Adamı kapıtaldy qarjylandyrý

Sonyń ishinde Prezıdent álemdegi ártúrli jaǵdaılardy eskere otyryp, naqty eseptelgen, eldiń makroekonomıkalyq, qarjylyq jáne áleýmettik turaq­tylyǵyn saqtaý jó­nin­de keshendi sharalar ázir­leýdi tap­syr­ǵan bolatyn. Bul rette «Qazaq­stan-2050» Strate­- gııa­synyń qazirgi kezeńge tıesili mindettemelerin oryndaý óte mańyzdy. Sondaı-aq mem­le­kettik sheshimder qabyldaý bary­synda saraptamalyq ju­mys­tardy túbegeıli kúsheıtý qa­jet­tigi sóz boldy. Prezıdent pa­ıy­my men pármeni otandyq eko­no­mı­kany ártaraptandyrý arqyly nátıjeli damýdy kózdeıdi.

Osy rette FinReview jáne Ranking.kz agenttikteriniń Qazaqstannyń bolashaǵyna arnalǵan saraptamasyna súıensek, elimiz adam kapıtalyn qarjylandyrýdy arttyrý arqyly ulttyq ekonomıkalyq ósimdi 1,5 paıyzǵa ulǵaıta alady. Tuńǵysh Prezıdent – Elbasy Nursultan Nazarbaev eki jyl burynǵy halyqqa Joldaýynda da adam kapıtalyn nyǵaıtý arqyly álemdik básekege túse alatyn zııatker ult qalyptastyrýdyń ózektiligin aıtqan bolatyn. Qazir elimizde jasandy ıntellekt, robottandyrý jáne aqparattyq baǵdarlamalarmen qamtamasyz etý boıynsha júıeli jumys júrgizilip jatyr. Búginde bilim, densaýlyq saqtaý jáne áleýmettik kómekke bólinetin qarjy IJО́-niń 9,5%-yn quraıdy. Degenmen salystyra qarar bolsaq, damyǵan elderde bul kórsetkish 3-4 esege joǵary. Bir jaǵynan, bul jaıt ınvestısııalyq aǵyndardyń jetkiliksizdigin kórsetse, ekinshiden, qarjylandyrý kólemi ulǵaıǵan jaǵdaıda ekonomıkanyń ósý qarqynynyń múmkindigi de ashylatynyn baıqatady.

Osy rette FinReview jáne Ranking.kz agenttikteriniń Qazaqstan­nyń bolashaǵyna arnalǵan saraptamasyna súıensek, elimiz adamı kapıtaldy qarjylandyrýdy arttyrý arqyly ulttyq ekonomıkalyq ósim­di 1,5 paıyzǵa ulǵaıta alady. Tuń­­ǵysh Prezıdent – Elbasy Nur­sul­tan Nazarbaev eki jyl burynǵy halyqqa Joldaýynda da adamı kapıtalyn nyǵaıtý arqyly álemdik básekege túse alatyn zııatker ult qalyp­tastyrý­dyń ózektiligin aıtqan bolatyn. Qazir elimizde jasandy ıntellekt, robottandyrý jáne aqparat­tyq baǵdarlamalarmen qamtamasyz etý boıynsha júıeli jumys júrgizi­lip jatyr. Búginde bilim, densaý­lyq saqtaý jáne áleýmettik kómekke bólinetin qarjy IJО́-niń 9,5%-yn quraıdy. Degenmen salystyra qarar bolsaq, damyǵan elderde bul kórsetkish 3-4 esege joǵary. Bir jaǵynan, bul jaıt ınvestısııalyq aǵyndardyń jetkiliksizdigin kórsetse, ekinshiden, qarjylandyrý kólemi ulǵaıǵan jaǵdaıda ekonomıkanyń ósý qarqynynyń múmkindigi de ashylatynyn baıqatady.

Ras, Prezıdent Q.Toqaev aıt­­qandaı, álemdik ekonomı­kanyń ósýine qatysty boljamdar turaqsyz. 2020 jyly nary­ǵy qalyptasyp kele jatqan el­der men damýshy elder­diń ekonomıkalyq ósimi 2019 jyl­ǵy 4%-dyq kórsetkishpen sa­lys­­tyrǵanda 4,6%-ǵa deıin ar­ta­dy dep kútilýde, alaıda onyń bolashaǵyna saýda men qar­jylyq daǵdarys qaýpi tónip tur. Osyǵan oraı, kóptegen eldiń al­dynda ekonomıkalyq ósýge qol jetkizýde sheshýshi rólge ıe adamı kapıtaldy damytý sekil­di ózekti mindet týyndaıdy. Áleý­­mettik-ekonomıkalyq jáne qar­­jy­lyq resýrstary damyǵan el­derge múmkindikterdi tıimdi bas­qa­ra alatyn bilimdi, deni saý ult qajet ekeni anyq.

