EAEO: endigi daý kómirge qatysty

Porttardy birlesip paıdalaný mańyzdy

Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaqqa múshe memleketterdiń ishinde Reseıdiń ǵana álemdik muhıtqa shyǵa alatyn teńiz porttary bar. Kezinde ekonomıkalyq odaq týraly shartty ázirleýge qa­tys­qan jumys toby múshe mem­le­ketterdiń teńiz, ózen porttary men kólik termınaldaryn birge paıdalanatyn ereje qa­byl­daý týraly sóz bolǵan-dy. Mun­daı usynys basqa-basqa emes, Reseı tarapynan jasalǵan edi.

Biraq jeme-jemge kelgende álemdik naryqqa shyǵýǵa jol ashatyn porttardy birlesip paıdalaný máselesi áli kúnge deıin basy ashyq ári asa ózekti. Bul problema 2017 jyly Bishkektegi EAEO basqosýynda da aıtylǵan. 2018 jyly Reseı premer-mınıstri Dmıtrıı Medvedev tıisti qaýlynyń jobasyn ázirleý týraly óz úkimetine tapsyrma bergen bolatyn. Olar bul máseleni ózderinde talqylap, 2018 jyldyń qyrkúıek-qazan aılarynda qabyldaýy tıis edi. Alaıda atalǵan qujat búginge deıin qabyldanǵan joq.

Bıyl da kómir eksportynyń tóńi­re­gindegi daý taǵy qozǵaldy. Bul joly EAEO alańynda Qazaqstan ǵana emes, Qyr­ǵyzstan da Reseıdi Ýkraı­naǵa kó­mir tasýdy shektedi dep aıypta­dy. Qatty otyn Reseı aýmaǵy ar­qyly tran­­zıt­pen jetkiziledi. Sarapshy­lar­dyń túsindirýi boıynsha, Máskeý eks­port­tyq ónimniń baǵasyn belgi­leıdi. Re­seıdiń Ekonomıkalyq damý mı­nıstr­ligi Ýkraınaǵa bizdiń elden ta­sy­mal­danatyn kómirdiń tranzıt kóle­­­mine kelispeı otyr eken. Maýsym aıy­­nan beri kómir men keıbir munaı ónim­­deri Ýkraı­naǵa Reseıden Ekono­mı­­­­ka­lyq da­mý mınıstrliginiń arnaıy ruq­satymen ǵana jetkizildi.

Bul problema týraly «Kom­mer­­sant» basylymy ótken aptada jaz­dy. Onyń habarlaýynsha, Reseı qazaq­­standyq kom­pa­nııalardyń Ýkraı­naǵa tran­zıttik ótinimderin tolyǵymen úılestire almaǵanyn moıyndap otyr. Qazaqstan Úkimetiniń ha­barlaýynsha, otandyq kompa­nııalardyń aı saıynǵy shy­ǵyn kólemi 11 mln dollar shama­synda. Qazaqstannyń Saýda jáne ınte­gra­sııa vıse-mınıs­tri Jánel Kúshi­kova jýr­na­lıs­termen kezdesýinde tran­zıtti shek­teý­den Qazaqstan ekonomıkasyna zııan tıgeni týraly dálelder bar ekenin aıtady.

«Qazir bizdiń Ýkraı­naǵa tasıtyn kómir bul eldiń jekelegen bólikterinde óndirilmeıtinin, sura­nysqa ıe ekendigin dáleldeýdemiz», deıdi Saýda jáne ıntegrasııa vıse-mı­nıstri Jánel Kúshikova.

Vıse-mınıstrdiń aıtýynsha, Reseıdiń kómirin Ýkraınaǵa eksport­taýǵa qoıyl­ǵan shekteýlerge baılanysty Reseıdiń óziniń ishki naryǵynda kómir kólemi kóbeıip barady. Osyǵan oraı jergilikti tutynýshylar qazaqstandyq kómirden bas tartýda. Al Ýkraına tasymaldyń balama ádisterin paıdalanyp, tyǵyryq­tan shyǵatyn basqa jol tapty. Sóıtip reseılik taraptyń bul shekteýinen bizdiń kómir óndirýshiler ǵana zardap shegýde.

