Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń «Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý» baǵdarlamalyq maqalasynda ulttyq mádenıetti saqtaı otyryp, qoǵamdyq sanany jańǵyrtýǵa asa qatty mán beriledi.
Osy pikirge baılanysty Qazaqstannyń tarıhı, kıeli oryndaryn zertteýdiń mándiligi arta tústi. Án men jyrdyń, sal-serilik dástúrdiń, dástúrli ónerdiń kıeli ordasy bolǵan Kókshetaý, qasıetti Kókshe tarıhı máni bar eskertkishterge asa baı ólke. Bizdiń zamanǵa kóne saq, ǵun, túrki dáýirleri eskertkishteriniń juqanasy jetip otyr. Kezinde akademık Álkeı Marǵulan bastaǵan arheologııalyq ekspedısııa Býrabaı kóliniń tóńireginen asyl tas, áshekeı buıymdar tapqany málim. Sibir handyǵynyń shetki óńiri bolǵan Kókshetaý ólkesiniń tarıhı jádigerlerin aldaǵy ýaqytta tereńdeı zertteý qajet.
Kókshe óńiriniń baı tarıhy ásirese Abylaı han dáýirimen aıshyqtala túsedi. Kókshetaý men Abylaı han, Abylaı han men Kókshetaý ataýlary bir-birimen astasyp ketken egiz uǵymdar dese de bolady. Onyń basty sebebi sonaý jıyrma jasynan bastap alpys segiz jasyna deıingi Abylaıdyń Kókshetaýdaǵy Atyǵaı men Qaraýyl rýlarynyń kósemi, sultany bolǵannan bastap, keıingi Orta júz bıleýshisi, úsh júzdiń hany bolǵan qoǵamdyq-saıası, áskerı-qolbasshylyq qyzmeti, qaısysyn aıtsaq ta, bári-bári de osy Kókshe óńirinde ótken, qasıetti Kókshetaýǵa tý tigip, orda qylǵan. Halyq sanasynda, ult uǵymynda, jyr-dastandarynda, ańyz-áńgimelerde, kórkem ádebıette «Han jaıylǵan Kókshetaý», «Han ordasy Kókshetaý», «Handardyń tabany tıgen Kókshetaý» degen aty qaldy. Kókshetaý – sulýlyqtyń, kerbezdiktiń ǵana sımvoly emes, Abylaıǵa meken bolǵan, Qazaq eliniń, ónerdiń uıytqyly ordasy, kıeli qut-bereke ornaǵan jeri. Sondyqtan da ondaǵy ýaqytta Qazaqstannyń kıeli de qasıetti kartınasynan oıyp turyp oryn tepken Aqmola oblysynyń Býrabaı óńirindegi Abylaıǵa orda bolǵan Kókshetaýdyń búgingi tańda tarıhı mán-maǵynasy arta túspek. Osy oraıda Kókshetaýdaǵy Abylaıdyń han ordasyn biregeı tarıhı, ulttyq, týrıstik brendke aınaldyra otyryp, osy arqyly óskeleń urpaqtyń boıynda otanshyldyq, ultjandylyq, patrıotızm, týǵan jerge degen súıispenshilik sezimderin ornyqtyryp, tárbıeleýimiz qajet. Otandastarymyzdyń boıyna tarıhı zerdeni ustap, týǵan jerdiń kıeli oryndaryna degen qurmet sezimderin nasıhattaýymyz oryndy bolmaq.
–Shoqan Ýálıhanov atyndaǵy Kókshetaý memlekettik ýnıversıtetiniń tarıhshy, ádebıetshi ǵalymdary Abylaıǵa orda bolǵan, támam Alash balasyna ystyq, kıeli, qasıetti orynǵa qatysty óz oı-pikirlerimizdi kópshilikpen bólise ketsek dep edik, – deıdi el tarıhyn ekshep júrgen azamattardyń biri, fılologııa ǵylymdarynyń kandıdaty Sábıt Jámbek, – sońǵy kezderi halyq sanasynda «hannyń Qyzylaǵashy» atanyp ketken Býrabaıdaǵy osynaý kıeli orynǵa qatysty «orda bul jerde bolmaǵan, onyń orny basqa jerde, biz zerttep taýyp qoıdyq» – degen ózderin, «tarıhshy mamanbyz» dep esepteıtin keıbireýlerdiń ekiushty pikirleri estilip qalyp jatyr. Tarıhı shyndyqqa kópe-kórineý qııanat jasamaý úshin, biz tarıhı, mádenı, ádebı derekterge júgine otyryp, óz sózimizdi, baılam-tujyrymdarymyzdy aıtqymyz keledi.
