Qoǵamdyq dıalogtyń qaǵıdattary

Atqarylatyn jumystar­dyń barlyǵy bes ınstıtýsıonal­dyq reforma jáne Ult josparyn júze­ge asyrýǵa negizdeledi. Jol­daý qa­ǵıdalaryn iske asyrý úshin bes irgeli mindet aıqyn­dal­dy: zaman talabyna saı tıim­di memleket, azamattardyń quqyq­tary men qaýipsizdigin qam­ta­ma­syz etý, qarqyndy damy­ǵan jáne ınklıýzıvti ekonomıka, áleýmettik jańǵyrýdyń jańa kezeńi, qýatty óńirler – qýatty el.

Prezıdent zaman talabyna saı tıimdi memleket qurýdyń bes mindetin atap kórsetedi. Jol­daýda qoǵamdy mazalaıtyn ne­gizgi máseleler kóshede emes, aza­mat­tyq dıalog sheńberinde Par­lamentte talqylanyp, óz she­shimin tabý kerektigine erekshe toqtalady. Búginde elimizde oryn alyp jatqan túrli narazy­lyq­tardyń kýágeri bolyp otyr­myz. Mysal retinde, jer, kóp balaly analar mıtıngteri basqa da áleý­mettik máselelerge qana­ǵat­tanbaǵan azamattardyń narazy­lyq­taryn aıtýǵa bolady. Son­dyqtan sherýler týraly zańna­malardy jetildirý mańyzdy.

Memleket basshysy saıası reformalardy óz retimen, irgeli qaǵıdalary eldiń qoǵamdyq-saıası jańǵyrýy negizinde sátti ekonomıkalyq reformalardy júrgizýmen baılanystyrady. Memleket turaqtylyǵynyń negizi retinde «Kúshti Prezıdent – yq­paldy Parlament – esep be­retin Úkimet» formýlasy saıası júıeniń bolashaq modeline aınalatynyn dáıekteıdi. Bizdiń oıymyzsha, kúshti Prezıdent halqynyń aldynda jaǵymdy beıneni qalyptastyrǵanǵa qara­ǵanda, saıası bılikte naqty maq­sattarǵa jetýdi kózdeıdi. Osy maqsatty júzege asyrý úshin halyqtyń saıası qoldaýy qajet. Yqpaldy Parlament elimizdegi demokratııalyq qundylyqtardy nyǵaıtyp, atqarýshy bılik jaýap­kershiligin qamtamasyz etedi dep oılaımyz. Jarııa qu­qyq pen saıa­sı zertteýler negizderi­ne sú­­ıe­nip, esep beretin Úkimet ıns­­­tı­týttary men tetikterin anyq­­­taý qajet. Rasynda saıası jú­­ıe­niń bul formýlasy qazirgi kúr­­deli jahandyq ahýaldaǵy eli­miz­diń muqtajdyqtaryn qana­ǵat­tan­dy­ryp, strategııalyq min­det­terdi júzege asyrýǵa yq­pal ete­di. Bul óz kezeginde «Halyq úni­ne qulaq asatyn memleket» tu­jy­rym­damasyn ómirge engizýdiń irgetasy.

Azamattardyń quqyqtary men qaýipsizdigin qamtamasyz etý úshin birneshe máselelerge erekshe toqtalady. Basty faktor retinde sot jáne quqyq qorǵaý júıelerin tereń reformalaý qajettiligine nazar aýdarady. Qoǵamda keńinen taralǵan qylmys túrlerin atap kórsetip, Parlament pen Úkimetke jedel túrde aýyr qylmystarǵa jazany qataıtýdy tapsyrdy. Sybaılas jemqorlyqpen júıeli kúres te nazardan tys qalmady.