Qazaqstannyń kómir eksportyna Reseı­diń tosqaýyl bolyp otyrǵanynyń sal­maq­ty sebebi bar. Otandyq taý-ken óndirý jáne taý-ken metallýrgııa ká­sip­oryndary qaýymdastyǵynyń atqa­rý­­shy dırektorynyń orynbasary Mak­sım Kononov jaqynda Almatyda jýr­nalıs­­termen kezdesken kezde EAEO sheń­berin­de tıisti kvota bólinbeýiniń sal­dary­­nan qazaqstandyq kómir óndirýshi­ler Reseı arqyly Ýkraınaǵa tasymal­da­na­tyn tran­zıttiń shamamen 60%-y­nan aıy­ryl­ǵanyn aıtty. Onyń sózine qaraǵanda, bıylǵy shilde-qyrkúıek aralyǵynda qazaq­standyq kómir óndirýshi kompanııa­lar Ýkraınaǵa Reseı arqyly 584,12 myń tonna kómirdi jetkizetini týraly aldyn ala habarlaǵan. Reseıdiń ekono­mıkalyq damý mınıstrligi 233,5 myń tonna ǵana kómir­di ótkizýge ruqsat etip, qalǵan 350,62 myń tonnany shek­tedi. «Osynyń saldarynan Ýkraınaǵa jospar­laǵan tranzıttiń jıyntyq kóleminiń 60 paıy­zyn apara almady», deıdi Maksım Kononov.

Sarapshylar Qazaqstanda óndirilgen kómir reseılik naryqqa básekeles bola bastaǵanyn, sol sebepti kórshi el aıaqtan shalýǵa tyrysa bastaǵanyn aıtady. Sóı­tip soltústiktegi kórshimiz 2030 jyl­ǵa qaraı kómir óndirisin qazirgi 400 mıllıon tonnadan jarty mıllıard tonnaǵa deıin ulǵaıtý týraly sheshim qabyldap, jospar boıynsha jumys istep jatyr.

Taý-ken óndirýshiler jáne taý-ken metallýrgııalyq kásiporyndar qaýym­dastyǵynyń basshysy Nıkolaı Rados­toves mundaı shekteýler kómirge ǵana emes, bıdaı tasymalyna da qatysty ekenin aıtady. Sol sebepti Qazaqstan kómiriniń Reseıdiń teńiz porttary arqyly tranzıtti jeńildetýge tıis kelisim jobasyn jasaýdy byltyr bastaǵan. Biraq bul qujattyń da bastapqy nusqasyn Reseı qabyldamaı tastapty. Jáne qar­sy­lyq­tarynyń sebebin qazaq júk jóneltý­shilerine arnalǵan tasymaldaý jáne tıep-jóneltý sharttary onsyz da reseılikterge arnalǵan sharttarǵa jýyqtap qalǵany­men túsindirgen. «Tasymaldaý qýaty­nyń az­dyǵy sezilip jatqan kezde Qazaq­stan­nyń kómir tranzıtin jylyna 14 mıl­lıon tonnaǵa deıin arttyrýy Reseı­diń kólik ınf­raqurylymyna qosymsha salmaq túsi­redi. Bul reseılik kómir eks­port­taý­shy­larynyń básekege qabilettiligine teris yqpal etedi. Jáne bul kómirli óńir­lerdegi monoqalalardyń eńbekke qabilet­ti halqynyń jumyspen qamtylýy deńgeıi­niń tómendeýine soqtyrady», deıdi N.Radostoves.

Sarapshylar Reseı bul sheshimge uzaq daıyndyqpen kelgenin aıtady. Máselen, 2019 jyly 18 sáýirde eldiń premer-mınıstri Dmıtrıı Medvedev Ýkraına­ǵa kómir tasymaldaýǵa shekteý qoıatyn qaý­­lyǵa qol qoıdy. 2019 jyldyń 1 maý­­sy­my­nan bastap sol qaýlyǵa sáıkes Reseı aýmaǵynan Ýkraınaǵa munaı, mu­naı koksy, bıtým qospalary, etan, benzol, tolýol jáne taǵy basqa taýarlardy eks­port­taýǵa tolyq tyıym salynǵanyn, sony­men qatar Ekonomıkalyq damý mınıstr­ligi bergen ruqsattar negizin­de eksporttalatyn taýarlardyń tizimi (kómir, koks, benzın, dızel otyny, propan, suıytylǵan gazdar) bekitilgenin habarlady. Osy sheshimge sáıkes Reseı men Qazaqstannyń ókiletti organdary arasynda Reseıdiń Ekonomıkalyq damý mınıstrliginiń ruqsaty negizinde taýarlardy shyǵarý kólemin maquldaý tártibi ázirlendi. Sarapshylar sol tártiptiń ózi qazaqstandyq kompanııalardy Reseı jáne Ýkraına shekarasyndaǵy túıtkilderden qorǵaı almaǵanyn aıtady.

