Qoǵam keıde joqtyqtan ǵana emes, toqtyqtan da zardap shegedi. Aıasy tarylyp kele jatqan álemdi alańdatyp otyrǵan máseleniń biri – adam aǵzasyna paıdasy az, esesine artyq salmaq qosatyn azyq-túlik túrleri. Semizdikten bastap, túrli dertterdiń beleń alýyna bastaıtyn zııandy tamaqtar da tym tátti, adam tez úıir bolady. Adamdar bul tamaqtardyń zııandy ekenin bile tura, nege odan bas tartpaıdy?
Osy máselege oraı, Qazaqstanda «zııandy tómendetý tujyrymdamasyn» alǵa jyljytyp júrgen «Aman-saýlyq» qoǵamdyq qory almatylyqtardyń durys tamaqtanýǵa qatysty ustanymdaryn anyqtaý úshin áleýmettik synaq júrgizdi.
Áleýmettik synaq kezinde boıjetken qyz kóshede ótip bara jatqan qala turǵyndaryna hot-dog, býrger, shokoladty batonchık ónimderinen, ıaǵnı «zııandy taǵamnan» dám tatýdy usyndy. Al ónimniń betinde bul astyń zııandylyǵy týraly aqparat taıǵa tańba basqandaı, arnaıy bırkamen anyq kórsetilgen.
Tájirıbege qatysqan kópshiliktiń áreketi birdeı bolyp shyqty. Iаǵnı 30 adamnyń 28-i býrgerdiń zııandylyǵy týraly aqparatqa qaramastan, jeýge daıyn boldy. Tek 2 adam usynystan bas tartyp, tamaqty keri qaıtardy.
Máselen, búginde álemde 2,1 mıllıardtan astam adam semizdik pen artyq salmaqtan zardap shegip otyr. Qazirdiń ózinde Qazaqstanda halyqtyń 20%-y semizdikke shaldyqqan. Artyq dene salmaǵynyń ortasha taralýy: áıelderde – 30,6%, erlerde – 36,8%. Osy kúni semizdik qazaqstandyq áıelderdiń 27,6%-y jáne erlerdiń 15,9%-ynda anyqtalǵan.
«Bul synaqtyń maqsaty – qatardaǵy almatylyqtardyń «zııandy tamaqtan» qanshalyqty bas tartýǵa daıyn ekenin anyqtaý bolatyn. О́kinishke qaraı, osynaý eksperıment adamdardyń salamatty tamaqtaný qaǵıdalaryn ustamaıtyndaryn jáne bári derlik zııandy tamaqtan bas tartpaıtyndyqtaryn kórsetti. Ár adam óz densaýlyǵy úshin jaýapty, biraq olar óz qumarlyqtaryn jeńýge daıyn emes. Mundaı jaǵdaıda ár adamnyń densaýlyǵyn saqtaýǵa jáne artyq salmaq pen semizdikten týyndaıtyn aýrýlardyń damý qaýpin azaıtýǵa baǵyttalǵan zııandy tómendetý tujyrymdamasy kómekke keledi», deıdi «Aman-saýlyq» qoǵamdyq birlestiginiń prezıdenti, dáriger jáne qoǵamdyq densaýlyq saqtaý máselelerindegi sarapshy Baqyt Túmenova.
Qysqasy, qazaqstandyqtardyń tamaqtanýǵa qatysty minez-qulqyn qalaı ózgertýge bolady? Birinshi kezekte, halyqty aqparattandyrý jáne «zııandy» ádetterdi toqtatýdy nasıhattaý ǵana emes, paıdaly, tabıǵı azyq-túliktiń qoljetimdiligin arttyrý jáne onyń túrlerin molaıtý mańyzdy. Aldaǵy ýaqytta semizdik máselesi eldiń jas urpaǵy úshin orasan áleýmettik qaýip tóndirmeýi úshin halyq arasynda salamatty tamaqtaný ádetterin qalyptastyrý jónindegi ulttyq baǵdarlamany ázirlep engizý qajet, deıdi mamandarymyz.
О́z kezeginde Dúnıejúzilik densaýlyq saqtaý uıymy semizdikti mıllıondaǵan adamdy sheńgelinen shyǵarmaı otyrǵan jahandyq indet retinde qarastyrady. Deneniń artyq salmaǵy men semizdik álemdegi ólim-jitimniń negizgi sebepteriniń alǵashqy bestigine kóterilgenin qaperde ustaǵan jón. Sondaı-aq qoǵam da tym tolyq, shekten shyqqan semiz adamdardy estetıkalyq jáne áleýmettik turǵyda qabyldaı bermeıdi jáne bul máseleniń bir ǵana qyry emes. Artyq salmaq, ásirese semizdik, óz asqynýlarymen qaýipti: olar ateroskleroz, gıpertonııa, ınfarkt, ınsýlt, qant dıabeti, asqazan-ishek patologııasy, artrıtter, reprodýktıvti fýnksııanyń buzylýy jáne basqa da kóptegen aýrýlardyń damýyna jol ashyp beredi. Ásirese balalar men jasóspirimder arasynda semizdiktiń taralý úderisi úlken alańdaýshylyq týǵyzyp otyr.
Búgingi tańda bul kórsetkish 1970 jylǵa qaraǵanda 10 ese joǵarylap ketkeni kópshilikti oılantýy tıis.
ALMATY