Soltústik Qazaqstan oblysynyń Ýálıhanov aýdanyndaǵy Sileti ózeniniń tómengi aǵysyndaǵy «Qyzyl oba» degen jerdi qazǵan M.Qozybaev atyndaǵy oblystyq ýnıversıtet pen Pavlodar memlekettik pedagogıkalyq ýnıversıtetiniń «Margulan centre» ortalyǵynyń birlesken arheologııalyq ekspedısııasy sensasııalyq jańalyq ashty.
Olar jýyrda, ózderiniń pikirine qaraǵanda, HIV ǵasyrda Altyn Orda bıleýshileri jerlengen mavzoleı-qorymdy tapqan. Arheologtar ony Joshy han jáne odan keıingi handar men tóreler urpaqtarynyń jerlengen orny dep boljap otyr. Aýmaǵy 1200 sharshy metrlik qorym jaı qazaqtiki emes, naq bıleýshilerge tán ekendigi kóptegen aıǵaqpen dáleldengen. Sonyń ishinde sol zamanǵa tán sheberlikpen qalanǵan kirpish, onyń qalyńdyǵy, tabylǵan asyl zattar men t.b. arheologııalyq eskertkishter tek bıleýshilerge tán ekendigin aıǵaqtaıtyndaı. Sonymen birge jerlengen adamdardyń Islam dástúrimen jer qoınyna berilgeni de belgili bolyp otyr. О́ıtkeni Altyn Orda О́zbek hannyń kezinen bastap Islamdy resmı dini retinde qabyldaǵany málim.
On sharshy shaqyrymdy alyp jatqan osy jerden kirpish kúıdiretin peshtiń, sý jetkizetin shyǵyrdyń silemderi tabylǵan. Osy jazyqqa arheologııalyq barlaý jasaǵan spýtnıktik túsirilimder men ushqyshsyz ushatyn apparattyń kómegimen túsirilgen aerofotolardy salystyryp, saralaı kele, ǵalymdar munda ejelgi órkenıettiń izderi, qoldan sýaratyn ırrıgasııalyq qurylymdar, toǵandar men aryqtar bolǵandyǵyn boljaıdy. Ekspedısııa basshysy, belgili arheolog, «Úrjar hanshaıymyn» tapqan Tımýr Smaǵulovtyń aıtýyna qaraǵanda, osy aımaqta barlyǵy 7 mavzoleı bar eken. Osynyń bári Orda handarynyń bir stavkasy osy jerde ornalasqanyn jáne bul aımaq memlekettiń bir mádenı-saıası ortalyǵy bolǵanyn kórsetedi.
Munyń ózi, saıyp kelgende, Soltústik Qazaqstan dalasyn mekendegen kóshpeli turmystaǵy halyqtyń belgili bir ortalyǵy, sol zamanǵa tán qalasy da bolǵanyn aıǵaqtaıdy. Kirpishtiń joǵary sapasy da ınjenerlik aqyl-oıdyń jetik bolǵanyna mysal bola alady.
Tabylǵan jańalyqtar akademık Álkeı Marǵulan bir kezde aıtqan qazaq dalasynda aýyz sý jetkizilgen ǵana emes, sýmen jylytylatyn qalalar bolǵany, olarda shahar mádenıeti de qalyptasqany týraly boljamdaryn rastaýǵa bir dálel retinde qarastyrylyp otyr.
Osy jańalyqqa baılanysty Soltústik Qazaqstan oblysynyń ákimi Qumar Aqsaqalov jýrnalıster aldynda málimdeme jasap, tabylǵan qazba jańalyqtary «Rýhanı jańǵyrý» baǵdarlamasyna qosylǵan súbeli úles jáne tarıhı mańyzy zor oqıǵa ekenin atap ótti. Sonymen birge ol qazba jumystaryn júrgizý jalǵastyrylatynyn, basshylyq tarapynan oǵan jan-jaqty qoldaý kórsetiletinin jetkizdi.
«Elimiz Altyn Ordanyń 750 jyldyǵyn atap ótýge bel býyp otyrǵanda, onyń bizdiń jerimizde ornalasqan dep boljanýynyń ózi biz úshin ǵana emes, búkil respýblıka úshin mańyzy zor oqıǵa. Bıylǵy qazba jumystary aıaqtaldy, al aldaǵy jazda arheologtarǵa tıisti qarajat mólsheri, qural-jabdyqtar bólinetin bolady. Al mavzoleı-qorymnyń ózi oblystaǵy qasıetti oryndardyń birine aınalatyny sózsiz», dedi óńir basshysy.
HV ǵasyrdyń ekinshi jartysynda Qazaq handyǵy quryldy. Al arheologtar myna jerleý oǵan deıin, ıaǵnı Altyn Ordanyń ydyramaı turǵan kezinde júrgizilgen degen boljam aıtady. Endi tabylǵan artefaktiler zerthanalyq saraptamadan ótken soń onyń anyq-qanyǵyna kóz jetkiziletin bolady.
«Biz tabylǵan dúnıelerdiń báriniń Altyn Orda tarıhyna jatatyndyǵyn ǵylymı turǵydan dáleldeýge tyrysamyz. Ol úshin jan-jaqty zertteýler júrgiziledi», dedi M.Qozybaev atyndaǵy Soltústik Qazaqstan ýnıversıtetiniń prorektory, tarıh ǵylymdarynyń doktory Aqmaral Ybyraeva.
Sóıtip ǵylym áleminiń tabaldyryǵynan taǵy bir erekshe jańalyq attap otyr.
PETROPAVL