolyq jarys qaterli sıpatqa jetti. 

Ekinshiden, bul jaǵdaı negizgi óńirlik oıynshylar arasyndaǵy senim men dıalogtyń ótkir tapshylyǵynyń saldary bolyp sanalady. «Qyrǵı-qabaq soǵys» dáýiriniń qaıta jandanýyna alańdaýshylyqpen qaraımyz. Álemdik ekonomıkanyń turalaýyna memleketterdiń bir-birine qarsy sharalar qabyldaý, sanksııalar, senimsizdik týdyrýy yqpal etýde. Azııada shekaraǵa qatysty eshqashan berik ýaǵdalastyqtar bolmaǵanyn eske alý oryndy.

Eń aldymen, Azııadaǵy qaýipsizdikti fragmentteýge qarsy pármendi formýlalardy izdeý qajet. Búgin biz túrli ekijaqty alıanstar men óńirlik jáne sýbóńirlik ınstıtýttarmen baılanysty jandandyrýǵa nıettimiz. Sondyqtan 2020-2022 jyldary AО́SShK tóraǵasy retinde Qazaqstan basqa da kópjaqty ınstıtýttarmen baılanysty jandandyrýǵa nazar aýdarmaq, − dedi Prezıdent. Onyń aıtýynsha, «qyrǵı-qabaq soǵys» kezinde ıdeologııalyq qaıshylyqtar ústemdik qursa, búginde onyń ornyn ulttyq múddeler formasy almastyrǵan. Onyń saldary saýda múddeleri men ekonomıkalyq yqpalǵa ıe bolmaq.

− BUU Bas Assambleıasynyń 2030 jylǵa deıingi turaqty damý maqsattaryn iske asyrýǵa arnalǵan 74-sessııasy barysynda klımat ózgerýiniń ózekti máseleleri egjeı-tegjeıli talqy­landy. Ǵalamdyq jylynýdyń saldary muzdyqtardyń erýine, topyraqtyń shóleıttenýi men erozııasyna alyp keledi. Osyǵan baılanysty Azııadaǵy qaqtyǵystar taza aýyz sý kózderin baqylaýǵa qaraı oıy­sýy múmkin. Al bul – Ortalyq Azııa aımaǵyndaǵy turaqsyzdyq týdyrýy yqtımal máseleniń biri ekeni belgili.Osy qıyn jaǵdaıda Qazaqstan daýly jaǵdaılarǵa jol bermeý maqsatynda basqa memlekettermen júıeli birlesken jumysqa basa nazar aýdarady. Bul rette biz múmkindikterimizdi jáne halyqaralyq resýrstarymyzdy muqııat baǵalaımyz, − dedi Q.Toqaev.

Baıandama barysynda Memleket bas­shy­sy Sıngapýrdan Serbııaǵa deıingi ke­ńistikte EAEO-nyń saýda seriktesteriniń jelisin keńeıtý kerektigin aıtty. Qazaqstan kóptegen baǵyt boıynsha ShYU áleýetin neǵurlym tıimdi paıdalaný úshin reseılik jáne basqa da áriptestermen jumysty jalǵastyrýda.

– Astana prosesi aıasynda Eýropadaǵy kelissózderdiń 13 raýndy ótti. Sırııa sıýjeti Taıaý Shyǵystaǵy jalpy shıelenisken jaǵdaıdyń elementi bolyp tabylady. Sondyqtan BUU Bas Assambleıasy minberinen osy óńir úshin ómirsheń sheshimderdi izdeý boıynsha kúsh-jigerdi qoldaýǵa daıyn ekenin bildirdi. Biz Aýǵanstanǵa erekshe kóńil bólemiz jáne qajetti kómek kórsetemiz. Sońǵy aılarda jaǵdaı aıtarlyqtaı nasharlady. Aýǵanaralyq proses barlyq múddeli taraptardyń kómegimen osy elge beıbitshilik ákeledi dep úmittenemiz. Qazaqstan árdaıym dıplomatııanyń jáne qarýsyzdanýdyń dáıekti jaqtaýshysy boldy. Iаdrolyq qarýdan azat álemge qol jetkizý bizdiń syrtqy saıasatymyzdyń basty basymdyǵy bolyp qala beredi. Biz ıadrolyq qarýsyzdaný jáne taratpaý salasyndaǵy jahandyq kóshbasshylyqqa deıin uzaq joldan óttik. Bul qyzmetti belsendi jalǵastyrýǵa nıettimiz. Shyǵystaǵy qaýipsizdiktiń tıimdi arhıtektýrasyn Batyspen ózara is-qımylsyz qurý múmkin emes, − dedi Memleket basshysy.

Sóz sońynda Q.Toqaev Reseıdiń álem aldyndaǵy aıtýly sheshimder qabyldaý kezindegi múddesi men yqpaly orasan ekenin atap ótip, bul rette Reseı Prezıdenti V.Pýtınniń eńbegi zor ekenin jetkizdi. Qazaqstannyń senimdi seriktesi Reseımen aradaǵy baılanystyń aldaǵy ýaqytta arta túsetinine senim bildirdi.

Baılamdy bátýa – bolashaq baǵdary

«Valdaı» halyqaralyq pikirtalas klýbynyń (Valdai Discussion Club) temirqazyǵy 2004 jyly Uly Novgorodta qalandy. Klýbtyń ataýyna arqaý bolǵan Valdaı ózeni de osy eldi mekenge jaqyn ornalasqan.

