«Bala – baýyr etiń» deıdi halqymyz. Úrim-butaǵynyń bala shaǵynda alańdap, bolashaǵyn baǵamdap júretin ata-ananyń kindiginen taraǵan urpaǵy úshin jar qulaǵy jastyq tımeıdi. Syrtqa shyqsa ýaıymdap, syrqattansa muńaıyp, janyn qoıarǵa jer tappaıdy. Tirshilik ıesi tıtteı zábir kórip zaqymdansa «sen aýyrǵansha, men aýyraıyn» dep baryn berýge, aýzyna tosýǵa daıyn turady. Iá, sondyqtan da ata-ana balany toǵyz aı qursaǵynda, eki jyl keýdesinde, ómir baqı júreginde saqtaıdy.
Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev halyqqa Joldaýynda balalarǵa qatysty qylmysqa qoldanylatyn jazany shuǵyl túrde qataıtý qajet ekenin atap ótken bolatyn. «Jynystyq zorlyq-zombylyq, pedofılııa, esirtki taratý, adam saýdasy, áıelderge qatysty turmystyq zorlyq-zombylyq jáne basqa da aýyr qylmystarǵa, ásirese, balalarǵa qatysty qylmystarǵa qoldanylatyn jazany shuǵyl túrde qataıtý qajet. Bul máseleni sheshýdi Parlamentke jáne Úkimetke tapsyramyn», degen bolatyn Prezıdent.
Árbir áke-sheshe qanattyǵa qaqtyrmaı, tumsyqtyǵa shoqtyrmaı, sýyqqa tońdyrmaı, ystyqqa kúıdirmeı ósirgen óz balasyn ózgeden ógeılik kórmeı, jumyr basty pendeniń bárinen jumsaqtyq kórgenin qalaıdy. Árıne, el bolǵan soń «bes saýsaq birdeı emes» ekenin eskerip, jaqsylyq pen jamandyqtyń, aq pen qaranyń, meıirim men qatygezdiktiń qatar jarysyp kele jatqanyn áste esten shyǵarmaǵan abzal. Búgingi tańda qatygez jandardyń qatary qalyńdap bara jatqany jasyryn emes. Onyń ishinde balalardy basynyp, zorlyq-zombylyq áreket jasaýshylar da jeterlik. Negizinen, búgingi baldyrǵandardyń arasynda qoǵamǵa qorqa qaraıtyndary kóp. Kóshede júrse kóńildi, úıge barsa úreılenip qalatyn nemese shańyraǵynda shattanyp, túzge shyqsa túńilip júretin balǵyn balalar qanshama?!..
Oǵan dálel retinde ótkende Almatyda ógeı ákesi qatty soqqyǵa jyǵyp, eki jasar balanyń qaıtys bolýyn aıtsaq ta bolady. 23 qyrkúıekten bastap bala jansaqtaý bóliminde jatqan. 3 qazanda sábı aýyr jaraqattan kóz jumǵan. Almaty qalalyq polısııa basqarmasy balanyń qaıtys bolǵanyn rastady. Qazirgi ýaqytta qylmystyq is sotqa deıingi tergeýge jiberilgen. Uldy óz qolymen aýrýhanaǵa jetkizgen qaskóı áke alǵashynda bala oınap júrip qulap qaldy dep jalǵan málimet berip, jaltarmaq bolǵan. Biraq dárigerler onyń soqqyǵa jyǵylǵanyn birden baıqap dereý polısııaǵa habarlaıdy. 34 jastaǵy azamat kóp uzamaı qolǵa túsip, balany urǵanyn moıyndady. Kúdiktige áýeli Qylmystyq kodekstiń 106-baby, ıaǵnı densaýlyqqa qasaqana aýyr zııan keltirgeni úshin aıyp taǵylǵan. Odan keıin is 99-bappen, ıaǵnı adam óltirý faktisi boıynsha qaralatyn boldy.
«Osy derek boıynsha Almaty qalasy Ishki ister departamentiniń Tergeý basqarmasy qylmystyq isti óz óndirisine alǵan bolatyn. Sezikti birden izin sýytpaı jatyp qolǵa tústi. Ol kinásin tolyǵymen moıyndady. Qazirgi tańda kúdikti qamaýǵa alyndy. Buǵan deıin ol urlyq pen qaraqshylyǵy úshin isti bolǵan», deıdi Almaty qalalyq Polısııa departamentiniń resmı ókili Saltanat Ázirbek.
