Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń «Aýyl sharýashylyǵy ekonomıkanyń draıveri bolýy kerek» degen sózi el ishindegi iskerliktiń ilgerileýine serpin bergendeı. Munyń bir dálelin óńirdegi agroónerkásip kesheniniń damýynan baıqaýǵa bolady. Mysaly, Almaty oblysynda ishki óndirisi jolǵa qoıylǵan, aýyl sharýashylyǵy keshenindegi shıkizattan bastap, daıyn ónim eksporttaýǵa deıin qol jetkizgen aýdandar qalyptasty. Sonyń biri – Qarasaı aýdany.
О́ndiris – ekonomıka ózegi
Búginde Qarasaı batyr esimin ulyqtap otyrǵan aýdan Jetisý óńirindegi dáýletine sáýleti jarasqan aımaq qana emes, Almaty sııaqty alyp megapolıstiń arqa súıeýshi nysanyna aınaldy. Bul jerde kúnine 3 mln adamǵa deıin qyzmet kórsetetin qala ekonomıkasyn shıkizatpen qamtýdaǵy Qarasaı aýdanynyń mańyzy zor ekenin aıtqymyz kelgen. Iаǵnı, irgedegi aýdan iri megapolıstiń tirek kúshi sııaqty mindet atqaryp otyr. Ekinshi jaǵynan, bul – aımaqtaǵy barlyq salanyń damýyna múmkindik beretin qozǵaýshy kúsh. Jyl basynan beri Qarasaı aýdanynda 13,2 myń tonna et, 50,4 myń tonna sút, 191 mln dana jumyrtqa óndirilipti. Demek, aýdandaǵy agroónerkásip kesheniniń ónim óndirý men óńdeý baǵyty da toqtaýsyz jumys istep turǵany anyq.
Bul óz kezeginde Qarasaı aýdanynyń ekonomıkalyq kórsetkishter jaǵynan oblystaǵy jetekshi orynǵa shyǵyp, jyl ótken saıyn halyqtyń turmys-ahýaly arta túsýine jol ashyp otyr. Salystyrý úshin aıtalyq, 2017 jyly aýdan bıýdjetine 32 mlrd teńge taza paıda túsken bolsa, byltyr bul kórsetkish 49 mlrd teńge kólemine jetken. Bıylǵy bıýdjet kirisiniń mejesi 55 mlrd teńge shamasynda boljanyp otyr. Bul – óndiristiń órken jaıǵandyǵynyń kórinisi. Ásirese, ónerkásip óndirisiniń damýy óńirdi basqa aýdandarmen salystyrǵanda aldyńǵy qatardan kórinýge jol ashty. О́tken jyly óndiristen túsken tabys kólemi 195,0 mlrd teńgeni qurap, oblystaǵy ónerkásip salasynyń 33 paıyzyn qurady. Bul aýdandaǵy júıe quraýshy 7 kásiporyn men 18 irili-ýaqty kásiporyndardyń jumys nátıjesi. Al aýyl sharýashylyǵy salasyndaǵy óndirilgen ónimniń qarjylaı quny 25 mlrd teńge bolyp, oblysta óndirilgen ónimniń 7,5 paıyzyn qurady.
Qarasaı aýdanynda shaǵyn jáne orta kásipkerlikpen aınalysatyn 14 400 nysan tirkelgen. 2526 shaǵyn kásiporyn, 9918 jeke kásipker, 1956 aýyl sharýashylyǵy qurylymdary aýdannyń ekonomıkalyq órkendeýine óz úlesin qosýda. 67 myńǵa jýyq adam eńbek etetin, osy shaǵyn kásipkerlik salasy bıýdjet qorjynyna 11,5 mlrd teńge qarjy quıyp keledi.
Al júıe quraýshy iri ónerkásip oryndary týraly uzaq aıtýǵa bolady. Aýdandaǵy Eltaı aýyldyq okrýgi aýmaǵyna qonys tepken «Efes Kazahstan» syra zaýyty, «Koka-Kola Almaty Botlerz», «Azııa Gaz NG», «Eıkos», «Plast-Injırıng», «Almaty Steklo», «Cristal Pure Glass», «Q-Recycling», «Jarkent Gaz Servıs», «RG BRANDS», «SUNAGRO», «Unimaster Agro», «ECOFILDS», «ECOFILDS», «ECOCULTUR», «Al-matınskıı prodýkt», «AURORA AGRO», «Terra Nova», Polımerli tehnologııalyq júıeler», «Almaty teri óńdeý zaýyty», «Kaz Eco Food», «Holland Green Tech», «Clever Medical», «Kelun-Kazpharm», «Qarasaı mashına jasaý zaýyty», «OÝSA Alıans» sııaqty JShS-lar Qarasaı aýdanynyń ǵana emes, oblys, qala berdi elimizdiń ekonomıkasyna jumys jasap otyr.
