QYZYQ ADAM

Zekeń, Zeınolla Serikqalıuly zııalylardyń zııalysy, zııatty­lardyń zııattysytuǵyn. Zerger edi. Sózger edi. Sezgirtuǵyn. Zerde-zeıininiń zerleri zıpa boıynan da, zańǵar oıynan da anyq ańǵarylyp turatyn. “Egemen Qazaqstan” gazeti uıymdastyrǵan “Saıram – Túr­kis­tan” jaıaý saparynda sap basta­ǵan­dardyń biri sol aǵamyz bolǵan. 2000 jyldyń sáýiri ǵoı.Temirlanda Ál­di­bek deıtin áýesqoı kompozıtor­dyń úıine qonǵanbyz. Muqaǵalıdyń birqatar óleńderine muńdy áýender shyǵaryp, tanylyp-aq qalǵandaı kórinetin Áldibek Sádirmektiń sypaıylyǵy basym eken. О́ziniń án jazatynyn bildire bermes. О́zge­ler­diń týyndylaryn kóbirek kúıtter. Unaǵandaryn jıirek oryndaıdy. Muń-munarǵa orap. Qýraı-syr­naıyńyzdan, álde sybyzǵyńyzdan, múmkin qazaqy qobyzyńyzdan, bál­kim báriniń qosylýynan shyǵa­tyn­daı bólekshe bir áýen-áýezdi sezinersiz. Zekeń sonda, sol bir túnde, Ál­di­bektiń áli tolyq bite qoımaǵan úıi­niń tórinde otyryp kúı kúmbir­letken. О́mirzaq Aıtbaıuly aǵamyz án áýeletken. Sonsoń Áldibektiń óz ánderin qoıarda-qoımaı aıtqyz­ǵanbyz. Áldibegińizdiń ákesi Shynasyl Sádirmekuly on eki jasynda sopaıyp jalǵyz qalypty. О́zi 1894 jylǵy eken. Beıimbet, Sákender­men jasty bolǵan dá. Jastaı jetim atanǵanymen, jasymaǵan. Jaratqan Iege jalbarynyp, meıirimdi bir moldadan ilim úırenedi. Jasy kámeletke jetip úlgermeı-aq, bilimi kamalattanyp, molda bala atanady. Quran oqysyndaǵy qyraǵaty jurt­ty qaıran qaldyrady. Keıinirekte óleń jazady. “Eki jıren” sııaqty ánderdi aıtqannan ataǵy shyǵady. Maılyqojanyń termelerin tógil­tedi. Aıtystaryn jatqa soǵady. Áne­kıińiz, solaı. Al sheshesi Gúl­zada qazaqtyń qarapaıym qyzy bolǵanymen, shyndap qulshynǵanda Shynasyldaıyn jubaıyn sóz saıysynda tosyltyp qoıady eken. Toǵyz ul-qyzdyń kenjesi Ál­dibek áljýazdaý, oılylaý, muń­dylaý bop ósti. Jýsansaıda týǵan. Jýsansaıda jetinshi klasty bitirgen. Segizinshi synypty Shymkent sha­haryndaǵy shopandardyń balalary oqyp-tárbıelenetin №12 mektep-ınternatta bastaǵan. Jýsansaıdaǵy Táńirbergen degen tiliniń qotyry bar kisi: “Táp-táýir bala edi, sha­harǵa áketip barasyńdar. Yshpana bop ketedi ǵoı”, – depti. Tákeń qatelesti, biraq. Ataqty mektep-ınternat myqty eken. Eńbek Eri Marjan Tasova basqarady eken. Tártip qandaı. Tazalyq qandaı. Talap qandaı. Ásııa apaılary ári tárbıeshi, ári matematıkadan sabaq beredi. Esepti muqııat shyǵarmaqqa da, shyǵarma jazbaqqa da, án salmaqqa da úıretti. Marjan apaıdyń kabınetine shaqyryp alyp, Áldibekke de án aıtqyzatyn. Bul “Dos-Muqasannyń” repertýa­rynan birtalaı dúnıeni úırenip alǵan. Ásirese, “Jan dosymdy” jıi shyrqaıtyn. Ásııa apaıdyń aldyn­daǵy “baıqaýda” sol ándi oryndady. Boldy. Sol sátten bastap Áldibek deıtin esimi umytylyp, Jandosym atanyp kete bardy. Oqý bitirgenshe. Mektep-ınternatty taýys-támam etip, Jýsansaıda jumys istedi. Maq­ta sýardy. Yńyldap júrip. Qoza shapty. Áýendetip. “aq altyn” terdi. Qoıshylarǵa kómektesti. Ándi ańsap, saǵynyp. 