ShYŃDAǴY ShYNAR

... Qaraǵaı, shyrsha, samyrsyn, aq qaıyń men kók terek... Aldyńnan shyǵar kók tirep. Tabıǵattyń tórt maýsymynda túgesilmeıtin tylsymy men qyzyǵy, qandaı ǵajap ormannyń. Shetsiz de sheksiz saǵymdy sary belder men qum kóshken adyrlar ótindegi qazaq qalqanyndaı ǵoı bul – jaıqala jazylǵan kerim de kórkem jasyl aımaq. Kóktem men jazda, kúz ben qysta syry men synyn túsirmegen qasıetti qara meken tárizdes. Ormanǵa barsań oı terbeıdi, jupar aýasy boı kerneıdi. Alashtyń arystary ormanǵa nege ǵashyq boldy eken? Suńǵyla sýretker Ǵ.Músirepovtiń Býrabaı orman sharýashylyǵy tehnıkýmynda sabaq bergeni qalaı? Qazaq ormantaný ǵylymy men isiniń izasharlary Sh.Ýálıhanov pen Á.Bókeıhanov, T.Rysqulov sekildi uly tulǵalardyń taǵdyryndaǵy órkeshti belesterdiń naq osy ormanmen berekelenýin qalaı túsinýge bolady? Gáp nede? Árıne, qısynsyz, sebep-saldarsyz dáneńe bolmaıdy. Al, akademık Sábıt Baızaqovtyń ǵylymdaǵy tuǵyryn dál osy orman ortasynan oıyp turyp baǵyndyrýynyń syryna úńilip kórsek, álgindeı kóp suraqtyń jaýaby júlgelene túspekshi... Kún meıirimi ormandy qysqy uı­qydan túrtip oıata bastapty. Býsana bal­byrap jatyr. Hosh ıisi muryn jarady. Túrli saıraýyq qustardyń kómeı bezegen saf únderi sezim qylyn úzip jibererdeı. О́mirdiń qyzyǵyn eseleıdi. Sábıttiń de kóńil kúıi tabıǵat pernelerin dóp basyp, ishteı bebeýleıdi. Kóktemde kerilgen ormandaı onyń da balalyq bal dáýreni kóz aldyna kósile túsedi... Beınebir kóktemnen nár­len­gen ýyz shaǵy, ýaıymsyz kúnderi eken-aý! ... Saryqopa boıynda týdy. Alash arystary: tuńǵysh romanshy, aqyn Mir­jaqyp Dýlatov, zańger Seıdázim Qa­dy­r­­baev, pedagog Álmaǵambet Qasymov, mem­leket qaıratkerleri Muqataı Jur­mu­hamedov pen Asqar Zakarın tektes tek­ti­ler­diń kindik qany tamǵan osy qut me­ken­de dúnıege kelgenine Sábıt marqaıyp, masattanady. Qońyraýlyǵa sýǵa júzse, sol alyptarmen jarysa qulashtaǵandaı, áserge bólenetin. Qyzbel taýdyń qyra­ty­na qumarta kóz qadaǵanda “Qyzbel sýretteri” balladasyn aryndap, aǵyndap jazyp otyrǵan Ǵafý Qaıyrbekov eles­teıtin. Odan ári Qyzemshekke nazar sal­ǵan­da, Sábıt Muqanovtyń “Móldir ma­hab­batyndaǵy” Búrkit pen Bátes súıis­pen­shilik bulaǵyna bas qoıǵyzatyn. Ekeýi de ómirde bolǵan – Sultanbek pen Bátı­ma atty óz aǵa-apasy edi... Quttybaı bula­ǵy jaǵasynda Syrbaı Máýlenovti kúlli Torǵaı qol bulǵap Qostanaıǵa, odan ári Almaty jaqqa qımastyqpen shyǵaryp salǵanynyń kýási bolyp edi. Sonda bala Sábıttiń kishkene júregi shym ete qalǵan... Kimder ersili-qarsyly ótpegen bul Qyzbeldiń ústinen. Kimder eldik qamyn tý etip jelbiretpegen. О́teı babasy jońǵar shapqynshylyǵynda keskilesip kúresip, urpaq qamy úshin erlikpen mert boldy. Haıdar men Qońqas, Júnis pen Ámirhan, Batyrhan men Sabyr t.b. ata-aǵa­lary esine túskende jetpistegi Sábıt­tiń janary mólt-mólt etedi. Sábı kúngi arman-muratyna dem bergen, solqyldaǵan sámbi taldaı dara týysqandary eken ǵoı olar. Árqaısysy óshpes ónege, telegeı teńiz tálim-tárbıe tumasyndaı qadirli edi, búginde túsine kirip jelep-jebegendeı jarylqap júredi. Muhıttaı muńly, kóldeı keń, eldeı emirengish, daladaı darhan sol beınelerdi sát saıyn saǵynatynyn qaıtersiz... Solar arqyly búginge kelipti-mis... Sábıt Baızaquly Baızaqov 1940 jyldyń 21 naýryzynda Qostanaı obly­s­­y Jankeldın