Memleket basshysy qarqyndy damyǵan jáne ınklıýzıvti ekonomıkada qurylymdyq ózgerister jasaýdyń segiz mindetin atap kór­setti. «Bilim ekonomıkasy» aq­parattyq qoǵam men bilim qo­ǵamy­na tán postındýstrııalyq eko­no­mıka men ınnovasııalyq eko­­no­mıkanyń damýyndaǵy jo­ǵarǵy kezeń ekenin bilemiz. Bú­gingi álem­­dik qaýymdastyqtaǵy al­dyń­ǵy qatarly elder jer qoı­naýyn­­daǵy qazbalardy emes, adam­­­nyń aqyl-oıyn basty baı­lyq sa­naıdy. Sondyqtan osy «Bi­lim eko­­no­mıkasy» qaǵıda­lary­na sú­ıený arqyly Ortalyq Azııa­daǵy bedelimizdi arttyrý stra­tegııa­lyq mindetin júzege asyra alamyz.

Búgingi tańda áleýmettik jeli­lerde erekshe mán berilip kele jatqan jer máselesine toqta­lyp, jerdi sheteldikterge satýǵa jol berilmeıtinin atap kórsetti. Halyq baılyǵy sanalatyn jerdi tıimdi paıdalanýdyń tetikterin usynýdy Úkimet pen Parlamentke tapsyrdy. Bul tetikter otandyq agrarlyq-ónerkásiptik keshenniń sapaly damýyna septigin tıgize­tinine senimdimiz.

Áleýmettik jańǵyrýdyń jańa kezeńin bastaýdyń alty baǵytyna erekshe mán beredi. Bilim berý sapasyn jaqsartý úshin jasalǵan usynystarmen qatar, jastar, az qamtylǵan jáne kóp balaly otbasylarǵa qoldaý bildirý qajettiligin dáıekteıdi. Elimizdegi joǵary bilimniń sapasyna jeke toqtalyp, oryn alyp otyrǵan keleńsiz jaıttardy joıyp, bilim sapasyn arttyrýǵa kúsh salynatyny belgili boldy. Ulttyń ilgeri damýy úshin qajet­ti ǵylymnyń róline toqtalýy sala­daǵy kóptegen máselelerdiń she­shiletinine senim uıalatady. Ǵylymı jumystardyń júrgizilýi jáne onyń tájirıbede qoldanýy mańyzdy másele. Ásirese qoǵam músheleri úshin tıimdiligi kóp kórine bermeıtin áleýmettik-gý­ma­nıtarlyq ǵylymdardaǵy zert­teýlerdi qoǵamdyq qubylys­tar­­ǵa saı júrgizýge erekshe mán berýimiz qajet. Bilim berý, ǵyly­mı máselelermen qatar medı­sı­nalyq qyzmet sapasy men qol­je­timdiligin qamtamasyz etý, má­denıet qyzmetkerlerin qoldaý, áleýmettik kómek berý júıesin jetildirý boıynsha jumystar júrgiziletin boldy.

Prezıdent qýatty óńirler – qýatty el baǵytynda tórt min­detti júzege asyrýdy tapsyrdy. Jergilikti bılik organdary ju­my­synyń tıimdiligin arttyrý maqsatynda turǵyndar tarapynan jergilikti bılik jumysy­nyń tıimdiligin baǵalaý júıesin en­gizý qajettiligine toqtaldy. Áleý­met­­tik jelilerde, ásirese feık-pa­raq­­sha qoldanýshylar arasynda ja­ǵymsyz jaıttar keńinen tarap jat­qanyn baıqaımyz. Bul sharany júzege asyrý úshin táýelsiz sarap­shylardy tartqan jón. Biryń­ǵaı turǵyn úı saıasa­tyn jú­zege asyrý arqyly áleý­met­tik tur­ǵydan álsiz toptar úshin bas­pa­nanyń qoljetimdiligin arttyr­ý­dyń negizgi qaǵıdaty aıqyndaldy.

Bizdiń oıymyzsha, bılik pen qoǵam arasyndaǵy syndarly dıalog árdaıym halyq arasynda suranysta. Joldaýda aıtyl­ǵan qoǵamdyq dıalogtyń maq­­saty bıliktiń joǵarǵy deń­geı­degi ashyqtyǵy jáne halyq qajet­tilikterin qanaǵattandyrýǵa jedel jaýap berý dep oılaımyz.

Murat NASIMOV,

Qyzylorda «Bolashaq» ýnıversıtetiniń professory.