Sońǵy jyldary Qazaqstan­da adamı kapıtaldy damytý­ǵa erekshe kóńil bóline bas­tady. Memlekettik bıýdjet­tiń atqarylýy týraly esepke sáıkes, 2018 jyly bilim berý, densaýlyq saqtaý, mádenıet, áleýmettik kómek pen qamtama­syz etýdi qarjylandyrý jalpy shyǵyn kóleminiń 55,7%-yn qurady. IJО́-ge shaqqanda onyń jıyntyq úlesi 9,5%-dy qurady. Intellektýaldyq serpiliske jetý úshin adamı kapıtaldyń áleýetin paıdalaný densaý­lyq saqtaý men mádenıettiń dam­ýynsyz múmkin emes. Sońǵy 10 jyl ishinde densaýlyq saq­taý jáne áleýmettik qyzmetter­ge ınvestısııalardyń jyl saıyn orta eseppen 12%-ǵa artýy baıqalady. 2018 jyly ınvestısııa kólemi 113,2 mlrd teńgeni qurady, al 2019 jyldyń sońǵy 7 aıynda 57 mlrd teńgege jetti. Investısııalardyń negiz­gi kólemi respýblıkalyq bıýdjet pen kásiporyndardyń men­shikti aktıvteri esebinen quryl­dy, olardyń úlesi sáıkesinshe 38,3% jáne 36,6%-dy qurady. Jergilikti bıýd­jettiń qarajaty onyń tek bes­ten bir bóligine ǵana tıesili. By­ltyr den­saý­lyq saqtaý salasyna memle­ket­tik bıýdjettiń shyǵystary 1,17 trln teńgeni, al áleýmettik kómek­pen qamtamasyz etýge 2,75 trln teń­geni qurady. Bul IJО́-ge shaqqanda sáı­ke­sinshe tek 1,9% jáne 4,5%-ǵa teń. Sa­lys­tyrar bolsaq, EYDU elderinde bul kórsetkish 3-4 esege joǵary eken.

Densaýlyq saqtaý salasy­nyń adamı resýrstardy damytýdan bastap, jańa tehnologııalardy engizýge jáne joǵary tehnologııalyq medısına­lyq kómekti jetildirýge deıin jal­ǵasyp jatqan ózgeristeri sala aldyna tıimdi jáne qoljetimdi densaýlyq saqtaý júıesin qurýǵa baǵyttalǵan túbegeıli jańa min­detter qoıýǵa múmkindik berdi. Bul jańǵyrtýdyń nátıjesin­de densaýlyq saqtaý sapasy bo­ıynsha Bloomberg agenttiginiń álemdik ekonomıka reıtıngin­de Qazaqstan 44-shi orynǵa (álem­niń 56 elinen) qol jetkizdi. Zert­teý­ge sáıkes, Qazaqstan Germanııa, AQSh, Reseı, Belarýs, Bol­garııa elderinen alǵa ozǵan. Qazaqstandyq medısınanyń Eýropa jáne Batys elderinen basty artyqshylyǵy – qoljetim­diliginde.

Jalpy, dástúrli, adamı kapıtaldy qalyptastyrý birqatar elderde tek bilim berý men densaýlyq saqtaý salalalaryn damytýmen ǵana shekteledi. Mádenıet salasyn damytýǵa jumsalatyn shyǵyn, shyn máninde az. Alaıda mádenıet salasyna quıylatyn qarjy qoǵamdaǵy qylmys deńgeıiniń azaıýyna, adamı tulǵanyń shyǵarmashylyq áleýetiniń artýyna septese­di, adamı qundylyqtardy qalyp­tastyrady. Munyń barlyǵy ekonomıkanyń ósýine bastaıtyn aktıvter. Qazaqstanda óner, oıyn-saýyq jáne demalys salasy boıynsha negizgi kapı­talǵa bólingen ınves­tısııa kólemi byltyr 104,2 mlrd teń­geni, al bıyl 7 aıda 72,1 mlrd teń­geni qurady. Mádenıet, sport, týrızm men aqparattyq keńistik­ke mem­lekettik bıýdjetten jum­salǵan shyǵyn kólemi 449,3 mlrd teńgeni qurady. Bul IJО́-ge shaqqanda onyń tek 0,7%-yn quraıdy.

Elimizde 2019 jyldyń birinshi toqsanynyń nátıjesi boıynsha eńbekke qabiletti turǵyndar­dyń sany 9,2 mln adamdy qurasa, olar­dyń ishinde 8,8 mln-y ju­mys­pen qam­tyl­ǵan. Jumyspen qamtylǵandar sany barynsha kóp óńirlerdiń qataryn­da Almaty oblysy (995,2 myń adam), Almaty qalasy (935,2 myń), Túrki­stan oblysy (776,7 myń) tur. Jalpy, barlyq óńir boıynsha jumyspen qamtylǵandardyń úlesi 95%-dy, al respýblıkada jumyssyzdyq deńgeıi 4,8%-dy quraıdy.

Iаǵnı Memleket basshysy eko­no­mıkalyq keńeste aıt­qan­daı, eńbek ónimdiligin keminde 1,7 esege arttyrýǵa jáne óń­del­gen qazaq­stan­­dyq ónimniń eksportyn ósirýge basym­dyq berý úshin áýeli adam kapıtalyn damytý­ǵa jan-jaqty qoldaý kórsetilýi qajet.