aýdanynyń 9- aýylynda dúnıe esigin ashty. Aqsýat jeti jyldyq jáne Qaratúbek orta mektepte­rinde bilim aldy. 1964 jyly Qazaqtyń memlekettik aýylsharýashylyq ınstıtýtyn támamdap, orman sharýashylyǵy mamandyǵyn ıgerip shyqty. Sábıttiń áli esinde, ustazdary ózi­ne jappaı quda túsken sát. Qaltasyn­da qyzyl dıplom bar. Gúl bitkenge tańdap, talǵap qonǵan bal arasynsha ár armannyń jalynan ustap, baıyz tappaǵan kezi. Mıda – bilim, oıda – qyzmet, tura­ǵy tııanaqtala qoımaǵan almaǵaıyp ólara shaq. Árkim árqalaı óz ıirimine tartqysy keledi. Jas mamannyń óreli órisi qy­zyq­tyratyndaı. Ol áıteýir, kóp tolǵanystan soń bir toqtamǵa kelip, ózi bitirip shyqqan ınstıtýttyń orman taksasııasy (ólshem­deri) jáne ormanshylyq qalyptastyrý kafedrasynda assıstenttik qyzmetke qaldy. Sóıtip keshegi saryýyz shákirt kelesheginen kóp úmittendirgen ustazdyq ulaǵatty isine kiristi, ǵylym aıdynyna aıbarlanyp qulash urdy. Onyń kelisti kelbetinen, baıypty júris-turysynan, adamgershilik bolmys-bitiminen, oıly janarynan, parasatty aqyl-oıynan erteńgi eren ǵalymnyń beınesi kólbeń etip kórinetindeı edi. Ol joǵary oqý ornynda alǵashqy kún­­nen-aq alshysynan turǵan asyqsha sát­ti jolǵa úıirilip tústi. Bilim men tá­jirıbe bite qaınasqanda ǵana upaıyn tú­gen­deıtinin uqty. Oqý ádistemelerin shyń­dap, aýdıtorııada sóıleý mánerin ıgerip, tárbıelik jumystardyń tálimine tereń boılap, stýdentterdiń senimine, yqy­lasyna bólendi. Sabaq mazmunyn kún saıyn tolyqtyra túsip, tyńdaýshy­la­ry­na tam-tumdap bolsa da jańa materıaldar men aqparattar berýge mashyqtandy. Leksııasy tereńdegen saıyn óziniń bedeli men abyroıy ilgerilegenin sezip, shıra­tyla túsetin. Ustaz sheberliginiń bir ushy júıeli ǵylymı jumysta jatqandyǵyna erte kóz jetkizgen ol oqyta júrip úırendi, úırete júrip oqydy. Bul qasıet onyń kásibı qaǵıdasynyń ózegine aınaldy. Sóıtken Sábıt óziniń ǵylymı jetekshisi ári kafedra meńgerýshisi, kórnekti ormanshy ǵalym T.H. Toqmurzınmen birlese oty­ryp, Keńes odaǵy boıynsha alǵash­qy­lardyń biri bolyp, ormannyń jer be­tin­de ósip-ónetin bıologııalyq massasynyń kóbeıýi men qalyptasý zańdylyqtaryn zerttep, onyń mólsherin anyqtaıtyn tıimdi ádister oılap tapty jáne osyǵan qajet normatıvtik-anyqtamalyq kesteler jasap, tyń jańalyq ashty. Kózmaıyn taýysyp, kúndi túnge qosqan tolassyz izdenistiń nátıjesinde bastapqy baǵyty boıynsha jınaǵan materıaldary negizinde ol 1969 jyly “Qazaqstannyń qaraǵaıly ormandarynda aǵashtyń qylqan japyraqty tarmaq­tarynyń ónýi men qorlanýynyń keıbir zańdylyqtary jáne olardy ónerkásiptik paıdalanýdyń múmkindikteri” degen ta­qyrypta dısserta­sııa qorǵap, aýyl sha­rýashylyǵy ǵylym­da­rynyń kandıdaty dárejesine, al úsh jyl­dan soń dosent ataǵyna ıe boldy. Sá­keńniń bul eńbegin onyń birinshi sarap­shy­sy, Qyrǵyz KSR Ǵylym akademııasynyń Orman jáne jańǵaq ósirý ǵylymı-zertteý ınstı­tý­tynyń dırektory, bıologııa ǵylymda­rynyń doktory, professor P.A. Gan: “Jınaǵan materıal­da­rynyń mól­sheri, olardy tal­daýy­nyń te­reń­digi, dısser­tasııanyń mazmuny men máni, paıda­lan­ǵan ádis­te­meleri jaǵynan kandıdattyq jumystarǵa qoıy­latyn talaptardan ana­ǵur­lym artyq”,– dep ádil baǵalaǵan bolatyn. Bul baǵa jas ǵalymnyń bilim áleýetin dóp basyp tanýymen qundy edi. Kóktemmen sy­lanǵan orman ishine dendep engen