Ýaqyt júıtkigen saıyn álemdegi jańashyldyqtarǵa ilesý qıyndap barady. Ras, sıfrly tehnologııa dáýirinde tyń jańalyqtar jyldap emes, aılap ashylyp jatyr. Biraq bul sonymen birge adamzatqa jańa syn-qaterlerdi alyp kelip otyr. Ásirese barsha tirshilik ıesiniń ortaq mekeni – Jer sharynyń búgingi jaǵdaıy alańdatarlyq kúıge jetti. Jahandyq ekologııanyń konıýnktýrasyn retteý úshin «jasyl ekonomıka» tujyrymdamasy negizgi úrdiske aınaldy. Bul trendti damytýdy Qazaqstan da qolǵa alyp, álemdik kóshke qosylýǵa bet aldy. Osy oraıda ekonomıka ǵylymdarynyń doktory, «Jasyl ekonomıka jáne G-Global damytý Koalısııasy» zańdy tulǵalar birlestiginiń basqarma tóraıymy, Prezıdent janyndaǵy «jasyl» ekonomıkaǵa ótý keńesiniń múshesi Saltanat RAHIMBEKOVAMEN elimizdiń ekologııalyq arhıtektýrasy jóninde áńgimelestik.
Aýyldarda da iske asyrylady
– Saltanat Temirqulqyzy, áýeli ózińiz jetekshilik etetin qoǵamdyq uıym týraly aıta ketseńiz...
– 2013 jyldan beri birlestigimiz Qazaqstannyń «jasyl ekonomıkaǵa» kóshý jónindegi provaıderine aınaldy. Osy ýaqytqa deıin jalpy 20-25 áleýmettik jobany iske asyryp kelemiz. Koalısııa jasyl ekonomıkanyń basty nasıhattaýshysy ári jasyl tehnologııalardyń taratýshysy mártebesin ıelendi desek qatelespespiz. Úkimettik emes uıymdar arasynda sektoraralyq seriktestiktiń turaqty damý qaǵıdasyn tabysty júzege asyryp jatyrmyz. Mysaly, koalısııa 2015 jyly «Expo&Women» áıelderdiń jasyl ekonomıkany qoldaýǵa arnalǵan halyqaralyq qozǵalysyn, sondaı-aq «Qazaqstan volonterleri Alıansy» ZTB jastar uıymyn, 2019 jyly «Qazaqstan áıelderiniń agrarlyq odaǵy» ZTB jáne «Qazaqstannyń ekologııalyq uıymdary qaýymdastyǵy» ZTB qurýǵa atsalysty. Sol sekildi EKSPO – 2017 kórmesin daıyndaýǵa jáne ótkizýge úles qostyq. Ádette, dástúrli emes ınstıtýsıonaldyq jobalardy ázirleımiz. Atap aıtqanda, Online-Expo-2017 jasyl ınnovasııalardyń vırtýaldy respýblıkalyq konkýrsyn, ekologııalyq dostyq bıznes konkýrsyn, jasyl tehnologııalardyń demonstrasııalyq bilim berý ortalyqtaryn uıymdastyrdyq. Birlestik – ekologııalyq problemalardy sheshýdiń jańa joldaryn izdeıtin áleýmettik avangardqa aınaldy. Bıyl aqpan aıynda koalısııa «Aýyl – el besigi» arnaıy jobasyn qoldaýǵa memorandým daıyndap, oǵan úkimettik emes uıymdar, on shaqty «jasyl» kompanııa, aýyldy jerlerdiń belsendileri jumyldyryldy. Onyń mazmunynda aýyldy jerlerde jasyl ekonomıkany iske asyrýdyń 10 qaǵıdasy men mindeti qarastyrylǵan. Naqty aıtsaq, organıkalyq eginshilikke, klımaty ońtaılandyrylǵan aýyl sharýashylyǵyna kóshý, ekojúıelik qyzmet kórsetý ekonomıkasyn damytý, fermerlerdi, kásipkerlerdi, jastar men áıelderdi jappaı oqytý qamtıdy.
Jetkilikti qarajat bólinbeıdi
– Elimizde jasyl ekonomıkany damytý úshin qandaı is-sharalar qajet jəne osy saladaǵy negizgi problemalardy atasańyz?
– Bul salada jumys isteıtin uıymdarǵa memleketten qarajat bólinbeıdi. Elimizde jasyl qarjylandyrý ınstıtýty áli damymaǵan. Suranys naqty jobalarǵa baılanysty týady. Qazaqstanda jasyl tehnologııany meńgergen mamandar óte az. Jasyl tehnologııalar ortalyqtar jelisin keńeıtip, qoldaý úshin ákimshilik kómek qajet. Osy rette oqytý kýrsyn uıymdastyrýda halyqty jumyspen qamtý ortalyǵymen, sol sekildi tájirıbe almasý maqsatynda beıindi joǵary oqý oryndarymen yntymaqtastyq ornatqan artyq bolmaıdy. Alaıda birinshi kezekte jańa jasyl kásipterdi sertıfıkattaý jáne álemdik naryqta básekege qabiletti, suranysqa ıe jasyl tehnologııalardy ıgerý úshin joǵary oqý oryndarynyń, tehnıkýmdardyń, sondaı-aq kolledjderdiń baǵdarlamalaryn jańartý kerek.