Iá, Qazaqstandaǵy balalarǵa zorlyq-zombylyq kórsetý, jynystyq zorlaý problemalary qashanda ózekti. Balalardyń quqyqtaryn qorǵaý komıtetiniń aqparatyna súıensek, búgingi tańda polısııa organdarynda 9 myńnan astam buzylǵan otbasy tirkelgen. Bul otbasylarda 14,5 myńnan astam kámeletke tolmaǵan balalar turady eken. Jyl saıyn shamamen 1000 áke men sheshe ata-ana quqyǵynan aıyrylady. Nebári 8 aıda 4 myńǵa jýyq ata-ana mindetterin oryndamaǵany úshin ákimshilik jaýapkershilikke tartylǵan.
«Respýblıkada 24 612 jetim balalar men ata-anasynyń qamqorlyǵynsyz qalǵan balalar bar desek, qamqorshylyq, patronattyq tárbıedegi Qazaqstan azamattarynyń otbasylarynda, patronattyq otbasylarda 19 633 bala ómir súrýde. Al jetim balalar men ata-anasynyń qamqorlyǵynsyz qalǵan balalarǵa arnalǵan 107 uıymda 4979 bala tárbıelenýde. Joǵaryda atalǵan sanattaǵy barlyq balalar memlekettiń erekshe nazarynda. Olarmen tárbıelik jáne áleýmettik jumystardy 289 myń muǵalim, 100 myńnan astam synyp muǵalimderi, 4 myńnan astam áleýmettik pedagog, 8 myń psıhologııa muǵalimderi, 2 myńnan astam mektep polısııa ınspektorlary, 140 myń qamqorshylyq keńester men ata-analar komıtetteriniń músheleri aınalysyp otyr», deıdi Balalardyń quqyqtaryn qorǵaý komıtetiniń ókilderi.
Bas prokýratýranyń Quqyqtyq statıstıka jáne arnaıy esepke alý jónindegi komıtetiniń habarlaýynsha, bıyl 8 aıda kámeletke tolmaǵandarǵa qatysty 1559 qylmys deregi tirkelgen. Qazirgi ýaqytta Bas prokýratýra, Densaýlyq saqtaý jáne Ishki ister mınıstrlikteri birlesip, balanyń quqyqtaryn qorǵaýdy kúsheıtý jáne turmystyq zorlyq-zombylyqqa qarsy turý, jasóspirimder arasyndaǵy sýısıd máselelerin sheshý boıynsha jol kartasy ázirlenýde. Aıta ketetin taǵy bir jaıt, bilim berýdi jáne ǵylymdy damytýdyń 2020-2025 jyldarǵa arnalǵan memlekettik baǵdarlamasynda qylmystyń aldyn alýǵa, qıyn ómirlik jaǵdaıdaǵy kámeletke tolmaǵandardy ońaltý men qoǵamǵa kiriktirýdiń áleýmettik tetikterin jetildirýge baǵyttalǵan sharalar kesheni qarastyrylǵan. Otbasynyń qolaısyz jaǵdaılaryna tap bolǵan, densaýlyǵy men damýyna qaýip tóndiretin, qatygezdikten zardap shekken balalarǵa, jetim balalar men ata-anasynyń qamqorlyǵynsyz qalǵan balalarǵa áleýmettik, psıhologııalyq jáne zańgerlik kómek kórsetý úshin qıyn jáne qıyn jaǵdaıdaǵy balalarǵa qoldaý kórsetetin elimizde 16 ortalyq bar. 14 kámeletke tolmaǵandardy beıimdeý ortalyǵy jumys isteýde.
Halyqaralyq tájirıbege júginsek, kóptegen elderde balalarǵa qatysty zorlyq-zombylyq úshin jaza kúsheıtilgen. Mysaly, Germanııada bala anasyna tolyq tıesili emes, tek 33 paıyzǵa ǵana tıesili. Qalǵan jaýapkershiliktiń jartysy ákesine (33%) jáne kámeletke tolmaǵandar isi bólimine tıesili eken. Germanııanyń Qylmystyq kodeksine sáıkes, balanyń fızıkalyq, psıhıkalyq nemese rýhanı saýlyǵyna qaýip tóngen jaǵdaıda, bılik otbasyna aralasýy múmkin.