Halyqaralyq pikirtalas klýbyn qurýdaǵy negizgi mindetterdiń biri – álemniń ár elinen jınalǵan sarapshylar, saıasatkerler, qoǵam qaıratkerleri men jýrnalısterdiń ashyq dıalog qurýyna, halyqaralyq qatynastar, saıa­sı máseleler, ekonomıka, qaýipsizdik, energetıka jáne basqa da salalardaǵy túıtkilderdiń túıinin tarqatýǵa, sonymen qatar álemdik qurylymdaǵy negizgi úrdister men prosesterge boljam jasap, bolashaqtyń baǵyt-baǵdaryn aıqyndaýǵa arnalǵan ortaq alań, altyn kópir bolý. Búginde bul mejelegen mindet óz maqsatyna jetkendigin ańǵaramyz. Kurylǵanyna 15 jyl bolǵan klýbtyń jumysyna álemniń 71 elinen 1 myńnan astam halyqaralyq ǵylymı qoǵamdastyq ókilderi qatysqan. Onyń ishinde álemge máshhúr ǵalymdar bar. Garvard, Ko­lýmbııa, Djordjtaýn, Stenford, Karl­ton, London, Kaır, Tegeran, Shyǵys Qy­taı, Tokıo, Tel-Avıv, Messın ýnıver­sıtetteriniń, sondaı-aq Djons Hopkıns atyndaǵy ýnıversıtettiń, London ekonomıka mektebiniń, London Koroldik kolledjiniń, Sıans Po jáne Sorbonna ýnıversıtetteriniń professorlary – aıtýly sharanyń negizgi meımandary.

Halyqaralyq sarapshylar qaýym­dastyǵy arasynda «Valdaı» klýbynyń aımaqtyq konferensııalarynyń ishinde Azııa, Taıaý Shyǵys, Reseı-Qytaı jáne Eýro-Atlantıkalyq dıalog alańy sátti júzege asqan kezdesýlerdiń qatarynda atalady.

«Valdaı» halyqaralyq pikirtalas uıymy janynan 2011 jyly klýbty damytý jáne qoldaý maqsatynda arnaıy qor quryldy. Bul qor atalǵan uıymnyń salalyq baǵytyn jandandyrý maqsatynda ǵylymı-zertteý jumystary jáne aqparattyq-aǵartýshylyq qyz­metter, óńirlik jáne taqyryptyq baǵdar­la­malardy uıymdastyrý maqsatynda qurylǵan.

Jyldaǵy dástúr boıynsha uıymdas­tyrylatyn uıymnyń dástúrli erejeleri men erekshelikteri bar. 15 jyl qatarynan qalyptasqan úrdis − Reseı Prezıdentiniń qatysýshy meımandarmen jıyn sońynda kezdesýi. Bul joly da bul úrdis nazardan tys qalǵan joq.

Otyrysqa Ázerbaıjan Prezıdenti Ilham Álıev, Iordanııa Koroli Abdalla II jáne Fılıppın prezıdenti Rodrıgo Dýterte qatysyp, sóz sóıledi.

Jıynda sóz alǵan Reseı Prezıdenti Azııanyń álemdegi eń iri jáne halyq sany kóp shoǵyrlanǵan qurlyq ekenin atap ótti.

− Biz úshin árqashan jáne erekshe mańyzy bar Reseı men Azııa memleket­teriniń qarym-qatynasy barlyǵyna qyzy­ǵýshylyq týdyrady dep oılaımyn. Azııa men Reseı arasyndaǵy qarym-qatynas shynaıy bolmyspen ǵana emes, tarıhpen de baılanysty. Úndis­tan men Qytaı, Mysyr men Iran, Túrkııa men Japonııa, Ortalyq jáne Ońtústik-Shyǵys Azııa elderi – adamzat úshin biregeı bilim men tehnologııalardy, medısınadaǵy, matematıkadaǵy, mádenıet pen ónerdegi jetistikterdi syılaǵan uly ejelgi órkenıetterdiń muragerleri, − dedi Reseı Prezıdenti. Onyń aıtýynsha, Azııa memleketteriniń ustanymdaryn nyǵaıtý barlyq salada baıqalady. Ásirese ekonomıka – negizgi sala. Azııa álemdik mejeden asyp, ómir súrý deńgeıi joǵary bolǵandyǵymen erekshelenedi. Eń ozyq tehnologııalar belsendi engizilýde. Qamtý boıynsha teńdesi joq ıntegrasııalyq úderister qarqyn alýda. V.Pýtın óz kezeginde álemdik máselelerdi de nazarǵa aldy.

– Birneshe jyl ishinde Sırııa aýmaǵynyń basym bóligi lańkesterden bosatyldy, zorlyq-zombylyq deńgeıi túbegeıli tómendedi. Astana formaty boıynsha seriktestermen birlesip, BUU qoldaýymen biz ishki saıası úderisti iske qosyp, Iranmen, Túrkııamen, Izraılmen, Saýd Arabııasymen, Iordanııamen, Taıaý Shyǵys elderimen jáne Qurama Shtattarmen tyǵyz jumys isteýdi jolǵa qoıa aldyq, – dedi ol.