Birneshe tarıhı derekterge qarap otyryp, Abylaı han ordasynyń Býrabaıdaǵy Kókshetaý taýyna jaqyn ornalasqandyǵyn baǵamdaımyz. Abylaıdyń turaqty stavkasy bolyp espteletin han ordasynda bolǵan Orynbor ákimshiliginiń ókili bylaı dep jazady: «I tak, teper nahodıtsıa on, Abylaı, v prejne raspolojenıı blız gory, nazyvaemyı Kýkchetaý» (Arhıv vneshneı polıtıkı Rossıskıı ımperıı, f.122,a.1, l. 5).
Al endi Abylaı sultannyń ózi polkovnık P.Rodenge jazǵan hatynda: «O nas, ejelı ızvolıte napametovat, Slava bogý ı s narodom zdrav ı blagopolýchen. Zımovat nameren prı Kýkchýtave gore ı prı rechke Kylchakly» – dep óziniń turǵylyqty ordasynyń mekeninen habar beredi. ( Kazahsko-rýsskıe otnoshenııa v 16-18 vekah: (sb. Dokýmentov ı materıalov). – Almaty: Izd-vo AN Kaz SSR Izd-vo AN Kaz SSR, 1961-60j.).
– Abylaıdyń Býrabaıdaǵy bul han ordasy syrtqy jaýlardan qorǵanysqa jaqsy, strategııalyq mańyzy bar óte tıimdi jerde ornalasqan. Han ordasy ornalasqan bıik dóńniń bir jaǵynda qysta jel ótkizbeıtin halyq «qyzylaǵash» atap ketken qaıyń-qaraǵaı toǵaıy, ekinshi jaqta kógildir bolyp munartqan Kókshe bıigi, onan tómenirekte Kókshetaý, teriskeı jaqta Aqshoqy. Qysqasy qaı jaǵynan bolsyn tıimdi. Osy taýlardyń bıik shyńynan Abylaı sarbazdary kúni-túni qaraýyl qarap otyrǵan. Abylaıǵa kelissózge kelip júrgen Reseıdiń patsha ofıserleri bul tabıǵı bekinistiń jaı-japsaryn jaqsy jazdy. Ádebı derekterge súıensek, HIH ǵasyrda jasaǵan halyq poezııasynyń jarqyn ókili Arystanbaı Tolybaıuly: «Qyryq segiz jyl han boldy Kókshetaýda» – dep jazsa, qazaqtyń alashshyl aıaýly aqyny Maǵjan Jumabaev óziniń «Batyr Baıan» poemasynda:
«Ertede jel ótpeıtin Qyzylaǵash,
Darıǵa, bul kúnderde jap-jalańash.
Qabirinen áýlıeniń Alashqa artyq,
Ertede Abylaıǵa orda bolǵan aǵash.
Ordasyn sol aǵashtyń Abylaıdyń,
Mekendeı táýap etken talaı alash» – dep Abylaı ordasynyń halyqqa áýlıe meken ekenin, onyń Qyzylaǵashta ekenin dál kórsetedi. Munnan artyq qandaı dálel kerek bizge?!, – deıdi ádebıetshi ǵalym Sábıt Jámbek.
Abylaı ordasy meken tepken bul oryndy kezinde Abylaı mýzeıine otyz jyl ǵumyryn arnaǵan jergilikti ólketanýshy Ámına Tursynbaeva kóziqaraqty kóp adamdarǵa amanattap ketken. 1998 jyly ólketanýshy Ámına apaıdyń usynysymen bul jerge granıt tastan belgi – eskertkish qoıylǵan. Granıt tasqa Maǵjan aqynnyń Abylaı ordasyna qatysty joǵarydaǵy óleń joldarynyń úzindileri qashalyp jazylǵan.
Sóz sońynda aıtarymyz, Býrabaıdaǵy «Hannyń Qyzylaǵashyn» tarıhı eskertkish retinde Qazaqstannyń kıeli kartasyna engize otyryp, tarıhı brendke aınaldyratyn kez jetti, aǵaıyn!