QUDIRETTI QAZYNA

Kórnekti jazýshy Muhtar Maǵaýınniń sóz óneri haqyndaSóz jáne til. Bir-birinen ajyraǵysyz egiz uǵymdar. Qaı kezde de qatar aıtylyp, qatar saraptalady. Al óziniń búkil ǵumyryn sóz ónerine, til ónerine baǵyshtaǵan Qazaqstannyń halyq jazýshysy, Abaı atyndaǵy Memlekettik syılyqtyń laýreaty Muhtar Maǵaýınniń ádebıet tórindegi ornyn áıgilep, ataq-dańqyn tulǵalandyra somdaı túser krıterıılerdiń eń ózektisi – qalamgerdiń kenen kenish tili. Bul – daýsyz. О́ıtkeni, orystyń kórnekti jazýshysy Konstantın Fedın “Sóz – ádebıettiń qury­lys materıaly” degen ǵoı. Qarapaıym lepes, biraq maǵynasy tereń. Árıne, kúrmeýi qat-qabat til qudireti tóńireginde baǵzy dáýirden búgingi kúnge deıingi aralyqta jetken oı úzikteri kóp-aq. Qaısybirin aıtarsyń. Sóıt­sedaǵy áńgime aýanyna qaraı eske túskenderin tizelik. Danyshpan Abaı “Til óneri – dertpen teń” dese, uly Muhtar Áýezov “Keı sóz­derdiń asyl shaqpaq tasqa shaq­qandaı bop ásem  sóılem ishinde ushqyndap, ot tógip turatyn shaǵy bar” depti. Qadym zamannyń oı­shyly, qytaı fılosofy Kon­fýdzy “Til júrektiń qamaýyndaǵy oıdy qaıtalaıdy”, ataqty qazaq jazýshysy Ǵabıden Mustafın “Til qarýy – sóz, sóz qarýy – oı. Aqyldy oı, alǵyr sóz – adamnyń eń joǵary qasıeti”, al áıgili fransýz qalamgeri O.Bal­zak “Sóz óneri – óner ataýlynyń eń qıyny jáne kúrdelisi” dep oı túıedi. Baıqaǵan shyǵarsyz, sózdiń máni men salmaǵyn. Ejelden kele jatqan qaǵıda turǵysynan sa­ralar bolsaq, kez kelgen týyn­dynyń jahut álde jasyq ekenin tilinen-aq, ıaǵnı jazýshynyń sóz saptaýynan anyq ajyratasyń. Demek, tushymdy til, syrly sulý sóz shyǵarmanyń ónboıynda búlkilder qan tamyry ispetti. Sóz baılyǵy! Jazýshyǵa beriler baǵa ólshemi. Ádette aıtylyp jatatyn týyndynyń kompozısııasy men sıýjeti, arhıtektonıkasy men strýktýrasy, taǵy-taǵy tolyp jatqan shyǵarma túzýge qajetti ádebı ádister men elementterdiń tutastaı qańqasyn ustap turatyn naǵyz “qurylys materıaly” sóz ekeni taıǵa tańba basqandaı aıqyn nárse. Taǵy bir aıany – syldyr sózben eshqandaı jaqsy dúnıe jazylmaıdy. Amal joq, ǵulamalardyń lebizine júginemiz. Áıgili Lev Tolstoı “Qundy sóz qunarly oıdan shyǵady” dep, al sóz qadirin dáripteıtin Maksım Gorkıı óz pikirin kesip aıtqan: “Oıy nársizdiń tili de nársiz”. Sondyqtan da áńgimemizdiń ju­lynyn tym áriden tartyp, daraq dińin osynshama dáıektermen shegendep berkitýdiń ózindik sebebi bar. Jazýshy Muhtar Maǵaýınniń oıyn da, soıyn da ózgelerden oq boıy ozdyryp, onyń tolaıym shyǵarmalaryn shuraılandyryp, shyraılandyryp turǵan qudiretti qazynasy – tili. Múdirmesten aıtar ek, Maǵaýınniń tili, Ma­ǵaýınniń sóz baılyǵy, Maǵaýın­niń kórkemdik, tanymdyq álemi haqynda keleshekte talaı lın­gvıst-ǵalymdardyń ǵylymı eńbekterine arqaý bolary