Qarasaı aýdanyndaǵy syrtqy naryqty ıgergen kásiporynnyń biri – «Almaty ónimderi» atty kondıterlik fabrıka. Búginde tutyný naryǵynda «A Product» brendimen tanymal bolǵan kásiporynnyń ónimi joǵary suranysqa ıe. Kórshiles Reseı, Qytaı men alys shetelderge de tátti-dámdi kondıterlik ónim túrlerin jóneltip otyrǵan kásiporynnyń óndiristik qýaty jylyna 13 myń tonna daıyn ónim shyǵarýǵa eseptelgen. О́nimderi Ortalyq Azııa elderine, Reseıdiń 13 qalasyna jáne Germanııa men Belarýske esporttalady. Astyn syzyp aıtaıyq: kásiporyn 500 adamdy jumyspen qamtyp otyr. Jáne jumysshylar men qyzmetkerlerdiń barlyǵy derlik Qarasaı aýdanynyń turǵyndary. Suranysqa ıe mamandardy kásiporyn qarjysyna oqytyp, qaıta daıarlap alady. Adam kapıtalyna degen qurmettiń bir túri bul da. Qazir fabrıka keńeıip, jańǵyrtý baǵdarlamasy negizinde qosymsha sehtardy iske qosýdyń qamynda. Buıyrsa, taǵy da jumys kúshi qajet bolatyny anyq. Demek, aýdannyń eńbek naryǵynda suranys artady. Ári osy «A Product» konfet pen pechenege qajetti un men qantty, basqa da shıkizatty oblys aýmaǵynan tasymaldaıdy. Aıtpaqshy, bul shetelge ónim jóneltetin Qarasaı aýdanyndaǵy jalǵyz óndiris orny emes. Dál osy «A Product» zaýytynyń irgesinde «Almaty-Steklo» JShS zaýyty da jumys istep tur. Sońǵy úlgidegi sıfrly tehnologııamen jumys isteıtin zaýyt túrli pishindegi shyny ydystar men qutylardy quıyp shyǵarady. О́ndiristiń múmkindigi jylyna 120 mıllıon danaǵa deıin tapsyrys oryndaýǵa jetedi. Munda da bes júzge jýyq adam jumys isteıdi.
Bul úrdistiń júlgesi úzilgen emes. Jaqynda jylyna 1200 tonna daıyn ónim óńdeıtin, 81 jumys ornyna arnalǵan «Qalqan – 7» metall óńdeý zaýyty men profnastıl, metall jabyndy ónimderin óndiretin «Bolashaq QazMetall» kásiporny iske qosyldy. Sol sııaqty, Qaskeleń qalasynda 900 adamǵa jumys berip otyrǵan «Hamle» fabrıkasy, 700 jumysshy eńbek etetin «Almaty qaǵazy» kásiporny búginderi óz ónimderin elimizben qatar alys-jaqyn shetelderge shyǵara bastady. Demek, aýdanǵa taıaý bolashaqta ınvestorlardyń aǵylatyny sózsiz. Al qazirde aýdandaǵy ınvestısııa tartý baǵyty boıynsha negizgi kapıtalǵa 57,2 mlrd teńge quıylyp, oblys boıynsha ınvestısııalyq portfel kórsetkishi 18,7 paıyzǵa jetti.