– Qarjylandyrý máselesine toqtalsaq, jobalardy júzege asyrý úshin qarajatty qaıdan alasyzdar?
– Memlekettik tapsyrystardyń, úkimet granttarynyń bolmaýy jumysqa biraz qıyndyq keltiredi. Uıym jumysy demeýshiler men donorlardyń tapsyrystaryna tikeleı baılanysty júrgiziledi.
Kraýtfandıngke erekshe nazar qajet
– Bul salada naqty qandaı baǵyttar draıver bola alady?
– Birinshi orynǵa jasyl bankıng pen kraýtfandıngti (ınternet arqyly jobalarǵa qarajat jınaý), elektrondy vıtrınalar jáne «Sıfrly Qazaqstan» baǵdarlamasy sheńberinde jasyl taýarlar men qyzmetterdiń vırtýaldy kórmesin damytýdy qoıar edim. Qazaqstanda kraýtfandıngtiń zańnamalyq bazasy áli qurylmaǵan. Sondaı-aq bizde sýpermarketterdegi jasyl taýarlar dúkenderiniń nemese tıisti bólimderdiń jelisi damymaı otyr. Bizdiń bólshek saýda taýarlarynyń assortımenti óte nashar. Dúkenderde eń bolmaǵanda jasyl taýarlardyń úlgilerin qoıýǵa jáne ony tutynýshylardyń tapsyrysymen ákelýge bolady. Mysaly, elektr velosıped nemese elektr rolıkteri álemde keńinen tanymal. Bul qatarǵa sapaly ósimdikterdi, sýperfýdtardyń tuqymdaryn, spırýlınnen, soradan jasalǵan emdik tamaq ónimderin jáne konservilengen túıe sútin jatqyzýǵa bolady. Turmystyq maqsattaǵy jasyl taýarlar myńdap sanalady. Bul úshin jyl saıyn kórme-satylymdar uıymdastyryp, joǵary oqý oryndarynda jasyl taýar marketologtaryn daıyndaý qajet.
EKSPO-2017 kórmesiniń zııatkerlik murasy nashar nasıhattalyp, óndiriske engizilmeı qaldy. Elbasy kórmeden keıin sheneýnikterdi «uıyqtaǵany» úshin synǵa alyp, qatysqan memleketter usynǵan tehnologııalardy zerttep, engizýdi tapsyrǵan edi. Qazaqstanda jańǵyrmaly energııa kózderi men energııa tıimdiligin arttyrý boıynsha eksportqa shyǵarýǵa tatıtyn álemdik deńgeıdegi jobalar bar.
«Astana» halyqaralyq qarjy ortalyǵy memleket-jekemenshik áriptestigi aıasynda jasyl ekonomıka jáne ekojúıelik qyzmetterdi arttyrý úshin jańa qarjy quraldaryn damytýy tıis.
Indýstrııalandyrýdyń úshinshi besjyldyǵynda tabıǵı resýrstardy utymdy paıdalaný qarastyrylmaq. Oǵan zańnamalyq qoldaý qajet ekeni shúbásiz. Buǵan qosa jasyl tehnologııalarǵa ınvestısııa tartý úshin bıznesti yntalandyrý, ekologııalyq kodeksti jetildirý mindeti qoıyldy. Jasyl ekonomıkanyń damýyn baǵalaý úshin ıntegraldy ındıkatordy – «jasyl» ishki jalpy ónimdi qoldanar edim. Iаǵnı, ekonomıkalyq áleýeti joǵary barlyq «jasyl» salalardyń jalpy aınalymy qajet. Máselen, Qazaqstandaǵy kirmelik týrızminiń aınalymyn 6-7 mlrd dollarǵa baǵalaýǵa bolady.
Jasyl ekonomıkanyń barlyq salalarynyń ishinen birinshi orynǵa energııa, bıogaz jáne qaıta óńdelgen ónim alýǵa múmkindik beretin qaldyqtardy óńdeý sektoryn tańdaýǵa bolady. Qatty turmystyq qaldyqtardy bólip jınaýǵa, qala sheginde kómirtegi qaldyqtaryn pırolızdi jáne joǵary temperatýraly gaz generatorly peshtermen joıýǵa, qoqys gazyn ala otyryp polıgondardy rekýltıvasııalaýǵa kóshý qajet. Qazaqstanda osyǵan uqsas birneshe pesh bar. Onda kómirtegi qaldyqtary (polımer, rezeńke, plastıkalyq ydys, matalar jáne t.b.) qubyrlarda shógindileri túzilmeı, dıoksınsiz ydyraıdy. Ásirese 1800 gradýstan joǵary temperatýrada.
Áńgimelesken
Jaqsylyq MURATQALI,
«Egemen Qazaqstan»