sózsiz. Maǵaýınniń tildik qoryn zert­teýdiń jemisteri qazaq tili men ádebıetine mol olja salary da kúmánsiz aqıqat. Folklor men aýyz ádebıeti­nen qanyp sýsyndaǵan, dúnıe ádebıeti men tól ádebıetimizdiń jaýharlaryn shaǵyp oqyǵan Ma­ǵaýınniń jıǵan-tergeni, toqyǵan-túıgeni mol. Keneýsiz kól-kósir, boılaýsyz ushy-qıyrsyz. Týǵan topyraqtyń qunarynan nár alyp, týǵan halqynyń oı-sanasyn, ádet-ǵurpyn, salt-dástúrin jetik biletin onyń ár shyǵarmasy eshkimdi de eleń etkizbeı qoı­maıdy. Taıpalǵan jorǵadaı tógilgen til, tuńǵıyqqa tartqan suńǵyla oı birden baýrap alady. Birde alańsyz kúı keshirip rahatqa bóleıdi, birde qasiretti muńǵa batyryp kúızeltedi, endi birde sheksiz-shetsiz muhıt oıǵa shomdyrady. Osynyń bári ana tilimizdiń ǵalamat múmkindigin, áser qýa­tynyń ereksheligin aıǵaqtaıdy. Bul týraly ol óziniń ǵumyr­baıandyq hamsasynda bylaısha tebirenedi: “Qazaq tili – asyl súıegi, tabıǵı bolmys-bitisi, týma qasıeti turǵysynan alǵanda, álemdegi eń baı, eń áserli, eń oralymdy, maǵnasy tereń, qýaty zor,  áýezi sulý, túrlený, jetigý, damý múm­kindigi sheksiz, ǵajaıyp syrly til. Uly Abaı qolyna qaýyrsyn qalam alǵan kezde, tusyndaǵy eń úlken ádebıettiń eń uly ókilde­riniń ózinen artyq múmkindigi boldy. “Alystan sermep, – Jú­rekten terbep, – Shymyrlap boı­ǵa jaıylǵan, – Qııýadan shaýyp, – Qısynyn taýyp – Ta­ǵyny jetip qaıyrǵan – Tolǵaýy toqsan qyzyl til” – degen sóz jalpy til ataýlyǵa emes, aqyn­dyq tolǵanys, sezimge ǵana emes, eń aldymen qazaq tiliniń qýat, qudiretine baılanysty. “О́tkirdiń júzi, – Kesteniń bizi – О́rnegin sendeı sala almas!” – deıdi. “Syldyrap óńkeı kelisim, – Tas bulaqtyń sýyndaı...” – deıdi. Bul – Abaı meńgergen qazaq tili”. Týǵan tilimizdiń qadir-qasıeti jaıyndaǵy qordaly pikirin bildirgen Muhtar aǵanyń ózi tarıh qoınaýynan arshyp alǵan qazaq aqyn-jyraýlarynyń kirshiksiz tili tóńiregindegi soqtaly oıynan esh aınyǵan emes. Aıtyp ta, ja­zyp ta júr. Káne, tyńdap kóri­ńizshi. “Basqasyn bylaı qoıǵanda, taza til kórkemdigi turǵysynan alǵanda ózgeshe úndi, áýezdi, ekpindi, ǵajaıyp qurylym búgingi Eýropadaǵy qaı halyqtyń ejelgi poezııasynda bar eken? Joq. Al qazaq jyryndaǵy tunyq oı, bula sezim, asaý júrek, ór keýde – bádáýıler dáýirindegi arab poezııasynan ǵana ushyrasady. Qat-qabat, kúrdeli, ári ońtaıly, ótimdi sóılem júıesi – HIH – klassıkalyq ǵasyrdaǵy Eýropa ádebıetiniń ózinde sırek, shyn máninde, HH ǵasyrda nemis prozasy ǵana jetken úlgi. Kórkemdeý salasynda yqylymnan ozǵan erekshe qasıet – bizdiń týǵan tilimizdiń ulylyǵy nátıjesinde ǵana múmkin boldy”. Kıeli muramyz – sóz ónerin erkin ıgergen Maǵaýın týyn­dylarynyń órnegi  men boıaýy meılinshe qanyq. Ádebıetke qatysty, tilge qatysty, gram­matıka men logıkaǵa qatysty kór­kemdik