Torǵaıdyń arǵy-bergi tarıhy talaıdy tamsandyrǵan, endi álemdi tańǵaldyryp ta otyr. Torǵaı dalasynyń tektiligi tamyryn tereńnen tartady. Osy qunardan Ahmet pen Mirjaqyp tamyr alyp, kóktedi. Ahmettiń shapaǵynan shabyttanǵan aqyndar legi Torǵaıda búginge deıin jalǵasyn taýyp keledi. Sonyń bel ortasynan bıyl týǵanyna 90 jyl tolǵan Nazarbek Bektemisov oryn alar edi.
Nazarbektiń ózi de, ózge de ony Torǵaı topyraǵynyń kómeıinen jyr tógilgen aqyndarynyń jalǵasy dep bildi. Kókiregi zerekter úshin ótken ýaqyttaǵy aqyndar men bı-sheshenderdiń sózderin qarııalar umyttyrmaıtyn, olar aıtqan saıyn ıini qanatyndaı kórinetin. Nazarbektiń tókpe aqyndyǵynyń da irgetasyn sol babalary men atalary qalaǵan desek te, óz ákesi Bektemistiń te aqyndyǵy, aıtqyshtyǵy búkil atyrabqa belgili bolǵan eken. Aqyndyq qanmen, tektilik tinimen jalǵasyn tapqan.
О́tken ǵasyrdyń qazaqty nansha ılegen beınetin, qorlyǵy men zorlyǵyn paraqtaǵyń kelse, Torǵaıdyń áńgimelerine qulaq tos. Bektemistiń qara jaıaý bolmaǵany el ishinde áli kúnge deıin aıtylady. 30-jyldary «stahanovshylardyń» zamanynda mal baqqan Bektemis te «stahanovshy» atanyp, abyroıǵa kenelipti. Bir jyly Qabyrǵa ózeniniń boıynda qys qatty bolyp, mal qyrylypty. Bektemis te sol jyly quryq ustap qalsa kerek. Belsendiler maldyń jutyn qudaıdan kórmeı, Bektemisti jelkelep, aýdandyq partııa komıtetiniń bıýrosyna ala júgiredi. Zamannyń qany tamyp turǵan kezde maldyń shyǵyny úshin ata ma, ıtjekkenge aıdap jibere me, ol aýdandyq partııa komıteti bıýrosynyń bir aýyz sheshimine ilinip turady. Sóz Bektemistiń ózine berilgende, shalyńyz saspastan:
«... Meniń atym Bektemis,
Qoıdy qyrdym tep-tegis.
Buryn edim – Stahan
Endi boldym tostaǵan!» depti. Ol kezde zań bolǵanmen de, dalanyń sózge toqtaıtyn jazylmaǵan zańynyń da kesirtkedeı shamasy qalǵan kez ǵoı. Aýdan basshysy Bektemistiń ýájine rıza bolyp, bosatyp jibergen eken.
Nazarbek ómirdegi qadamyn muǵalimdikten bastap, keıin partııa qyzmetine aýysty. Onyń qyzmet babymen 60-jyldary Torǵaıdaǵy Aqshyǵanaq aýylyna kelýi otyzdaǵy orda buzar aqynnyń shabytyna shabyt bergen, osy aýyldyń órenderi Keńshilik Myrzabekov pen Serik Turǵynbekovteı jas talanttarmen tabysqan kezi boldy.
– Nazekeńniń sol tusta shynaıy shyǵarmashylyqa shyn berilgeni sonsha, kókeıine kelgen óleńin kidirtpesten kez kelgen qaǵazǵa quıa salatyn. «Qaǵaz tappaǵandaı partııa qujattaryn óleń dápterine aınaldyrdy» degen qańqý sózderge Nazekeń utymdy jaýaptarymen qutylyp ketip júrdi. «Kabınetim – keń dala, oryndyǵym – er ústi» degen óleń joldaryn jazǵany da sol tusta edi» dep jazady aqyn Serik Turǵynbekov.
Nazarbektiń óleńderi 60-jyldardan bastap, qazaq ádebıetiniń Sábıt Muqanov, Muhamedjan Qarataev, aǵalary Syrbaı men Ǵafý sekildi iri ókilderiniń nazaryna iligip, jyly iltıpatyna bólendi. «Aýdandyq, oblystyq aıtystarda únemi birinshi oryn alyp júrgen Nazarbek óleńderi maǵan ádemi áser qaldyrdy. Nelikten deseńiz, ol óleńder ómirdiń ózinen, halyqtyń qajetinen týǵan óleńder, el úshin erekshe qyzmet etetin óleńder, qarapaıym jalpaq jurttyń bárine kedir-budyrsyz, tumansyz, alashubarlanbaı túsinikti bolyp, aıqyn jetetin óleńder» dep bildiripti lebizin Sábıt Muqanov.
