Bizdiń qolymyzǵa erekshe kitap tústi. Shyndyǵynda muny kádimgi kitap deýden góri, jańa zaman tehnologııasy qýattandyrǵan aýdıo-kitap deý oryndy sekildi. Jınaq «Muhıtqa quıǵan bulaqtar» dep atalady. Ishine ultymyzdyń eleýli rýhanııat qundylyqtary men óner jaýharlary engen.
Aýdıo-kitap eki bólikten quralǵan: birinshisi – mazmundama kitapsha, ekinshisi – ult rýhanı murasynyń úlgileri. Mura 18 taraýdan turady. Týǵan jer men Otan, ata-ana men otbasy qundylyǵy, ómirdiń bel-belesteri, ata din men ıman álippesi, babalar-danalar sózi, sana men parasat, qaryz ben paryz, tulǵalar tuǵyry, sal-seriler, ańyz arýlar, óner jasampazdyǵy, halyq mırasy, Ertis-Baıanaýyl, Torǵaı, Áýlıeata óńiri murasy, talǵam tarazysy, urpaqtar sabaqtastyǵy, Abaı danalyǵy, kóne áýen taqyrybyn qamtyǵan ánder, kúıler, termeler, ápsanalar, oı-tolǵaýlar. Ras, negizinen sezim men namys pernelerin dóp basatyn 1 myńnan asa án-áýender.
Elimizdiń rýhanı jańǵyrýy aıasynda «osynshama baılyqty qunttap, jıyp, júıelep, búgingi jáne keıingi urpaqqa usynyp júrgen kim?» deısiz ǵoı. Aıtaıyq – Keńes Amanuly Áýbákir.
Keńes aqsaqaldy keńes tusyndaǵy «Áýbákirov» famılııasymen Torǵaı, Jambyl, Aqmola, Pavlodar oblysy jurtshylyǵy jaqsy bilse kerek. Ol kisi kezinde osy óńirlerde asa jaýapty da laýazymdy qyzmet atqardy. KSRO termınimen aıtsaq, «naǵyz kommýnıst» (bir kezde bul shynshyl, prınsıpshil degenniń balamasy edi), táýelsizdik toqtamymen baıyptasaq, ári halyqshyl, ári tekti azamat.
60-80 jyldary basshy qyzmetterde bolǵan tulǵalardyń deńgeıin aıqyndaıtyn bir ólshem bar. Ol – ádebıet pen ónerge jaqyndyǵy. Tarıh pen tilge qushtarlyǵy – óz aldyna bir áńgime. Keńekeń solardyń soıynan. Onyń «myń án» jınaýy – bergidegi emes, arǵydaǵy áńgime.
Zamandastary ortasynda – kósem, halyq aldyna shyqsa – sheshen, arǵy-bergini tolǵap ketse – dana, keńestik tarıh taǵylymyn aıtsa – dara. Seksenniń beseýine shyqqan Keńes Amanuly – osyndaı adam.
О́zi Qazaq elin ashtyq pen dúrbeleń jaıpaǵan 1934 jyly Pavlodar oblysynyń Ertis aýdanyndaǵy Sileti óńirinde dúnıege kelipti. Ata-anasy eńbek adamdary bolǵandyqtan, balasyn jasynan mańdaı termen nan tabýǵa, adal júrip, anyq basýǵa úıretken. Onyń ústine otarlanǵan aımaq perzentiniń namysy bar, Keńekeń mektepten keıin bilim izdep, Almatydan bir-aq shyqqan. Qazaq memlekettik aýyl sharýashylyǵy ınstıtýtyn agronom mamandyǵy boıynsha bitirip, joldamamen Baıanaýylǵa jiberilgen. Mine, ǵalymdar men danalar týǵan óńir jas agronom úshin shynaıy ómir mektebi bolǵan. Estigen, kórgenin hatqa túsirý osy kezden bastalǵan. Agronom dápteri birte-birte rýhanııat dápterine aınalǵan. Sharýashylyqta, óndiriste, el basqarý isinde 40 jyldan astam eńbek etip, el abyroıyna bólengen.
Keńes aǵa – Almaty men Nur-Sultan zııalylaryna da tanys adam. Turqy da, oı-órisi de bıik azamat túrli jıynda el aǵasy retinde sóz alǵanda, halyqty uıytatynyna talaı ret kýá boldyq. О́ıtkeni halyq arda aqsaqaldardyń sózine kópten shóldep júrgeni de ras.
Keńes Amanuly rýhanı jınaǵynyń urpaqqa berer úlgi-ónegesi men tálim-tárbıesi orasan zor. О́ıtkeni qurastyrýshy telegeı-teńiz baılyqtyń bárin óz júreginen, seziminen ótkizgen. Yjdaǵatpen qunttap jınap, hatqa túsirgen.
Osydan biraz ýaqyt buryn Keńekeń ımandylyq pen mádenıettilikti, adaldyq pen jaýapkershilikti arqaý etken «Teńizden tergen marjandar», ómirin, aǵa urpaq pen zamandastaryn sıpattaǵan «Elim – mektebim, halqym – ustazym», otanshyldyq pen ult rýhanııatyn asqaqtatqan «Atalardyń aqyly, danalardyń naqyly» atty kitaptar jarııalaǵan bolatyn. Oqyrman bulardy jyly qabyldady.
Keńes aqsaqaldyń jıǵan-tergenin júıeleýge kómektesetin bir adal da eńbekqor jan bar. Ol – jubaıy Saǵıla Zápishqyzy 1958 jyly áıgili Abaı atyndaǵy Qazaq memlekettik pedagogıka ınstıtýtynyń fızıka-matematıka fakýltetin támamdaǵan, bilim salasyndaǵy uzaq jylǵy abyroıly qyzmetine «Qazaq KSR halyq aǵartý isiniń úzdigi» ataǵyn alǵan ustaz. Bul kisiniń de kózi ashyq, kókiregi oıaý. Talaı jurttyń ónerin, ana tiliniń máıegin meńgergen. Dástúrge qushtar, jańashyldyqqa jany qumar. Josparynda «El analarynyń ónegesi» atty eńbek ázirlep jatqanyn da aıtyp qaldy.
«Muhıtqa quıǵan bulaqtar» jınaǵynyń ereksheligi – óz tyńdaýshysyna rýhanı lázzat syılaýmen birge, ony estetıkalyq turǵydan baıytyp, ult qundylyqtaryn qasterleýge, ádebıet pen mádenıettiń injý-marjandaryn tanýǵa jumyldyrady.
О́mir jolynda alǵan sabaqtaryn, tanym baspaldaqtaryn, jıǵan-tergenin usynǵan Keńes Amanuly osy eńbek arqyly jas urpaqqa halyq murasyna kózdiń qarashyǵyndaı qaraýdy amanattaıdy. El aǵasynyń bul izgi nıeti, naqty jumysy jalpy mádenıet salasyna eleýli qozǵaý salady dep esepteımiz.
Jambyl TILEP,
mádenıettanýshy