qubylystardy beıne­leıtin ádebı elementterdi, ádis-tásilderdiń bári-bárin de ushy­ratasyń. Tilge asa jaýapty qaraı­tyn, ár sózdi óte talǵammen qol­danatyn kidi jazýshynyń kóne sózderdi qaıta jańǵyrtyp tiril­týdegi sheberligine tánti bolasyń. Muhań shyǵarmalaryn zerdeleı, súzip oqyǵan árkim-aq onyń ózi jasaǵan, ózi týdyrǵan sózderdi de anyq ańǵarar edi. Sózdi oınatý, sózdi nurlandyrý, sózdi minezdetý, sózdi sýretke aınaldyrý ońaı emes. Oǵan da belgili mólsherde dáldik kerek, ólshem, elep-eksheý qajet. Turaqty fraza, támsil tirkes, máıin mátel, shyraıly shtrıh, sóz-sýret, peızaj-polotno jasaý – ádebı ádis-tásilderdiń has zergerlerine ǵana tán. Trop túrleri, metafora, epıtet, teńeý, allegorııa, alogızm, antıteza, monolog, shendestirý, gradasııa, ıronııa, tuspaldaý, keıipteý sekildi tolyp jatqan ádebı termınderdiń mán-maǵynasyn, syr-sıpatyn jarqyratyp ashyp kórsetetin jekelegen sózderdi, tutas sóılemderdi, uzaq abzas­tardy súzip, iriktep shyǵýdyń ózi qyrýar eńbekti qajet etedi.  Maǵaýın qoldanǵan sınonımdik, etnografııalyq, ekzotıkalyq, sondaı-aq eski sózderdi jeke jik­tep, tegis túzse, sóz joq, ǵajaıyp sózdik-kitaptyń qanshasyn qu­rastyrýǵa bolar edi. Daraboz jazýshy, qazaq sóziniń maıyn ishken Qabdesh Jumadilovtiń “Qazaq ádebıeti” gazetine súısine jazǵany jadymyzda: “Til, stıl jónine kelsek, Maǵaýın qoltań­basy barynsha aıqyn, onyń jáı mátininen-aq eshkimge shatastyr­maı tanyp alýǵa bolady. Onda qosaq arasynda bos júretin, basy artyq, buralqy sóz kezdespeıdi. Kóbensigen kóbigi joq, biryńǵaı bulshyq etten turatyn taza proza. Muhtar shyǵarmalarynyń basqa tilge aýdarylǵanda azaıyp-ap­shymaı, qalpyn saqtap qalatyny da sondyqtan. Stıl – jazý­shynyń ózi, bolmysy men minezi. Muhtarda bizdiń kóbimizde je­tispeıtin tas-túıin jınaqy­lyq, bastaǵan isin aıaǵyna  jetkizbeı tynbaıtyn qaısar tabandylyq bar. Jazýshy “Alasapyranda” paıdalanǵan kóne sózderdi, nemese jańadan jasalǵan til qoryn túgel ter­sek, tutas bir qyzyqty eńbek shyǵary kúmánsiz...”. Oıdy oı qozǵasa kerek. Qarymdy qalamgerdiń kýrs­tasy, kezinde “Sosıalıstik Qazaqstannyń” shańyraǵy astynda birge qyzmet istegen áriptesim Ǵalym Tynybaevtyń tańdaıyn taqyldatyp, oqta-tekte jańǵyrtyp qoıatyn tańdanysy esime túsip otyr. “Oı, Muh­tarjan! Muhtarjan! Seniń tiliń netken baı edi... Netken súıkimdi edi!.. Sóılegen sózińniń ózinen kóp nárseni aıyrasyń. Tifá, tifá!.. Sóziń de, tiliń de baı”. Ýnı­ver­sı­tette oqyp júrgende-aq Maǵaýınniń ereksheligin baıqaǵan oqytýshy aǵalary únemi osylaı deıtin kórinedi. Shynyn aıtqan jón. Áýelde Ǵalekeńniń sózine mán bergen emespin. Biraq, kele-kele kózim ábden jetti. Muhańnyń ár jańa týyndysyn qolǵa ustaǵan saıyn máıekti sózdiń kenishine jolyǵyp, asyl oıdyń