Kemel oıly kemeńger

Búgingi ǵulama ǵalym, zerdeli zertteý­shi,naryqtyq ekonomıkanyń tylsymyna tereń boılap, qarańǵyda jol, qapııada sóz taýyp, sonydan túren salǵan Amanjol Qoshanuly Qoshanovtyń ónegeli ómir-dastany balalyq pen danalyqty jalǵaıtyn altyn arqaý ispetti.

Soltústik Qazaqstannyń bir qıyryndaǵy shuraıly óńir, aınalasyn jasyl orman kómkergen Alqaaǵash aýylynda bir myń to­ǵyz júz otyz tórtinshi jyldyń qońyr kú­zin­de sol atyrapqa syıly Jantileý aqsa­qaldyń otbasynda balpanaqtaı ul týyp, ákesi Qoshan yrym etip oǵan «Amanjol» dep at qoıady. О́ıtkeni ol kezeń qazaq halqy úshin óte aýyr shaq edi. Zymııandyqpen, kópe-kórineý qoldan jasalǵan ashtyqtan qalyń qazaq eseńgirep, qara bult seıilmeı turǵan almaǵaıyp zamanda alash jurtyn aman alyp shyǵatyn sara jol qajet edi. El qamyn oılaǵan zııalylardyń janqııarlyq eren eńbeginiń nátıjesinde turmys birte-birte qalpyna kelip, ómirge qan júgire bas­taıdy. Jıyrma bir jasynda halyqtyń qalaýymen bolys bolyp saılanyp, bılik tizginin ustaǵan albyrt ta qajyrly Qoshan aýyldastaryn ajal aýzynan aman alyp qalý jolynda kóp kúsh-qaırat jumsaıdy, aıanbaı ter tógedi. Eren eńbegi janyp, jergilikti ha­lyq­tyń ál-aýqaty jyldan-jylǵa jaqsara berdi.

Alla qalaǵan kisisin óz nuryna bóleıdi. Júregi taza, jany izgi isker áke­niń ónegesin kó­rip eseıgen Amanjol ómirdiń máni adal eńbekte ekenin jastaıynan boıyna sińir­di. Jeti jasynda Marevka mektebiniń ta­baldyryǵyn attaǵanda orys balalarynyń arasynda arpa ishinde bir bıdaıdaı jalǵyz qazaq balasy boldy. Namysqa tyrysty. Úzdik oqydy. Jarǵaq qulaǵy jastyqqa tımeı talpynýdyń arqasynda orys orta mektebin altyn medalmen bitirip shyqty. Jazǵy demalys­tarda týǵan aýylyna ke­lip, otbasyna qolǵabys berip, urymtal sát­terde О́sip, Temirbaı syndy kónekóz, dil­már qarııalardyń naqyl sózderine den qoıyp, quıma qulaq bolyp er jetti. Sóıtip qaımana qazaqtyń dalalyq qasıetteri men danalyq ósıetterin, ádet-ǵuryptaryn, salt-dástúrlerin tal boıyna darytýǵa ma­shyq­tandy. Teriskeıdiń daýyly men ja­ýynyna, seli men seńine, qysqy úskirik aıazy men jazǵy shilińgir aptap ystyǵyna tóze bildi, shynyǵyp, shyńdaldy. Osynyń bári tat baspaǵan saf altyndaı som tulǵa­ǵa aınalýy­na septigin tıgizdi.

Keıin árkimniń qııalynan oryn alǵan Máskeýdegi M.V.Lomonosov atyndaǵy mem­­le­kettik ýnıversıtettiń ekono­mıka fakýl­tetine oqýǵa túsip, bes jyl boıy bilim nárimen sýsyndaǵanda týǵan topy­raq­taǵy, alys Alqaaǵashtaǵy óz uıasyn­daǵy tálim-tárbıeniń, qazynaly qarııalar kemeńgerliginiń paıdasyn kóp kórdi. Nátıjesinde ulttyń ulaǵaty, eldiń mereıi tabıǵatynan daryǵan bilikti de bilgir azamat sanatynan oıyp oryn aldy.

Jurttan jurt, ulttan ult ozýǵa talap­tanǵan qaýyrt zamanda jas talant Amanjol Qoshanov ómirden óz ornyn taba bildi. Iá, ıgi­likti is ıesine adaspaıtyn jol sil­tedi. Shy­nynda da, asyqtyń alshy túsýi ıirý­shi­sine baılanysty dep osyndaıda aıtylsa kerek.

Amanjol Qoshanov joǵary bilimdi mise tutyp, toqtap qalǵan joq. Ol altyn shyqqan jerdi belden qazdy.Áýeli ta­nymal ekonomıst Ǵ.Sh.Sholanovtyń jetek­shi­ligimen «Keńeıtilgen óndiris qarqyndary jáne Qazaqstan ónerkásibiniń salalyq qurylymynyń damýy (1928-1965 jyldar)» taqyrybynda kandıdattyq dıssertasııa qorǵady. Ol ǵylymǵa aralasqan alǵashqy jyldardyń ózinde-aq teorııany ózekti praktıkalyq máselelermen tyǵyz ush­tastyrýǵa birden bet burdy. Ǵylymı iz­denisterdiń halyq sharýashylyǵyna ne­ǵurlym paıda keltirýi jaǵyna kóp kóńil bóldi.