1979 jyly Ál-Farabı atyn­daǵy mádenıet ınstıtýtynyń má­d­e­nı-aǵartý jumystary fakýlte­tine oqýǵa túsken. Hor úıirmesiniń jetekshisi degen mamandyq alǵan. Arnaıy joldamamen Jezqazǵannyń Ulytaý aýdanyna tartty. Mádenıet úıiniń qyzmetin qyzdyra bastaǵanda áskerge alynǵan. Qap taýynyń baýraıyndaǵy Groznyı qalasynda jaıaý jaýynger boldy. Qarýly Kúshter qatarynan óz aýylyna oral­dy. Qajymuqan atyndaǵy keń­shardyń mádenıet saraıyn má­nistedi. Shoqan Ýálıhanov atyndaǵy orta mektep ashylyp, án-kúı pá­niniń muǵalimdigine bardy. Nendeı tirlikti de, qandaı qyzmetti de qul­shynyp istemekke búkil bol­my­symen berilýi jaratylysynan shyǵar. Qııanatqa qadam baspas. Shyndyqty shyryldap qorǵar. Máımóńkege joq. Jaǵympazdyqtan jurdaı. Osynysy kóbinese aýyr tıer. О́zine. Jaýapkershiligi joǵary ekendigi ańǵarylmaı qalar ma, alaıda. 1992 jyly ákimdik basqarý júıesi engizilgende aýdandyq má­denıet bólimine jetekshilik jasaýǵa shaqyrylǵan. Ordabasy aýdanynda on jyldan astam ýaqyt osy qyz­metti múltiksiz atqardy. Mádenı-kópshilik jumystardyń ushpaǵyna shyqpaq ońaı emes, árıne. Kólemin de, salmaǵyn da ólsheý qıyn. Klýbtar. Kitaphanalar. Aı saıyn, apta saıyn, keıde kún saıyn ótetin nebir is-sharalar. Bireý kemel­dikpen, keń parasatpen qaraıdy. Ekeý kelemejben, kemsite kergıdi. Tikeleı bastyǵyń tekti, talapshyl, ádil bolsa, jumysty jan aıamaı is­teısiń ǵoı. Aýdan ákiminiń oryn­basary Rahıma Arapqyzy Musaeva tap sondaı kisituǵyn. О́ziniń hám sybyzǵy úni bar, án men ónerdi tereń túsinetin. Jasandylyǵy joq jantuǵyn. Sádirmek Áldibek bolsa, ortalyqty bylaı qoıǵanda, shet-shelsheń klýbtardaǵy saýyq keshteriniń ózin zaýyqsyzdyqtan aryltpaqqa umtylar. Narmahan Begalyuly basqaratyn Qosjan Músirepov atyndaǵy ádebıet jáne óner birlestigin órge súırep, óris ashýdan jalyqpas. Osy birlestiktegi dúbir birtalaı daryndardyń bastaý-bulaqtaryn ashty. Solardyń qatarynda áýesqoı kompozıtor Áldibek Sádirmektiń ózi de bar-tyn. Baıaǵyda she, Jýsansaıda Kúderbaı aǵaılary án-kúıden keremet sabaqtar ótetin. Ákesi Shynasyldyń únin salyp beretin. Daýysyn aınytpaı keltiretin. Nurǵısa Tilendıevtiń “Ákeme” áni arqyly baıan tartýdy úıretken. Sol kezden-aq Sádirmektiń nemeresi munarly áýen-áýezdermen muńdasar qylyq-qulyq tapqan. Áldibektiń áýelgi áni “О́zińsiń ańsarym” edi. Sózi óziniki. Jaı ǵana yńyldap júrip, jasyryp jazdy. Ol kezde Shoqan mektebindetuǵyn. Aýdandyq gazette isteıtin dosy Ilıchbek Murtazaev Áldibekten emes, áldekimnen estip, notasyn taýyp alyp, aýdandyq gazetke jarııalap jiberdi. Artynsha aýdan kóleminde Muqaǵalı kúnderi uıym­dastyryldy. Temirlanda aqynnyń týǵan kúnine keremet kesh arnaldy. Aqpan aıytuǵyn. Maqataevtyń “Ǵashyqpyn” degen óleńine áýen jazdy Áldibek. Álgi keshte sol jańa shyǵarma oryndaldy. Tyńdaǵandar tántilik tanytty. Keıinnen, 2000 jyly, joǵaryda aıtqanymyzdaı, Zeınolla men О́mirzaq aǵataıla­rymyz tebirengen ánderdiń áýelgisi osy “Ǵashyqpyn” ǵoı. “Ǵashyqpyn. Qaıtip ony jasyra alam. Bir altyn onyń ár tal shashy maǵan. Saǵy­naı­yn, taýsyla saǵynaıyn. Saǵy­nyshqa jaralǵan ǵashyq adam”. Sózi ǵajaıyp ánniń dirili qandaı?! Ál­debir dúr-dúnıege bóleıdi. Beımá­lim, bólekshe álemge bastaıtyndaı. Sáýle-saǵymǵa oraıtyn sazdyq ereksheligi elittirip, Muqaǵalı-munaraǵa bıiktetip áketetindeı. Arystyń boıyn japadan-jalǵyz jıi sharlaıtyn. Birde birlestiktiń belsendi músheleri Arys jaǵasynda ádemi otyrys ótkizdi. О́zenniń buıralana bulyqsyp, burala bılep baryp, birden ekige jaryla, jarysa aǵatyn, sonsoń saǵynysa qaıta qosylatyn tusynda. Sol kúni túnimen uıyqtamady. Narmahan Begalyulynyń “Arysym – valsim” degen óleńine án shyqty. “Jaǵańda seniń keýdege syrbaz syr tundy. Jyr tundy maǵan, júregim sen dep bulqyndy. Bıleıin birge, kótershi meni keýdeńe. Arysym meniń, valsim meniń tolqyndy!” – deıdi ánimen ádemi úılesken óleń joldary. Áldibektiń biraz ánderi Muqa­ǵalıdyń jyrlaryna jazylǵanyn joǵaryda baıan etkenbiz. Ásirese, qobyzǵa qosylyp aıtylatyn “Jaryq kúndi” jurtshylyq jaqsy qabyldady. Almatyda Maqataevqa arnalyp ótkizilgen úlken keshte “Otyrar sazynyń” ánshisi qobyzǵa qosyp oryndady. Bekbolat Tileýhan syndy sańlaǵyńyz “Jaryq kún” ánin joǵary baǵalaǵan. 95-shi jyly Ońtústik Qazaqstan oblysynda “Jigit sultany” baıqaý­yn sony sıpatta ótkizbek maqsat qoı­yldy. Ony jańa ánmen jar­qyrata ashý kózdelip, konkýrs ja­rııa­landy. О́kinishke qaraı, ozyp shyqqan shyǵarma onsha emes-ti. Bedeldi komıssııa qaıtadan sarapqa salyp, jaramsyz dep tapty. Ádetinshe Áldibek án-áýenin áýelim ishinen yńyldap, jasyryn jazyp júrgen. Sezetinder Sádirmekke qolqa saldy. Oblystyq baıqaýda jurttyń da, jarysqan jastardyń da rýhyn kótergen “Jigit sultany” áni osylaı tusaýyn kesken-di. Súı­ikti shaıyrlarynyń biri Tólegenniń “Sálem saǵan, Kúsh-Ata” degen óleńi Qajymuqanǵa arnalǵan. Ál­dibekke bul jyr aıryqsha unaıtyn-dy. Kúnderdiń kúninde áleýeti tereńde jatqan án týdy. Kóp keshikpeı Aıbergenovtiń “Keshir, sen” degen óleńine muńdylaý ańsar­ǵa qurylǵan áýen jazdy. Oqta-tek­te, bolmaı bara jatqanda ózi de óleń órnekter. Sátti shyqqanyn sezinse, áýenin yńyldaı bastaıdy. Dúnıege osylaı kelgen “Sensiz álemdi” jastar jaǵy jıirek shyrqap júr. Klıp túsirildi. “Keshir, janym. Umy­ta alar emespin. Jetegine aldy er­tip eles kún. Selt etkizbes esh­nár­se de, eshkim de. Almastyra al­mas maǵan seni eshkim”, – deıdi sa­ǵynysh qusynyń qanatynda qalyqtaıtyn qalqataı áýen. 2003 jyly oblys ortalyǵyna shaqyryldy. Konserttik birlestik dırektorynyń orynbasarlyǵyna. Keıinnen mádenıet basqarmasy bastyǵynyń orynbasarlyǵyna joǵarylady. Konkýrs arqyly, árıne. Biraq, bul salanyń sharýa­lary berekesizdenip, sharalar abyr-sabyrlanyp ketken. Bastyqtar tez-tez aýystyryla bergen. Áldibek Jý­sansaı minezdes. Jýsandaı ashylaý bolmysynan aınymas. Jýsannyń túbirindeı ıirleý bitken jaraty­lysynan jańylmas. Shyn­dyqqa kózi jetip