astaryna úńilip, telegeı til qudiretiniń qupııasyn tanyp-bilýge yntyǵa umtylatynym ras. Álem ádebıetiniń úzdik úlgisin, ozyq úr­disin tereń meń­­gergen Ma­ǵaýınniń tól ádebıetimizge ákelgen ja­ńalyqtary men sony iz­de­nisteri saı­rap jatyr. Sondyqtan da til óneri, til ustartý jó­ninde keleli másele qoz­ǵala qalsa, árı­ne Ma­ǵaýın­nen úırenetinimiz kóp-aq. Jáne de oǵan esh na­mys­tan­baýy­myz tıis. Osy ret­te Qa­zaq ra­dıosy ar­qyly til qol­danysy týrasynda oı-tol­ǵaý­ynda Mem­le­ket­tik syı­lyq­tyń laýreaty, belgili qalamger Ánes Saraevtyń pikiri nazar aýdartady. “Qazirgi jazý­shy­larymyzdyń arasynan tek Muhtar Maǵaýın men Ábish Kekilbaıulyn ǵana kez kelgen shyǵarmasynan, ıaǵnı ózindik sóz qoldaný stıli men jazý mánerinen aıtqyzbaı-aq ajyratasyń. Mine, dara qoltańba degen osy! Áıtpese, bizde qanshama jazýshy bar. Sóz qory jutań, sóz qoldaný erek­she­likterindegi sonylyq sezilmeıdi. Bir-birine óte uqsas”. Bir ǵajaby, Muhtar Maǵaýın qudiretti qazy­namyzdy kúshenbeı-aq, ala-ókpe bolyp jinikpeı-aq, óziniń kóne­kóz bir keıipkeri megzeıtindeı “qazaqtyń qara tilimen” úzdiksiz baıytyp keledi. Nege qýanbasqa? Qýanǵanda qandaı! О́ıtkeni, ǵu­myr­baqı qalam sil­tep, qyzyl sózdi ońdy-soldy sa­pyryp júrgen jazarmandardyń kóbiniń shy­ǵar­malary el aýzy­na ilikpeı, kitap sórelerinde shań qaýyp jatqany belgili. “Sózdi ári-beri domalata berý­den eshteńe shyq­paı­dy. Sózdiń ishin­de rýh jatýy tıis, rýh bolýy kerek” degen akademık Rym­ǵalı Nurǵalı áziliniń astarynda úlken mán bar. Oı salmaǵan, jan ter­bemegen rýhsyz ki­taptyń ǵumyrly bolýy ekitalaı. Sóz kıesi, sóz baılyǵy týraly da uzaq-sonar áńgime órbitýge bolar edi. Qajeti shamaly. Oıy­myzdy túıin­dep, pikirimizdi she­geleý úshin Lev Tol­stoıdyń taǵy bir tamasha lebizin kóldeneń tartqym keledi. “Sóz – uly nárse. Uly deıtin sebebimiz – sózben adamdardy bir-birinen alshaqtatatyn sózden saqtan”. Salqar sózdiń salmaǵyn dál ári dóp ólsheý múmkin emestigin ańǵartar oı túıini ámánda dabyldy eskertýdeı estilse kerek. Al óz shyǵarmalarynda sóz qoryn paıdalaný jaǵynan qazaqtyń zańǵar  jazýshysy Muhtar Áýezov álemdegi eń áıgili qalamgerlermen qatar turady. Tipti, kóbiniń aldyna túsedi eken. Lıngvıst ǵalymdardyń esepteýi boıynsha ol 16000 sóz qoldanypty (qaı­ta­lanǵany eseptelmeıdi). A.S.Pýsh­kın búkil týyndylarynda 15 000 sóz qoldanǵan kórinedi. Osynaý jalǵyz derektiń ózinen-aq ana tilimizdiń aıdyndy da, aıbyndy ekenin aıqyn baıqaımyz. Bizdiń oıymyzdy M.Maǵaýınniń paıy­my tolyqtyra túskendeı. – Sózdik qor turǵysynan alǵanda, birme-birge saısa, “Voına ı mırdegi” Tolstoı tilinen “Abaı jolyndaǵy” Áýezov tili baı. Áýezovtiń artyqshylyǵy emes, qazaq tiliniń artyqshylyǵy. “Abaı jolynyń” qazaqsha túpnusqasy men