Rýhanı jańǵyrǵan ólke
...Almatydan joǵary trassa arqyly shyǵyp, Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń týǵan aýylyn betke alǵan bizden jolaı toqtap turǵan reseılik nómirli kóliktiń ıesi jón surady. Jigit aǵasy Máskeý oblysynan eken. Otbasymen birge saıahattap, Qazaqstannyń shyǵysy men ońtústigin aralap ótýdi maqsat etipti. Bizden osy mańdaǵy «Atameken» mádenı keshenine aparatyn joldy nusqap jiberýdi ótindi. Bizdiń de baǵytymyz Shamalǵan aýyly edi, izimizden erdi. Orys azamaty izdegen ol keshen Qarasaı aýdanyndaǵy rýhanı aǵartý ortalyǵy ǵana emes, tarıhı-mádenı saıahat ornyna aınalǵan mekender qataryna enip otyr. Aıtpaqshy, biz Shamalǵan aýylyndaǵy Qazaqstan Respýblıkasynyń Tuńǵysh Prezıdenti – Elbasynyń «Atameken» tarıhı-mádenı ortalyǵy jaıly buǵan deıin qalam terbegenbiz. Bul joly da az-kem aınalyp soǵýdy maqsat etip otyrmyz. О́ıtkeni qazirgi qaryshtap damyǵan Qarasaı aýdanynyń dańqyn asyryp, mádenı mańyzyn arttyryp otyrǵan osyndaı ortalyqtar. Onyń ústine ortalyqtyń osy aýylda salynýynda úlken mán bar. Shamalǵan – Elbasynyń kindik qany tamǵan aýyl. Álem nazaryndaǵy Qazaqstannyń Tuńǵysh Prezıdenti Úshqońyr taýynyń etegindegi osy bir etek-jeńi jınaqy eldi mekennen túlep ushqan edi. Aýylda tuǵyry bıik tulǵanyń taǵylymdy ómir jolyn óskeleń urpaqqa pash etetin tarıhı-ólketaný murajaıy 1998 jyldan beri kelýshilerge qyzmet etip kelgen. Búginde «Atameken» tarıhı-mádenı ortalyǵy shamalǵandyqtar ǵana emes, tutas elimizdiń maqtanyshy bolatyndaı rýhanı keshenge aınaldy. Elbasynyń ómir joly men qyzmetinen taǵylymdy syr shertetin kitaptar men eksponattardy osy «Atameken» tarıhı-mádenı ortalyǵynan tamashalaýǵa bolady. Qundy jádigerlerdi jınaqtaýǵa Shamalǵandaǵy tarıhı ólketaný murajaıy, orta mekteptiń ujymy jumylsa, Elbasynyń jazba eńbekteri men tanymdyq fotosýretteri, ár jyldarda jaryq kórgen kitaptary Elbasy kitaphanasy men Ulttyq kitaphana muraǵatynan alynǵan. Al ortalyqtaǵy kelýshilerdi qyzyqtyratyn eksponattyń biri – Elbasy mingen úkimettik avtokólik eken. Bizden jol suraǵan sheteldik saıahatshyny qyzyqtyrǵan osy jádiger eken.
Jalpy, rýhanı jańǵyrǵan ólkedegi adam aıaǵy úzilmeıtin taǵy bir ortalyq – «Batyr babalar» memorıaldy kesheni. Qarasaı aýdanynda kórnekti orynǵa jalpy kólemi 465 mıllıon teńge shamasynda qarjy quıylǵan eken. Qazaq tarıhynyń qalyń qatparynan syr shertetin shejirelik sýrettermen árlengen bul keshen babalardyń erlik jolyna qoıylǵan eskertkish sııaqty. Kıiz úı beıneli memorıaldy keshenniń ishi-syrty aq mármár taspen qaptalǵan. Kókke umtylǵan bıik stella bolattan quıylyp, súıirlene bitken kúmbezdi shatyrǵa úılesip tur. Mundaǵy ejelgi saq zamanyna arnalǵan ekspozısııanyń ózi bir álem. Uzyndyǵy 15, eni 3 metr bolatyn Tumar hanshaıymnyń zamanyn beıneleıtin, sol kezeńdegi urys dalasyna jeteleıtin panoramanyń jóni jáne bólek. Altyn adam dáýirinen jetken jádigerler, tutas dala órkenıetiniń bólshegindeı kórinetin qolóner men usta qolynan shyqqan buıymdar da ejelgi dúnıege shaqyratyndaı. Al nysan qabyrǵasynda memleket shejiresi jyldar legimen órilip, Qazaq handyǵynyń qurylýy men búgingi Táýelsiz elimizdiń arasyndaǵy ǵasyrlarǵa sozylǵan soqtyqpaly-soqpaqsyz tarıhtyń ár sáti kórkem sýrettermen bezendirilipti. Memorıaldy keshendi aralaýǵa Almaty mańyndaǵy aýdandardyń mektep oqýshylary ynta tanytyp, jıi keledi eken. Tipti tarıh sabaǵyn osynda kelip ótkizetin tájirıbe qalyptasypty. Sananyń túleýi, rýhtyń jańǵyrýy úshin bul da bir izgi qadam. Osy údeden shyǵyp, týǵan jerge taǵzym etip otyrǵan qarasaılyqtarǵa quba-qup deısiń.
Aıtpaqshy, týǵan jerge taǵzym degennen shyǵady, jaqynda aýdandaǵy Shamalǵan kentinde jańadan dene shynyqtyrý jáne saýyqtyrý kesheni ashylǵanynan jurt qulaǵdar bolýy kerek. Bul – Qazaqstan Respýblıkasynyń Tuńǵysh Prezıdenti – Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń týǵan aýylyna degen perzenttik tartýynyń bir kórinisi. «Úshqońyr» dene shynyqtyrý-saýyqtyrý kesheniniń aýmaǵy 7300 sharshy metrdi alyp jatyr. Nysan 6 bloktan turady. Voleıbol, basketbol, gandbol jáne mınıfýtbolǵa arnalǵan ámbebap zalda jarys tamashalaý úshin 300 oryndyq jeke trıbýna jáne bar. Shyǵys jekpe-jegi, boks, kúres sııaqty sport túrlerine arnalǵan jattyǵý zalyna japsarlas 160 adamdyq kórermen zaly bólek salynǵan. Júzý basseınine de suranys kóp eken. Bul keshen bir mezgilde 300 adamnyń sportpen shuǵyldanýyna múmkindik beredi.