Nur-Sultan qalasyndaǵy J.Jabaev atyndaǵy №4-mektep-gımnazııasynyń pedagog-psıhology Moshke Arshagúl bala baqyty aldymen ata-anaǵa baılanysty deıdi.
«Bala adam ómiriniń baǵa jetpes baılyǵy men qazynasy. «Adam urpaǵymen, aǵash japyraǵymen kórikti» degendeı, adam urpaǵymen myń jasaıdy. Urpaq ómirdiń jalǵasy. Endeshe ata-analar da sanaly túrde bala úshin ómir súrip, artynda qalar iziniń aıqyn bolýy úshin ǵumyr keshedi. Bala ómiriniń qaýipsizdigi men psıhologııalyq saýlyǵyn qamtamasyz etý – otbasyndaǵy áke-shesheniń basty mindeti. Bizdiń áke-sheshe retindegi eń basty qateligimiz – ómirge bala ákelerden buryn sanaly túrde ózimizdi psıhologııalyq turǵyda daıyndamaýymyz. Osy turǵyda kóp jaǵdaıda otbasynda qarama-qaıshylyqtar týyndap, ata-ananyń ózara qarym-qatynasynan, úı ishindegi týyndaǵan kıkiljińnen, túrli turmystyq jaǵdaıda balalarǵa zorlyq-zombylyq jasalady. Sonymen qatar qorshaǵan ortada mektep jasyndaǵy oqýshylar arasynda da kezdesetin zorlyq-zombylyq balanyń psıhologııalyq turǵyda aǵzasyna tikeleı áser etip, júıkesin juqartady. Osy jaǵdaılarǵa baılanysty keıbir jasóspirimder psıhologııasy buzylyp, qatygezdikke boı urýy ábden múmkin. Munyń aldyn alý úshin otbasynda balanyń ishki jan dúnıesimen kóbirek syrlasý kerek. Sebebi otbasy bala ómirindegi basty oryn alatyn jyly uıa. Munda bala gúl sııaqty búr jaryp, kún sııaqty jaryq pen nurǵa malynyp ósýi kerek. О́kinishtisi sol, qazirgi qoǵamda qazaq otbasylarynda tolyqqandy otbasylardyń sany kóp, sapasy az. Mundaı otbasynda eshqandaı bala gúl bolyp jaınap, kún bolyp nuryn shashpaıdy. Qoryta aıtqanda, zorlyq-zombylyqty boldyrmaý úshin ár adam rýhanı sanasyn jańǵyrtyp, qoǵam bolyp kúresip, árbir otbasynyń tiregi men júregi ata-ana óz balasynan buryn ózderiniń rýhanı bolmysyn jetildirý qajet», deıdi psıholog.
Aıta ketetin taǵy bir jaıt, 2016 jyldan bastap «150» baılanys ortalyǵy jumys isteıdi, Mınıstrliktiń senim telefony – 742-528. Olardyń qyzmeti qıyn jaǵdaıǵa tap bolǵan balalar men ata-analarǵa konsýltatıvtik, psıhologııalyq, zańgerlik jáne basqa da kómek kórsetýge baǵyttalǵan. Kámeletke tolmaǵandardyń quqyqtarynyń buzylýyn, zorlyq-zombylyqty nemese qatygez qarym-qatynasty anyqtaý maqsatynda 2019 jyldyń naýryz aıynan bastap Telegram messendjerinde «BALA QORGAU» degen ataýmen chat jumys isteı bastaǵan. Búgingi tańda chatta 4 myńnan astam qatysýshy bar.
О́kinishke qaraı, balalarǵa olardy qorǵaýdyń barlyq yqtımal sharalary týraly aqparat berilmeıdi. Mıllıondaǵan balalardy zorlyq-zombylyqtan tek balalar quqyǵyn qorǵaý jáne qamqorshylyq komıteti ǵana qorǵaı almaıdy. Sol sebepti azamattyq qoǵamnyń – muǵalimderdiń, kórshilerdiń, týystardyń, polısııanyń, dárigerlerdiń, úkimettik emes uıymdardyń, tipti joldan ótip bara jatqan adamdardyń da balaǵa degen kózqarasy nemquraıly bolmaýy kerek.