sol zamandaǵy eń úlken mamandar jasaǵan tárjima­laryn salystyryp kórińiz. Biri –  Rafaeldiń jandy, tiri sýreti de, ekinshisi – jaqsy sheberdiń  ádepki, solǵyn kóshirmesi. Kimge, qalaı aýdartsańyz da jetispes edi. Másele túpnusqa – tárjima ta­bıǵatynda ǵana emes. Qazaq tiliniń áser, qýatynda jatyr. Abaı aýdarmasyndaǵy Pýshkın men Lermontovty oqyńyz. Túpnusqa sol qalpynda. Al túr-tulǵa ásemdene túsken, beıneli sóz bederlene túsken. Oı úıirimi de, boıaý-órnegi de mándirek, ótimdirek kórinedi. Ana tili­mizdeı qabyl­danǵannan bolar. Artyq demeıik, teńdigi kúmánsiz. Abaı deımiz, Pýshkınniń Qasym, Ǵalı, Qýan­dyq aqyndar jasaǵan aýdarma­laryn qarańyz. Ler­montovtyń Qalıjan, Ǵafý aqyndar tárji­masyn oqyńyz. Kózi bolmas, ózi dep tanyr edińiz. Aqyndary­myzdyń iriligi –  ekinshi kezekte, eń bastysy – tilimizdiń ulyly­ǵynda. Endeshe, qudiretti qazynamyz – sóz ben tilimizdi senimdi tiregi sanaǵan áıgili jazýshymyz Muhtar aǵanyń júrek dom­na­synan balqyp, júrek súzgisinen súzilip, júrek tezinen shyńdalyp shyqqan sáýleli sózdiń syryna, sulý sózdiń syńǵyryna, ordaly oıdyń jarqylyna úńilip kóreıikshi. Tilimizdiń ushyna jetip kelgendi tejemeıik, uly jazýshy Maǵaýınniń jıyrma tomnan asar barlyq shyǵarma­laryn shetinen tizbeı, alas-kúles kókteı sholyp, jele-jorta paraqtaǵanda, tek kóz qıyǵyna túskenderin ǵana nazar­laryńyzǵa usyndyq. Sonymen... Nahan, súle sáýle, bádiz, járeýke, ońǵaq, jásir, ejettes dos, suńǵat, jarmaq, dýlaı, kekirt, qalǵa, qarashy bek, tanaýy sáńireıgen, tiz oq, kez oq, doǵal oq, telshe, ańqa, dárgeı, jázıt, jetkin jasý, oshań, baıyrqaly, sireý, zurna, qaımyjyq, dalda, ásem turmandalǵan, marlat keıpi, kúmis kózgi, dalań, qaýmet, kenish kóńil, qamyryq-qaıǵy, ýáz, opalań, alqaý, súme, eti tym oıaz, shyjymdaı tartqan, qııampurys, qıtyq, alaǵaı sezim, tobaıaq báıge, topas dúmpý, úshek, áýir, úski t.b. Osy tektes jekelegen sózder mátin ishinde, konteks aıasynda túrlene jandanyp, oıdy ústeleýde, obrazdy músindep, qubylystardy aıshyqty beıneleýde, ıaǵnı sózdiń boıaý-reńkin qanyqtyra túsedi. Bul tusta qadap aıtarymyz, Maǵaýın eski kóne sózderdi jerine jetkize ıgerip, paıdalanýmen birge, qazaqtyń ejelgi jazý stılin, sóz saptaý mánerin jan-jaqty zerttep, ony qubyltyp qazirgi ádebıetke sheber úılestire, úndestire qol­danady. Endi bir mezet tómendegi tirkesterge nazar aýdaralyq. “Arystan bolyp týǵan asyl­zada kóp”, “Beıpil aýyzǵa qaqpaq, aqyly azǵa toqpaq ekeýiniń kebi”, “Áleıim-táleıim kezinde kim qaıda júrmedi”, “... О́z otymyzǵa, óz oshaǵymyzdyń butyna qatysty az ǵana dat bar edi”, “Qarasyn emes, qara nor”, “Bes qar basqan tazy”, “Barmaq qazyly qulan, taban qazyly tarpań...”, “Asaýdy aýyzdyqtaıtyn – buǵalyq, alysty aǵaıyndastyratyn – qudalyq”, “Dáýlet – opasyz, baq – turaqsyz”, “Jaý izdegen – jaraqtyǵa jolyǵar, jol izdegen – jaqsy dosqa jolyǵar”, “... Aq ordańa jaý qarymy jetpesin”, “Buqardyń qylyshy – ótkir sóz, ataly jyr”, “Tunjyr dúnıe, aýyr oı”, “Ámanda, qazaq aralasqan iste qupııa bolmaıdy”, “Tirilmek sóz, janbaq shyraq”, “Synyqtan – syltaý, sálemnen – attan”, “Týystyq – tilde, birlik – dilde”, “Jer ataýlary – tarıh tańbasy”, “Mysyqtan sál-pál qalqyńqy”, “Junttaı bolyp se­mirgen”, “Jeti nysandy joly­nan taıdyryp”, “Áıeldi úıden áńgime qalmaıdy”, “Budan soń, aty eskirip, júzi kómeskilenipti”, “Adamnyń soty qalaı tartsa da, allanyń sotynan eshkim qashyp qutyla almaıdy”, “О́mir – bura­lańqy, oppasy kóp uzaq jol”... t.t... Negizinen qalam terbep otyr­ǵan sátte jazýshy jańa bir sóz oılap tabaıynshy dep janyq­paıdy, sol sekildi ádemi tirkes jasaıynshy dep alasurmaıdy. Alaman báıgede baýyryn jazyp kósilgen sáıgúlikteı oı tuńǵıy­ǵyna súńgigen qalam ushyna ońy­nan ilinse kerek. Sóz sıqyrynyń syry men jumbaǵy da, mine osyn­da. Muqańda mundaı oıly tirkester, syrly sóılemder óte kóp, shoǵyr-shoǵyrymen kezdese­di. Qýanyshty. “Kelde-munara týraly men alǵash ret kitapqa ábden qunyq­qan, jańa bir ómirdiń esigin ashyp, álem, tirshilik jónin tanı bas­taǵan toǵyz, on jastaǵy bala ke­zimde estisem kerek. “...Qazaq­tardyń basynan kelde-munara turǵyzypty...” (Kelde-munara”). “... Janyń jaı, erkiń ózińde. Budan artyq ne kerek. Bar ýaıym – qańyraǵan, abajadaı úıde jalǵyz ózim, aýyrǵan, syrqaǵan turypty, qalaı, qaıtip ólgenimdi tiri jan bilmeı qalýy múmkin”. (“Qy-sy-jy”). “О́ıtkeni... qazirgi zaman – erliktiń emes, zorlyqtyń zamany. Búgingi kúnniń tulǵasy – alyp emes, qortyq. Márt emes, námárt. Arys emes – aram, aldamshy. Týrashyl emes – aıar, ekijúzdi”. (“Túıeshi Qambar”). “Alpystan ary barmańdar, ańdamaı shal bop qalmańdar” degen eken qajy, alpys túgil jetpiske kelip, jer taıanyp otyrǵan menen Ákádemıá bilmeı júrgen nárselerińdi nesine suraısyńdar. Dı-álek, myı-álek degen joq mende, bizdiki qazaqtyń qara tili ǵoı”. (“Mynaýyń dıalekt ǵoı”). “Qar beti tolǵan iz, qar beti toly jazý. Saırap jatyr. О́z ǵylymyna jetik saryasyq tazy bárin de erkin oqıdy. Kim ótti, qashan ótti, qaıda barmaq, qaı jerde aıaldaýǵa tıis – tegis biledi. Mynaý úsh aıaqtap jortqan – sary kisi. Bir túp oqshaý tobylǵynyń tusynan qarǵa sińip ketipti. On-on bes qadam jerden qaıta shyǵady. Mine, shyqty. Endi ońǵa qaraı tartypty. Lashyn izine túspeıdi. О́zi shúıkedeı, baǵasyz ań. Al mynaý kóldeneń órgen iz – kúzendiki. Kishkentaı bolsa da qaıratty, ádisqoı, ári shaqar pále... Mine, túlkiniń ózi. Oınaqtaı basqan. Ketsin... Taǵy da iz. Osy jańa ǵana ótipti. Izi iri. Arlan...” (“Tazynyń ólimi”). “Ultsyzdyq degenimiz –ulttyq sananyń, ulttyq sezimniń, ulttyq tanymnyń joqtyǵy ǵana emes, adamdyq kepten aıyrylý, qasıetsizdik”. (“Jarmaq”). “...Osynshama uzaq ósıet aıtýǵa múmkindik tappasam, eki-aq aýyz sóz: “Qaıran Qazaq! Ejelgi erligińdi tap! Qasıetińdi qalpyńa keltir!”