Jazýshy Talǵat Keńesbaev aǵamyzdy 2009 jyly Almatydan О́skemenge oblystyq «Dıdar» gazetine jumysqa kelgen kezden beri bilemin. Bul ýaqytta «Shyǵys aqparat» medıaholdınginiń dırektory Nurjan Qýantaıuly bolatyn. Talǵat aǵamen sol kisige kelgen, «Dıdar» gazetine materıaldaryn ákelgen sátterdiń birinde tanysqan edim. Jalpy, qalamger elordaǵa kóship ketkenge deıin «Dıdar» gazetimen únemi baılanys jasap, áńgimelerin, maqalalaryn jarııalap turdy. О́skemenge kelgen saıyn basylymǵa bir soqpaı ketpeıtin. Redaksııadaǵy jigittermen emen-jarqyn áńgimelesip, aqyl-keńesin aıtýdan aıanbaıtyn.
Bir baıqaǵanym, Talǵat aǵamyz óz zamandastarynan góri jastarǵa jaqyn edi. Qashan kórseń aınalasyn jastar qorshap júretin. Jastarǵa erkeleıtini de bar edi aǵamyzdyń. Onysy ózine jarasatyn. Jastarǵa jasaǵan qamqorlyǵy jaıynda aǵamyz dúnıeden ótkeli beri áleýmettik jelide jazylyp, aıtylyp jatyr ǵoı. Men de ózime qatystysyn aıtaıyn. 2012 jyly «Dıdar» gazeti A2 formatyna kóshkende, ıaǵnı qalyń bolyp shyqqan kezde «Pýtınmen kúresken qazaq» degen maqalam jaryq kórdi. Sol maqalany jazýǵa sebep bolǵan, Reseıdiń búgingi prezıdentimen kúresken, Semeıde turatyn Murat Kerimbaevty taýyp bergen Talǵat aǵamyz edi. Bir jyly Talǵat aǵamyz О́skemenge kelgende qazir astanada turatyn abaılyq jas kúıshi Aıbek Bekbosynovqa telefon shalyp, «bir eldiń balasysyńdar, aralasyp-quralasyp júrińder» dep ekeýmizdi telefonmen tanystyrǵan edi. Etene aralaspasaq ta, Aıbekti shyǵysqa kelgende ara-tura kórip turamyn. Kórgen saıyn Talǵat aǵanyń telefonmen sóılestirgeni, baýyrmaldyǵy, aǵalyq qamqorlyǵy esime túsedi.
Byltyr jazda Talǵat aǵam telefon soǵady. «О́skemende Baýyrjan Baıqulov degen jigit júr. Onda kóp eshkimdi tanymaıdy. Baratyn jeri joq. Dalada qalyp qalmasynshy. Habarlasshy. Jolyqshy» dedi. Telefonyn berdi. Famılııasyna qarap, áýelde tanymaǵam. Sóıtsem, feısbýk áleýmettik jelisinde otyratyn, ádebı syn jazyp júretin Baýyrjan Segizbaev zamandasymyz eken. Barsam, «Týrıst» qonaqúıiniń aldynda kitap oqyp otyr. Baýkeńmen sóıtip jolyǵyp, biraz áńgimelesip, Kúrshimge shyǵaryp salǵanym bar. Aıta bersek, aǵamyzdyń jastarǵa jasaǵan qamqorlyǵy kóp.
Talǵat aǵamen toǵyz jyldaı aralasyp, aǵa-ini bolyp syılassaq ta, bir topyraqtyń týmalary (ol kisi Sarjaldan, men Tańattan (burynǵy «Sosıalıstik Qazaqstan») jazýshyny tolyq tanyp, bilip úlgermegen ekenbiz. Tanymaǵanymyz, áli de bilmeı, baǵalamaı kele jatqanymyz – qalamgerdiń qaıratkerligi. 2017 jyly Talǵat aǵanyń «Polıgondy Oljastan buryn men aıtqanmyn» degen taqyrypta suhbaty shyqty. Sol suhbatta jazýshy 1989 jyly Jazýshylar odaǵynda ótken ádebı jyl qorytyndysynda polıgon týraly ashy shyndyqty jaıyp salyp, artynan sol kezdegi Semeıdegi Jazýshylar odaǵy bólimshesiniń basshysy sońyna túskenin jazady. Bul týraly qalamger ustazy Qaıym Muhamedhanovqa 1989 jyly 19 sáýirde jazǵan «Asa qadirli ustazym, Káke!» dep bastalatyn hatynda da baıandaıdy. Hatta jazýshy Semeıdegi bólimsheniń N (óziniń jazýy) degen basshysy «Sen qaı jerden aqbókenniń laǵynyń ólip jatqanyn kórdiń. Ondaı bolýy múmkin emes. Abaıda ólekseniń etin jeıtin el joq. О́tirik ekenin baryp aıt. ...Maǵan Boztaev «myna eldi búldirip júrgen kim?» dedi» dep ózine aıyp taqqanyn, sońynan KGB qyzmetkeri izdep kelgenin jazyp, «- Káke! О́zińiz oılańyzshy. Men jas talapkermin, tipti osylaı bolyp jatqanda meni qorǵaıtyn N emes pe? Qaıta-qaıta ózimnen jaýap alady. N aǵamnyń dáleli boıynsha Degeleńniń dalasynda radıasııa da, aqbóken de joq. Men qazir Almatyda ótetin jas jazýshylardyń keńesinen ózim bas tartyp otyrmyn. Sóz tasyǵym kelmeıdi. Bir kisideı sharshadym. Ana joly «Shákárim jaıly kınodan sharshap júrmin» dep sóılespedińiz. Endi jazbasha aıtyp otyrmyn. Osy aıtqanymnyń bári bireýlerge «chepýha» bolar. Biraq men óte sharshadym. Meni qabyldap, sóılesýińizdi suraımyn» dep hatyn aıaqtapty. Osy hatta Talǵat aǵamyzdyń ashylmaǵan kóp syry jatqan sekildi. Bálkim, osy jaıt keıingi taǵdyryna da áser etken bolar, kim biledi?! Bolashaq talǵattanýshylar qalamgerdiń Semeı polıgonyna qatysty atqarǵan qyzmetterin, eńbekterin zerttep-zerdeleýge tıis dep oılaımyz.