Amanjol Qoshanulynyń «Qazaqstannyń ındýstrııaldy damýynyń zańdylyqtary men máseleleri» taqyrybyndaǵy dok­torlyq dıssertasııasy ekonomıkalyq ǵylym sala­syndaǵy sony jańalyq retinde baǵalandy. Uzaq jyldar boıy kóz maıyn taýysyp shuǵyl­danǵan ǵylymı eńbegi ıgi jemisin berdi. «Kemeldengen sosıalızm kezeńindegi Qazaq­stannyń ındýs­trııaly damýy» atty mo­nografııasy úshin ǵalym qoǵamdyq ǵy­lymdar boıynsha Sh.Ýálıhanov atyndaǵy syılyqtyń ıegeri atandy.

Akademık A.Qoshanov ǵylymdaǵy erekshe jetistikteri úshin, Qazaqstan ekonomıkasyn túbegeıli naryq negizinde qaıta qurýdaǵy eńbe­gi úshin Qazaqstan Respýblıkasynyń ǵylym men tehnıka salasyndaǵy Ál-Fa­rabı atyndaǵy memlekettik syılyǵynyń ıegeri atandy.

A.Qoshanov – asa iri ǵalym, ekonomıst retinde otandyq ekonomıkalyq ǵylymdy qaıta qurýǵa, naryqqa ótýge erekshe úles qosyp júrgen oqymysty qaıratker. Al sanasy shektelip, oıy quryqtalǵan kisi naryqtyq ekonomıkanyń qyr-syryn ıgere almasa kerek. Biraq biz keıde qolda bar altynymyzdy baǵalaı almaımyz, ózimizdiń ǵulama bilgirimiz bola tura sheteldik kelimsekterge jaltaqtaımyz. «О́z jaqsyńdy jattaı syıla, jat janynan túńilsin» degen qaǵıdany jadymyzdan shyǵaryp alatyn tustarymyz jıi kezdesip, barmaǵymyzdy shaınaýdan asa almaı qalamyz.

Álemdik deńgeıdegi ǵalym Amanjol Qoshan­ulyn naryqtyq ekonomıka salasy boıynsha tek Qazaqstandaǵy ǵana emes, dúnıe­júzilik aýqymdaǵy bilgir teoretık ekenin jat jurttyń ózi jappaı moıyndaǵan.

 Halyqaralyq Kembrıdj ómirbaıandyq ortalyǵynyń ǵylymdy damytýǵa sińirgen eńbegi jáne halyqaralyq ǵylymı ortalarmen belsendi baılanysy úshin akademık A.Qoshanovty «21 ǵasyrdyń kórnekti zııatkeri» Qurmet medalimen marapattaýy, al Amerıkalyq ómirbaıandyq ınstıtýt pen halyqaralyq zertteýler departamentiniń (Nıý-Iork) ǵylymdaǵy jáne halyqaralyq áriptestikte qol jetkizgen jetistikteri úshin eki márte Jyl adamy (2004 jáne 2009 jyldar) qurmetti ataǵyna laıyqty dep tanýy osynyń aıqyn aıǵaǵy bolsa kerek.

Al bul qurmetti ataqtar álem azamatta­rynyń óz eli men halqy úshin sińirgen eńbek­teri men qosqan súbeli úlesteri úshin tek tań­daýlylarǵa ǵana beriletin kórnekti erekshelik belgileri.

Amanjol Qoshanuly ózine uztazdyq etken, ǵylymnyń dańǵyl jolyna túsýine úlgi-ónege bolǵan aldyńǵy býyn asqar taýdaı aǵalary – Qanysh Sátbaevty, Saqtaǵan Báıi­shevti, Túımebaı Áshimbaevty, Evneı Bóketovty, Serǵalı Tolybekovty, Salyq Zımanovty jáne basqalaryn zor qoshemetpen eske alady.

Bul da Ábekeńniń kisilik dárejesiniń kemeldiginiń, izettiliginiń bir parasy. Bardy baǵalaı bilý de úlken óner. Kózine nur, kóńiline syr uıalaǵan Ábekeńdeı pák jandar ǵana jaqsylyqty áste umytpaıdy.

Jáne de jaqsy adam janashyr keledi. Amanjol Qoshanuly – ekonomıka ǵylym­darynyń 17 doktoryn jáne 60-tan asa kandıdatyn daıarlaǵan ulaǵatty ustaz. Osy oraıda kemeńger jazýshy Júsipbek Aı­maýytovtyń «Ustaz ustaz emes – óz shá­kir­tin aıalamasa, shá­kirt shákirt emes – óz ustazyn baǵalamasa» de­­gen tereń maǵynaly tujyrymy oıǵa oralady.

Ábekeń kórkem minezimen, sypaıy júris-turysymen, ádep-ınabatymen áriptesterimen jalpy kópshilik ortasynda óte syıly. Bizdiń aramyzda da syı­las­tyqtyń jibek jibi 70-80 jyl boıy jalǵasyp keledi.

Akademık, qazaq ǵylymynyń sheber uıym­dastyrýshysy, ár kezderi Ulttyq ǵylym akademııasynyń vıse-prezıdenti, Bas Ǵylymı hatshysy, Ulttyq ǵylym aka­de­mııasynyń Tóralqa múshesi, qoǵamdyq ǵylymdar bólimshesiniń akademık-hatshysy, Ekonomıka ınstıtýtynyń dırektory qyzmetterin abyroımen atqarǵan, Soltústik Qazaqstan oblysy men Almaty qalasynyń Qur­metti azamaty Amanjol Qoshanuly Qosha­novty 85 jasqa tolǵan mereıtoıymen kóńilmen quttyqtap, baq-bereke tileımiz.

Hamıt BIRJANOV,

«Egemen Qazaqstan» gazetiniń ardageri