. Aqyrǵy, tásilim sátte oǵan da dármenim jetpeı qalsa,  mine, aldyn-ala aıtyp qoıdy dep esepteńiz: “O, Táńirim! Qazaq elin qoldaı gór!..” (“Sońǵy sóz”). Minekı, qadirli oqyrman, sózdiń qadir-qasıetin áspetteı alatyn ózińizge asyl muramyzdyń bir shoǵyr úzigin ádeıi usyndyq. Taǵy da qaıtalaýǵa májbúrmin. Jol-jónekeı janarymyzǵa ilikkeni ǵana. “Teńizdiń dámi – tamshydan” demeı me babalary­myz. Bizdiki Maǵaýınniń qudiretti qazynasynan juqanaqtaı bolsyn úlgi usyný. Qazaq tilin erkin sapyrǵan, til ustartýdyń syrly qoımasy – sózdi qarshadaıynan súıegine sińirip ósken qalamgerdiń keń tynysy men qulash qarymyn baıqaısyń. Qazaq halyq ádebıeti nusqalarynyń jarqylyn, ejelgi jyraýlardyń sóz qoldanysy, qaıtalanbas boıaý-naqyshtar, qyzyl senzýranyń “qyraǵylyǵy” arqasynda arhaızmge aınalǵan tabıǵı tirkester, qazirgi qazaq prozasynyń eń úlken qaınar bastaýy sanalatyn ortaǵasyrlyq túrki jádigerleriniń ushqyn­daryn kórýińiz bek múmkin. Oǵan esh tańdanbaımyz da. О́ıtkeni, syr-suhbat sátinde Muhań maqtanysh sezimmen mereılene oı bólisken: – Men jıyrma men jıyrma tórt jastyń aralyǵynda Qyryq qaraqshy – Sovet ókimetiniń arnaıy tonalǵan, kózep urlanǵan qyrýar qazyna-baılyqty jınap tyqqan qupııa úńgirge kirip ketken Aladdınniń baqytyn bastan kesh­tim – Respýblıkalyq Pýshkın kitaphanasynyń jáne Ǵylym Akademııasy Ortalyq kitaphana­sy­nyń “Sırek kitaptar men qol­jazbalar bóliminde” tańdy keshke qosyp, aılar boıy tabandap otyryp, óz turǵylastarymnyń oıyna kelmegen, túsine kirmegen ózgeshe úlgilermen tanystym. Oı-óris, bilim-tanym óz aldyna, men qalypty úlgiden basqasha, ózgeshe tilmen ushyrasqan edim. Sol tildiń aıryqsha bir kórinisi eski qoljazbalarda bolatyn. Úski tús­pegen, túrpi tımegen, taza, tabıǵı tildiń ónegesi qalamgerge qashanda tyń tynys, órnekti aıshyq berse kerek. Shirkin, kıeli muramyzdy, qudiretti qazynamyzdy, asyl baılyǵymyzdy qasterlep, baǵa­laýdyń bıik úlgisindeı kóriner Muhtar Maǵaýın ónegesin jappaı nysanaly maqsatymyzǵa aınal­dyrsaq. Jemisimiz máýelep, nesi­bemiz eselep, utysymyz ulan-ǵaıyr artar edi. Qazaq ádebı tili­niń, qazaq sóz óneriniń báıteregi máńgi kógerip, qulpyrary da daýsyz. Áńgime áýezine oraı qalamger shyǵarmalarynan biraz sózderdi túzdik. “Alasapyran” jaryq kórgende búkil zııaly qaýymdy, ádebıetshi ǵalymdar men jazý­shylardy dúr silkindirgen oqı­ǵanyń biri retinde roman-dılogııanyń tili aıryqsha tıek bolǵany málim. Ádebıet keshteri­niń ózegi, saraptamalyq  taldaý maqalalar