tursa, shyryl­daý­dan sheginbes. Betke tike kelgendi jaqtyrar bas­shy­lar az. Qaladan qashty ǵoı aqyrynda. Qıyndyqtan, jumystan emes. Qıyndyqty qoldan jasap, jumysqa kedergi keltirer keleńsizdikterden. Yryń-jyryń údegennen keıin kóńil kóginde qanat qaǵatyn qaıran áýen júdegen. Qaı­tadan aýyl-aýdanyna, Ordabasyǵa oraldy. Áldibekpen qatar ósken, aýdan­dyq gazette kóp jyl beınettengen belgili jýrnalıst qaryndasymyz Bazarkúl Qalbyrova búı deıdi: “Jany názik jan ǵoı. Jastaıynan. Dál qazir, myna zamanda mundaı adam az. Kóp kisilerden qashyp ket­ken qasıetter Áldibektiń boıynda qonaqtap qap qoıǵan qustar sekildi. Átteń, ánderi jóndep nasıhattal­maıdy. О́zi suǵanaqtanbaıdy. О́ń­meń­demeıdi. О́te-móte taza saqtal­ǵan. Ánderindegi móldir muń sol tazalyqtan. Dostyqqa adal jigit. Qazir dostar da satylyp, satyp ketetinge aınaldy ǵoı...” Balalarǵa arnap án shyǵaratyn jáne bir joldasy Qurmash Jyl­qy­baı aıtady: “Áldibektiń potensıaly kúshti. Átteń, oblys ortalyǵynda ony ońdy paıdalana almady. Ba­ǵa­lamady. Qazyna-ánderi, oıly shy­ǵar­malary onsha oryndalyp júrgen joq. О́ziniń de ónerin búrkemelep, jasyra beretini qyzyq”. Áýesqoı kompozıtoryńyz, ash­yl­maǵan aralyńyz Áldibektiń ózi­nen syr tartsańyz, tipti basqa má­selelerdi mánisteıdi. Onyń aıtý­ynsha, Ońtústiktiń halyq ánderi, dástúrli áýenderi áli kúnge deıin elenbeı, eskerilmeı keledi. Sońyna túsip, zerttep-zerdelep, jınap-te­rip júrgen jan kórinbeıdi. Kon­servatorııada, ózge oqý oryndarynda Ońtústiktiń dástúrli, halyqtyq án-áýenderine arnalǵan klastar ashylmaǵan. Tipti Shymkent saz kolledjiniń ózinde dástúrli ánder klasy joq. Obaly neshik, Batystyń, Syr boıynyń, Saryarqanyń, Jetisýdyń án-áýenderi sahnalarda jıi, júıeli oryndalady. Arnaıy mektepter jumys isteıdi. Konser­vatorııada, tıisti oblystardaǵy oqý oryndarynda arnaıy klastar ashyl­ǵan. Soǵan sáıkes ulaǵatty us­taz­dar, maıtalman mamandar, pro­fes­sorlar kóp. Osy baǵyttar boıynsha Ońtústiktiń olqylyqtary jetip-artylady. Bastamashylyq, baıypty izdenister, júıeli jumystar baı­qalmaıdy. Osyndaı-osyndaı oılar qoz­ǵaıtyn Áldibek Sádirmek kúrsinip qoıyp: “Ulttyq qunardan, qazaqy, halyqtyq dástúrdegi dil-dirilden bezinip qaıda baramyz? Qazirgi kóptegen ánsymaqtardy aǵylshyn, nemis, orys, ıspan nemese efıop má­tinderimen aıtsańyz, sol ult­tardyki bop shyǵa keledi. Ánderimiz áýlekilenip ketti. Maǵan Tursynjan Shapaıdyń, Serik Ábdinurdyń ánderi keremet unaıdy”, – deıdi. Áldibektiń ánderi. Ázirshe keń taralmaı turypty. Zekeń, Zeınolla Serikqalıuly tańyrqaı tyńdaǵan. О́mirzaq Aıtbaıuly yqylastana qulaq qoıǵan. Qýraı-syrnaıǵa, álde sybyzǵyǵa, múmkin qobyzǵa, bálkim osy úsheýine birdeı qosyp, muń-munarǵa bólep shyrqaıtyn bólek­sheleý ánder. Bir jubanarlyǵy sol, Áldibek aýyl-aýdanyna, Ordabasyǵa oral­ǵaly úzilińkirep qalǵan úılesim­derin qaıta taýypty, jańa ánder jaza bastapty. Desedi. Marhabat BAIǴUT, Ońtústik Qazaqstan oblysy, Ordabasy aýdany.