Ákimmen az-kem áńgime
Jandarbek Dalabaevtyń Qarasaı aýdanyna basshylyq etkenine bir jyldan endi asty. Eńbek jolyn aýyldaǵy mekteptiń muǵalimi bolyp bastaǵan ákim qazir aımaqtaǵy tájirıbeli memlekettik qyzmetshilerdiń qatarynda. Ákim aýdannyń jaǵdaıyn bylaı áńgimeledi. 1929 jyldyń otyz birinshi qańtary kúni Alataýdyń eteginde shashyraı qonystanǵan aýyldardyń basy biriktirilip, Lenın atyndaǵy jańa aýdan qurylǵan eken. Keıinnen taǵy bir partııa kósemi Kalınınniń esimin ıelenip, kele-kele Qaskeleń aýdany bolyp ózgergen óńirde tirshilik qazanynyń qaınaǵanyna 90 jyl ýaqyt boldy. Qazir aýdan aýmaǵynda 1 qala, 10 aýyldyq okrýg bar. Mundaǵy 47 eldi mekende 272 400 adam tirshilik keshýde. Aýdandaǵy 54 orta mektepte 57 myń 388 oqýshy bilim alýda. Ishki mıgrasııa men demografııalyq ósimge baılanysty balalardyń sany da artyp keledi. Bul óz kezeginde oqýshylar sanyn kóbeıtip, úsh aýysymdy mektepterdiń paıda bolýyna yqpal etýde. Búginde aýdanda 11 úsh aýysymdy mektep jumys jasaıdy. Osy olqylyqtyń ornyn toltyrý maqsatynda bıyl Kerimbekov jáne Mámetova atyndaǵy orta mektepke 300 oryndy, Abaı aýylyndaǵy orta mektepke 600 oryndy japsarjaı salynyp, paıdalanýǵa berildi. Sonymen qatar eki mekteptiń jobalaý-smetalyq qujattary daıyndalyp, memlekettik saraptamadan ótýde. Qalǵan 4 mekteptiń máselesi de taıaý jyldary sheshilmek. Bul jerde osyndaı áleýmettik qurylystarǵa jer daıyndaý kúrdeli másele ekenin aıta ketken oryndy. Sebebi eldi mekender bir-birine óte jaqyn ornalasqan, jerdiń barlyǵy jekemenshiktiń úlesine ótip ketken aýdanda mektepke arnalǵan jerdi aıqyndaý qıynǵa soǵady. 20 myń turǵynǵa arnalǵan «Asyl arman» turǵyn úı keshenin jobalaý kezinde mektep pen balabaqsha jáne aýrýhana nysandaryn nazardan tys qaldyrýdyń nátıjesinde búginderi 1,5 myń balany tasymaldap oqytýǵa májbúr bolýda. Alaıda bul jerde mektep qurylysyna qajetti jer daıyndalyp, búginderi merdigerleri anyqtalýda. Aýdanda densaýlyq saqtaý salasy boıynsha 1 aýdandyq, 2 aýyldyq aýrýhana, 8 medısınalyq bólimshe, juqpaly aýrýlar aýrýhanasy jáne jekemenshik densaýlyq saqtaý mekemeleri halyqqa qyzmet kórsetip keledi. Bul salany aldaǵy ýaqyttary damytýǵa aýqymdy sharalar josparlanǵan. Sol sııaqty, Mádenıet salasy, avtokólik joldary, qurylys salasy boıynsha aıta qalarlyq ıgilikti ister bar. Qarasaı aýdanyndaǵy ózekti máseleniń biri – eldi mekenderdi aýyz sýmen qamtamasyz etý bolyp kelgeni belgili. Osy oraıda Qaskeleń jáne Kazachka ózenderinen sý alatyn jalpy smetalyq quny 9,4 mlrd teńgelik «Qaskeleń sý toptamasy» jobasynyń birinshi kezeńi aıaqtalýǵa jaqyn. «23+1» dep atalatyn bul iri joba júzege asyrylǵannan keıin Qaskeleń qalasy men Qyrǵaýyldy, Jańaturmys, Abaı, Dolan, Shamalǵan, Jandosov jáne 1-Maı aýyldyq okrýgterine qarasty aýyldardyń bárinde aýyz sý máselesi tolyǵymen sheshimin tabady.
Almaty oblysy