– Negizi týmysynda aqyndyǵymen ádemi kózge túsip, odan keıin partııa qyzmetimen ketken qalamgerler biraz. Nazekeń de solardyń qatarynda. О́ıtkeni olardyń ýaqyty partııamen tustas kelgen soń, olar qoǵamnan tys tura almady. Partııa qyzmeti aqyndyq rýhty tómendetti. Ondaı aqyndardyń alǵashqy jazǵan óleńderi shynaıylyqqa kóleńke túspegen, áldeqaıda jaqsy. Degenmen Nazarbek Torǵaıdyń aqyndyq mektebinen shyqqan aqyn, tókpe jyrdan taıǵan joq, – deıdi aqyn Serikbaı Ospanov.
Ásirese Nazarbektiń ózi ósken óńirdiń HIH-HH ǵasyrlardaǵy aqyndarynyń shyǵarmalaryn sonshalyqty tereń biletini tańǵaldyrady. Ásirese ol «Ahmet ushqan altyn uıa» atty kitabynda Torǵaıdyń aqyndyq mektebi týraly jazady. Halyq aqyny Omar Shıpınniń ózi qulaǵymen estigen sózin keltiredi. «Torǵaıda túndigi túrilmeı, esigi ashylmaı aqyndyqtyń aq ordasy tur. Ony ashýǵa shamaly adamnyń batyly barmaıdy. Ol qoınaýy qalyń aqyndyqtyń aqýyz mektebi. Mynaý Nurhan, Qanjyǵalynyń Qutjany, sonaý Faızolla, Esenbaıdyń Sáti, Álsúgirdiń Atyraýy, Rysaldyuly Ibragım, Júsipbek, Ǵabbas, Baspaqtyń Ýálisi, Jylanshyq boıyndaǵy Júsip, Qııaqbaı, Aıap, Shyndyaıaq aqyndardyń bári de tókpe aqyn. Mektep ashýshy kıeli sózdiń atbaılary Ýaq Jumabaı degen aqyn. О́zi 1922 jyly qaıtys boldy. Men talaı ret izdep baryp, sózin, óleńin tyńdaǵan adammyn. Bir keremeti aıtysta bolsyn, óleńinde bolsyn kóz aldyńa jandy dúnıeni alyp keledi» deıdi Omar atamyz. Mundaı aqyndyqtyń «aqordasynan» Ahmetteı dana, Mirjaqyptaı kúreskerdiń shyǵýy, onyń izin aqyndar kóshiniń jalǵaýy zańdy da emes pe? Sonymen qatar Nazarbekti tek aqyn, ádebıetshi ǵana emes, ólketanýshy, etnograf dep te baǵalaǵan durys. Onyń Torǵaıdaǵy jer attary, bı-sheshender týraly jınap tergeni, jazǵandary da bultartpas derekterimen qundy. Urpaq almasqan saıyn Nazarbek sekildi izdeýshisi bolmasa, jerdiń tarıhı attary da sanada kómeski tarta beretinin ómir kórsetip keledi.
Qazaqtyń qulager aqyny Ilııas Jansúgirovtiń «О́z uldaryn, erlerin eskermese, el daǵy qaıdan alsyn kemeńgerdi» degen sózi Torǵaı topyraǵyna arnalyp aıtylǵandaı estiledi. Nazarbek Bektemisov óziniń artynan ergen ár aqynnyń, ónerpazdyń qadamyna shyn qýandy, maqtandy, qoldady. Birde talantty inisi Keńshilik Myrzabekov óziniń Aqshyǵanaq aýylyna kelip, aýnap-qýnap ketipti. Sonda kıiz úıde qymyz iship otyrsa, esiktiń aldyna bir ker bıe kelip, kóldeneń tura qalypty. Sol kezde aqyn: «Kerege boıly ker bıe» depti. Osy aýzyna túsken ádemi tirkesti birneshe qaıtalapty da qoıypty. Bul sát aǵasy Nazarbek Bektemisuly aýylda joq eken. Ol kelgen soń sóz baqqan aýyldas inileri álgi otyrysty aıtyp beredi ǵoı. Sonda Nazarbek aǵamyz kidirmesten: «Kerege boıly ker bıe,
Bir sabaǵa boldy ıe.
Ker bıedeı keń bolsa,
Mynaý qaıran dúnıe!
Átteń-aı, Keńshilik osylaı degisi keldi me eken?» deı beripti. Aýzynan júregi kórinetin aqynǵa pendeshilik degen tipti jat dúnıe bolatyn.
Nazarbekti umytpaý, jas urpaqqa jerdi, eldi, dosty qadirleý sekildi ne bir jaqsy qasıetti nasıhattaýmen birdeı.
QOSTANAI