Qazir suranys azaıyp barady

Osyǵan deıin Qazaqstannan kómir eksporttap kelgen Eýroodaq elderi keıingi jyldary gaz ben balama energııa kózderine basymdyq bere bastady. Sarapshylar kómir óndirisiniń qazirgi deńgeıin saqtaý úshin kómirdi keshendi túrde ári tereń óńdeý baǵdarlamalaryn keńeıtý, odan dızel otynyn jáne basqa da suıyq sıntetıkalyq ónim alý jumysyn qoldaý, sonymen bir mezgil­de Eýroodaq naryǵyn almastyratyn naryq kózderin izdeý qajettigin eskerte bastady. M.Kononov osy rette Azııa naryǵynyń kómirge degen qajettiliginiń ósip kele jatqanyn aıtady. Úndistanda, Indonezııada, Vetnamda, Fılıppınde, Malaızııada, Pákistanda kómirge suranys ósedi degen úmit bar. Maksım Kononovtyń aıtýynsha, ol elder jańa kómir stansalaryn salýǵa kóptep qarjy bólip jatyr.

Qazaqstandyq kómir óndirýshi kompanııalar Qytaıdyń Lıanıýngan teńiz porty arqyly tasymaldaýdy josparlap otyr. Indýstrııa jáne ınfraqurylymdyq damý mınıstri Roman Sklıar Memleket bas­shysy Qasym-Jomart Toqaevtyń Qy­taı­ǵa sapary kezinde jylyna 2 mln ton­naǵa jýyq kómirdi Qytaıdyń Lıanıýn­gan porty arqyly Ońtústik Shyǵys Azııa el­derine tasymaldaý týraly aldyn ala ýaǵ­dalastyqqa qol jetkizilgenin aıtty.

Lıanıýngan qazaqstandyq kómirdi tehnıkalyq turǵydan qabyldaýǵa daıyn. Qytaılyq logıstıkalyq kompanııalarmen aldyn ala júrgizgen kelissózderde Lıan­ıýngan portynda kómirdi aýys­ty­ryp tıeý úshin tehnıkalyq jáne teh­no­lo­gııa­lyq múmkindik bar ekendigin aıt­qan Maksım Kononov qazaqstandyq kómir óndirýshiler bul baǵytta jumys is­teýge daıyn deıdi. «Shubarkól kómir» AQ-tyń osy tranzıttik baǵyt boıynsha jylyna 3 mln tonnaǵa deıin kómir eks­port­taýǵa shamasy jetedi. Biraq bul tran­zıttik baǵytty uıymdastyrý úshin bir­qatar zańdy, tarıftik, tehnıkalyq jáne teh­nol­ogııalyq máselelerdi sheshý qajet. Qy­taı­daǵy temir joldardyń bári mem­le­ket­tiń menshiginde. «Qazaqstan Úki­meti­­niń kómeginsiz, bul baǵytta ju­mys isteý múmkin emes. Qytaı tarapy­nan da Úki­met­tiń kepildigi kerek. Memleket basshy­sy Qasym-Jomart Toqaevtyń taıaýda Beı­jińge jasaǵan sapary kezinde qol qoıyl­ǵan kelissózderde aıtylǵan mámilelerdi júzege asyrýdyń tetikterin iske qosatyn kez keldi» dep sózin túıindedi M. Kononov.

Demek, Memleket basshysy Qasym-Jo­mart Toqaevtyń Qazaqstan kómirin Qy­taı­­dyń Lıanıýngan porty arqyly Oń­tús­­tik Shyǵys Azııa elderine tasymal­daý tý­raly aldyn ala ýaǵdalastyqqa qol jet­kizýi EAEO elderindegi kómir tran­zıtine qatysty problemany basqa qyry­nan sheshýge kómektesedi degen sóz. Endigi bet­alys­tyń nátıjesi Qazaqstan tarapy­nyń ta­ban­dylyǵyna baılanysty bolyp tur.

 ALMATY