men resenzııalardyń arqaýy – Maǵaýınniń sózdik qoryna baılanysty órbigen-di. Qazaqtyń baıyrǵy tilin óte jaqsy biletin jazýshy Nur­qasym Qazybek alty júzdeı sony sóz tirkegenin súıinishpen jazsa, ana tilimizdiń tabıǵatyn bir kisideı tanıtyn belgili ǵalym-qalamger Tursyn Jurt­baı qoıyn dáp­terine segiz júzge tarta beımálim sóz jazyp alǵanyn tańdana aıtady. Mundaı qyzyqty derek­terdi sıqyr sózden órnek oıýdyń zergeri, naǵyz til tamyrshysy Muzaǵań – Muzafar Álimbaev­tyń aýzynan da talaı márte estigenbiz. Demek, Maǵaýınniń qazaq tiline, qazaq prozasyna qosqan ózindik úlesiniń sal­maǵyn beıneleıtin kórkemdik áleminiń ajarly ekenin dá­lelder dáıek. Meıli, jeti-segiz (júz) sóz bolsyn! Másele az, kóptiginde emes, ornymen jum­salýynda, beımálim, kónergen sózdiń kontekste óziniń naqty maǵnasymen kórinis tabýynda, kómek, demeýsiz uǵylýynda. Bir qýanarlyǵy, Muhtar qalamy­nyń ushyna ilikken, ózi qyz­ǵyshtaı qoryǵan ondaǵan, júzdegen syrly sózder tilimizdi baıytyp, jappaı qoldanysqa engeni aıan. Álmısaqtan belgili qaǵıda – tildi halyq jasaıdy, qalamger damytady. Qadirmendi Aǵamyzdyń: “Qoldanýǵa jara­sa, jalpy aınalymǵa tússe – maqsattyń oryndalǵany. Abaı, Ahań, Muhań – oılap tapqan emes, qaıta tiriltken, jań­ǵyrtqan, túrlendirip engizilgen myńdaǵan sóz bar – qalam ustaǵannan beri qoldanyp júr­siz, tipti, aýyzeki enip ketken. Til muratynyń ózi osy” degen alshyly pikiriniń máni zor. О́resi bıik, talǵamy joǵary kez kelgen jan Muhtar qol­tańbasyn ózindik sóz kesteleýi­nen-aq tanıtyny shúbásiz. Áıtpese, talaıdy estigenbiz, talaıǵa kýágermiz ǵoı. Kezinde semser-synshy Saǵat aqıyq aqynymyz Muqaǵalı poezııa­syn shuqshııa tekserip, qaı­rasa; sóz zergeri Ǵabeń ja­syndaı jarqyrap kóringen Oralhannyń pro­zasynan baı­qaǵan oıqy-shoıqy sózderdi tizip, oı­lantqany  este. “Aıtylǵan sóz – atylǵan oq”. Min taǵý, josyqsyz kinálaý ońaı. Sóıt­se de ádepten ozbaý lázim. Nesin jasyramyz, Abaıdy mensinbeı, Jambyl­dy jazǵyryp, qazirgi qan­shama qalam qaıratkerlerin saıqymazaqqa aınaldyrǵysy keletin burys pıǵyldylar aragidik ushyrasady. Árıne, olardyń da oryndy ýáji, dálel-dáıegi bar. Tyrnaq astynan kir izdegendeı: “keleshekti kóre almadyń, keleńsiz kezeńdi madaqtap,  kúshtiler men kósemderdiń soıylyn soqtyń” dep kiná­laımyz. Oıy joq ortaqol shyǵarma, olpy-solpy tatý­syz týyndy, sergitip- serpiltpeıtin selkeý dúnıe, eń aqyry til jutańdyǵy men kedir-budyr sóz qoldanysy kemshilik bop taǵylady... Inemen qudyq qazǵandaı ala qaǵazǵa tesilgen jazý­shynyń tiregi – til, súıe­nishi – sóz. О́z basym bul oıdy Muhtar Maǵaýınniń ár týyndysyn oqyǵan saıyn kókiregime uıalatyp,  júre­gim­niń túkpirine qun­daqtaı túsemin. Iá, sóz – qudiretti de, kıeli qazynamyz emes pe. Janat ELShIBEK.