Qarashańyraqtaǵy qarapaıym qaǵıda

Joba boıynsha ata-áje men nemerelerdiń birge tu­rýy­na qo­laıly jaǵdaıdyń bári ja­sal­maq. Ázirge, táji­rı­be retinde qol­­da­nysqa engeli jatqan bul qanatqaqty jobada baǵyn synap kórmek bolǵandardyń qatary kún ótken saıyn kóbeıip kele jat­qan kórinedi.

Qala turmysy ata-apalarymyzben birge aýyz úıdiń ortasyna dóńgelek ústeldi qoıa salyp, az-kóp bolsyn, bólip-jaryp tań­daıǵa tatyrlyq baldaı etip shaı iship otyratyn kezeńderdi ótken kúnniń enshisine uzatyp jibergendeı. Batys qazaqtyń qara shańy­raǵynyń qudiretiniń baryna moıynsuna bastaǵandaı.

Al biz she?.. Ǵalymdar ta­rıh­­ta otbasy ınstıtýty ındı­vıd­ten góri qoǵamǵa qyzmet kór­­­sete bastaǵanyn aıtady. Qa­­zir­gi otbasynyń qundylyǵy óz­­geriske ushyrap, otbasylyq min­­detteri men ajyrasqany úshin jaýapkershilik te azaıdy. Qara­shańyraq – osy otba­sy­lyq dástúrdi erteńge alyp baratyn qundy júıe ekenin esten shyǵarmaýymyz kerek.

Bul ata men nemerege, ba­ýyr men shópshekke tálim-tárbıe úlgi­sin kórsetetin salıqaly mek­tep. Tálim-tárbıeniń úr­disi sol qara­shańyraqtaǵy óne­geli isterden óris alyp jata­dy.Ondaǵy árbir ónege bolar­lyq is úrim-butaqqa sep bolyp jatsa qýanarlyq is dep bilińiz. Ata táliminen úlgi alyp jat­qan ba­lanyń úırengen ónegeli eń­be­gi sabaq. Sonyń ózi óz­gege úırete alsa úlken úlgi.

Batys elderinde otbasy­nyń negizgi dińgekteri sógilip bara jatqany jasyryn emes. Máselen, Islandııada neke­siz týǵan balalar sany – 65 paıyz, Estonııada – 56 paıyz, Shvesııada – 55 paıyz, kór­shi Reseıde 30 paıyzǵa je­týi otbasy ınstıtýtynyń kúı­reg­e­nin bildiredi.

Qazaqstanda áli kúnge deıin ata-ájeniń róli joǵary baǵa­lanatyn «úlken otbasy» úlgisi saqtalyp kelgenimen, buǵan da qaýip joq emes.

1970-1986 jyldary Qazaq­stan Kompartııasy Ortalyq komıtetiniń bıýro múshesi, Al­maty qalasynyń basshy­sy, Almaty oblystyq partııa komıtetiniń birinshi hat­shy­sy bolǵan Keńes Aýhadıev birne­she jyl buryn jýrnalıs­ter­men kezdesken kezde otbasy ıns­tıtýtyndaǵy qarasha­ńy­raq keregesiniń tarylýyna qazaqtyń qalalyq ultqa aınala bastaýy úlken áser etkenin jetkizgen edi. Sebebi aýylda qalǵan áke-shesheniń qalalyq bo­lyp ketken ul-qyzymen bir­ge turýǵa múm­kindigi qalmady.

«1970-1980 jyldarǵa deıin qu­rylys jobalarynda taza aýa­men demalýǵa múm­­kin­dik be­retin balkon múl­­dem eske­ril­­medi. 1980 jyl­dary ǵana biz balkondy joba­­laýǵa ruq­sat ala aldyq. Biz muny qazaq­tar­­ǵa ǵana ar­nap jo­ba­la­dyq. Se­­bebi qazaq­tyń ul­ynyń so­ńy­­­nan kóship kelý úr­disi sol jyl­­­dardan bas­tal­dy. Kezin­de aýyl­­daǵy qazaq analary­­nyń qal­a­ǵa kó­shin Asqar Súleı­­me­nov, Asanáli Áshimov, Ábish Ke­kil­­baev­tardyń ana­lary bas­­tady» degen edi Keńes Aýhadıev.

Qazir erkindik...

Qala shetinde 300-500 sharshy metrden asatyn záýlim kottedj­der salynyp jatyr. Qazirgi jaǵdaıda jeti atasymen birge turýǵa múmkindik bar. Tek kóńil syısa bolǵany. Bi­raq «úlken áýlet bolyp tu­ryp jatyr» de­gen­di sırek estımiz.

Atanyń batasy, ájeniń áń­gi­mesi, ertegisi, ákeniń óne­ge­si, she­sheniń tárbıesi – ba­laǵa úl­ken tá­lim. Olar tá­lim-tárbıe berý­­men qatar bala boıynda aqyl-qaı­rat, bilim-taǵylym alý qasıet­terin damytýǵa únemi kó­ńil aýdaryp, jete mán beredi. Osydan bala otbasy músheleri arasyndaǵy eń jarasty, syıly qarym-qatynastardyń kýási bolyp, úlgi-ónege alady.