Byltyr kúzde Talǵat Keńesbaevtyń jerleýine barǵanda asta sóz sóılegen aǵasy jazýshynyń bala kezinde tentekteý bolǵanyn, polıgondaǵy áskerılerge myltyq kezengenin aıtyp edi. Bul minezi jaıynda qalamger joǵarydaǵy suhbatynda: «Meni aýylda «Jyndy bala» dep atady. «Jyndy» degen ataqqa qalaı ıe boldyń deısiń ǵoı? Aýyldaǵy ákemniń qurdasy Toqaı degen aǵam Qarabas degen jerde maǵan myltyq atýdy úıretti. Sodan men mergen bala atandym. Sondaı myqty atatyn edim. Bizdiń aýylda ár juma saıyn tańerteń toǵyzǵa on bes mınýt qalǵan kezde polıgonnyń vertoleti kelip, jarylys jasaıdy. Ony ózderi «Chernaıa pıatnısa» dep aıtady. Bir kúni jer qatty silkindi, búkil jylqylar úrikti. Baǵannyń basyndaǵy qarlyǵashtar bir sátte jerge qulap tústi. Mysyqtar olardy tistep alyp, qashyp júr. Gazdyń ıisi alyp ketti. El polıgonǵa laǵynet aıtyp jatty. Kelesi juma kúni «melkashka» myltyqty oqtap alyp, jarylys jasaıtyndardy tosyp otyrdym. Sodan vertoletti tarsyldatyp attym. Táp-táýir atýshy edim, vertolet qulamaı qaldy (kúldi). Atqannan keıin aýyldyń kisileri júgirip kelip, qolymdaǵyny atylmaǵan bir myltyqqa aýystyryp aldy. Sodan soldattar qaýmalap kelip bizdiń úıdi qorshady. Meni ustap alyp, qulaqshekeden otyrǵyzdy. Aýyldyń kisileri jylap, meni qutqaryp qaldy. Mektepte oqıtyn kezim ǵoı» dep eske alypty.
Osy oqıǵany sana súzgisinen ótkize otyryp, Talǵat aǵamyz 1989 jyly polıgon týraly alǵash minberden aıtyp qana qoımaı, polıgondaǵy áskerılerge, áskerılerge ǵana emes, sol kezdegi júıege bala bolsa da qarsylyq tanytyp, oq atqan alǵashqy hám sońǵy qazaq bolǵan shyǵar degen nyq oıǵa bekindim.
Talǵat aǵamyzdyń Altaıdyń Kerbuǵysy atanǵan áıgili jazýshy Oralhan Bókeı 1991 jyly qurǵan «AQQUS» (aýyldaǵy qazaq qalamgerleriniń uıym seriktestigi) shyǵarmashylyq qaýymdastyǵynyń Semeı oblysyndaǵy bólimshesin basqarǵany týraly keıinnen bildik. «Oralhan Bókeı aǵamyz janyna jumysqa shaqyryp, ómiriniń sońyna deıin janynda júrdim. Ol kisi maǵan úlken úmit artty. Birde «Seniń tiliń óte jutań. Tiliń ártis qyzdardyń ǵashyǵyna jazǵan telegrammasy sııaqty» dep aıtqanda shamdanyp edim. Beker eken. Orash aǵamdy sol kezde tyńdasam, til baılyǵym áli de arta túser me edi» depti Talǵat aǵamyz bir suhbatynda. Iá, Talǵat Keńesbaevtyń Oralhan Bókeımen shyǵarmashylyq baılanysy, «AQQUS» aıasynda atqarǵan jumystary da kópshilikke beımálim. Ol kisi aýyz toltyryp aıtýǵa turarlyq isteri bolsa da izetten aspaı, ishine saqtapty, biz de indetpeppiz.
Bir súıinetinimiz, Talǵat aǵamyz ómirden óter jyly Ike Ádilov týraly «Túnde ushqan qarshyǵa» degen povest jazdy. Bul ustazy, abaıtanýshy Qaıym Muhamedhanovtyń amanaty eken. Jazýshy alashtyń ardaqty uly jaıynda burynyraqta jazýǵa talpynǵanymen «Sen bul taqyrypqa barma. Qyz-qyrqynyńdy jazyp júre ber. Myna úkimet túbińe jetedi. Men senen aıyrylǵym kelmeıdi» dep ákesi ótingen soń keıinge shegerip júripti. Taǵdyrǵa toqtaý bar ma, sóıtken Talǵat aǵamyz ustaz amanatyn, shákirttik paryzyn oryndap, ózi jazǵan «Túnde ushqan qarshyǵadaı» túnekke sińip kete bardy máńgilikke... Tek jazǵan shyǵarmalary jaryǵyn shashyp tur. Uzaǵynan bolǵaı.
О́SKEMEN