Ata men áje bala úshin qashan da mereke. Sebebi ata-ana­sy sal­ǵan tyıymǵa qarııalar kashanda kóz juma qaraıdy. Mysaly, ar­tyq táttige degen áýesin qan­dy­rý, qalaǵan oıyn­shyǵyn mól­shersiz ıelený degen sııaqty. Ásem­­dik­ke qumar Fransııa eliniń bal­dyrǵandarynyń basym bóligi ata-ájelerin tek demalys kúnderi ǵana kóre­di. Sebebi atalǵan eldiń qarııa­lary nemerelerine besik jy­ryn jyrlaǵannan góri, ár­lenip alyp óz zamandastary­men meıramhanalarda qyzyl sharap ústinde áńgime-dúken qurýdy jón sanaıdy eken. Úl­kenderdiń ómirlik táji­rı­be­simen almasýǵa, aqyl-keńe­sin tyńdaýdan shet qal­ǵan bala tárbıesimen tek qa­na ata-anasy aınalysady. Al úlkender tárbıesin kór­gen bala kópshil, baıypty, sal­maq­ty bolyp ósedi. Qazaq hal­­qy ata saltyn, danyshpan-abyzdaryn, qarııalaryn qa­­sha­nda qadirlegen. Urpaǵy ózi tárbıe alǵan ata-ana­symen qatar, ata-ájesiniń de aby­roıyn asqaqtatýǵa asyqqan. Baladan «kimniń balasysyń?» degen suraqqa birinshi kezekte ákesiniń emes, atasynyń esimin ataǵan bolatyn. Tymaǵy men qolynan taıaǵy túspeıtin shejireli qarııalar men keńetek kóılekti, aq jaýlyqty, júzderinen jyly meıirim tógilip turatyn áje beınesi ár qazaq balasy úshin uly beıne, orny erekshe ári qa­­dirli jandar. Qarııalardyń tárbıesi arqyly bala jaqsy-jamandy ajyratyp, úlken-kishini syılaı bilýge daǵdylanady. Dana halqymyzda «Besik jyryn estimegennen ne adamshylyq kútesiń» degen naqyl sóz bar emes pe?! Osydan balanyń mi­nez-qulqy salmaqty qa­lyp­­tasyp, sharýaǵa beıim, ti­lal­ǵysh, meıirimdi bolyp óse­di. Úlkenderdiń tárbıesin al­ǵandy halyq «tárbıeli bala», «kórgendi bala» dep ba­ǵalap jatady. Sebebi bala olar­dyń meıirimi men júrek jylýyna bólenip ósedi. Qarııa­lardyń balany únemi toı-to­malaq, jıyn, as, tipti ja­na­zaǵa ertip barýynyń da tár­bıelik máni bar. Kórip, tanyp, bilip, kóńiline toqyp, oı túısin deıdi. Mine, tárbıeniń osyn­daı ádisin qoldanǵan hal­­qy­myzdyń urpaǵy, shú­kir, eliniń eńsesin túsirip jat­­qan joq. Qazirgi beldi qo­ǵam azamattary, qoǵam qaı­rat­kerleri úlkenderdiń aldyn, tárbıesin kór­gender, adamgershilik, ıman­dylyq sezimderi oıaý, qaıy­rymdy, iltı­patty, qamqor jandar. Osyndaı úr­diske endi bet buryp jatqan batystyqtar bu­dan opyq jemeıdi dep oılaı­myz. Erkindik, adam quq­yǵy dep jar salǵan batystyq­tar qoǵamdaǵy ónegesiz qy­lyq­tarǵa (bir jynystylardyń neke­si, jynysyn ózgertý jáne t.b.) da jol berip qoıdy jáne rýha­nı tárbıeden alshaqtap qal­ǵa­ny baıqalady. Al bir shańy­raq­tyń astynda birlese ómir súrý – úlkenderdiń ómir­lik táji­rıbesimen almasý, aqyl-keńesin tyńdaý, jaq­sy men jamandy ajyrata bilýdi úırený, ata-ana­synyń ǵana emes, ata-ájesiniń de ys­tyq alaqanyn, meıirimin sezin­ý degendi bildiredi. Bul áńgimeden ańǵaratynymyz, ósip-óngen ot­basy qashanda eldiń uıyt­qysy. Olardyń ónegeli isi kóp­ke tárbıe quraly bolyp ke­ledi. Qarashańyraq – qashan­da tár­bıe quraly. Osy maqa­lany jazyp otyrǵanda dosym telefon shaldy, balam úı­le­nip, sonyń qudalyǵynda otyr edim deıdi. Sóz arasyn­da qarashańyraqtan kim bar eke­nin surap edim, ol «qara­­sha­ńy­raqtyń ıesi Sartaı keldi», dedi. Jalǵastyq degen de osy.

ALMATY