saıyn Sábıttiń myń bulbuldyń únimen árlengendeı kók-jasyldy, san qubylǵan erek­she tústi ótken ómiri, al­ǵash­qy ot­ba­sylyq baqyt ush­qyndary, Aı­bek, Sá­ken­deı qos sábı súı­gen baz­arly shaqtary esi­ne túsip, orny­ǵyp, oıyn meń­dep, qýa­nyshy men qaı­ǵysy al­masa kól­beń­­de­gende, sezimtal júregin sap-sap basyp degendeı, ózin saryýaıymnan arasha­lap, sabyrlylyqqa shaqyra túskendeı edi. Beý, kóktemdeı qulpyrǵan Sábıttiń sol qaıtalanbas jastyq shaǵyna kenetten ot túsip kúıdirip, Balqııa jeńgemiz bala ús­tin­de demin úzip alǵan edi. Sábı kútip júrgen Sábıtti qaıǵy bulty tumshalap, tunshyq­tyrdy. Kóńil syzaty jazyl­maıtyndaı kó­rin­gen. Ýaqyt emshi eken. Anasy Jibekten bas­tap aǵa-jeńgesi Saılaý men Maqysh, qa­ryn­dasy Raqysh tula boıy sezimnen jara­tyl­ǵandaı elgezek te úrgedek Sábıttiń de­ma­lysymen dem aldy, júris áýenimen júrdi. Jandaryn qaıǵy qaıraǵyna birge salysty... Sóıtip Sábıttiń eńsesin tiktesti, ómirge umtylysyn oıatty, jigerli qalpyna túsirdi. Mıynan qaıǵyny sylyp, ǵylym qııasyna bolat kezdikteı etip qaırap saldy... *  *  * Orman ishi masatydaı qulpyrǵan. Aspan astynda jasyl je­lek­ti torǵyn shymyldyq qurylǵan. Dúnıe jumaǵy osy bolar. Japyraq bit­ken ala­qanyn jaıyp, janyńa úńiledi. Ǵalym Sábıt te bul kezde jazdaı jaıly mi­ne­zimen jeke ómirin árlep, ǵy­lym­nyń qııa jar­ta­sy­na ór­shelene órmelep, tulǵalyq tanymyn azamat­tyǵymen áspettegen syıly da kádeli janǵa aınalyp úlgergen-tin. Dál qazir orman kezgen ol úıindegi zaıyby Svetasy men qos qulynshaǵy Álııa men Ǵalııasyn júregimen áldılep qoıdy... Janyń qalaı jaılansa, oıyń da solaı orkıikteı orǵymaq. Sábıt qııaly ótkenine sharpylǵan... Asylynda, bu­rynǵy ǵylymı jumystaryn indete qaýzaýdyń barysynda jınaǵan bilimi men tájirıbesi oǵan burynǵydan da kúrdeli jáne kópten sheshimi tabylmaı kelgen – orman qorynyń kadastrlyq-eko­nomıkalyq baǵasyn anyqtaý prob­lemasynyń naqty sheshimderin jasaýǵa kómektesti. Ol orman men ormandy jer­lerdiń sandyq, sapalyq jáne aqshaǵa shaq­qandaǵy qundylyǵyn tabýdyń meto­dol­ogııalyq jaǵynan birtektiligin dálel­dedi, olardy anyqtaýdyń qaǵıdattaryn belgilep, metodıkalyq joldaryn usy­nyp, iske asyr­dy. Sonyń nátıjesinde orman sharýa­shylyǵyna, ásirese onyń naryq jaǵdaıyna ótken kezinde óte qajet orman qorlarynyń kadastrlyq-ekonomıkalyq qundylyǵyn esepteýge ar­nalǵan norma­tıvtik-anyqta­malyq materıal­dar júıesin qurdy, olardy orman sharýa­shylyǵy ju­mys­tarynyń uzaq jyldar boıǵy qyzmetine baǵa berý maqsa­tynda paıdalanýǵa bola­tynyn dáleldep, osy salanyń tıim­di­liginiń jalpy mólsherin anyqtaıtyn ádister jasap shyqty. Osy kúrdeli máseleni zertteý ústinde ol orman taksalarynyń (baǵalarynyń) máni men maǵynasyna tereń de jan-jaqty taldaý jasap, olardy qurý barysynda jiberilip júrgen negizgi kemshilikterdi anyqtady. О́sip turǵan aǵashty satýǵa qajetti baǵa júıesin jasaýdyń ormandy jerlerdiń ónimdiligi men ormannyń túsimdiligine, olardyń basty taksasııalyq kórsetkishterine negizdelgen jańa ádisin usyndy. Mundaı jańalyqtyń tájirıbede shap­shań ornyǵyp ketýiniń ózi ǵalymnyń asa úz­dik tabysy retinde baısaldy ortalarda basa aıtylyp júrdi. Osy tektes qol jetkizgen ǵylymı nátıjelerin ol “Orman qoryn kadastrlyq-ekonomıkalyq baǵalaýdy jetil­dirý joldary jáne ony ormandy qaıta jań­ǵyrtý prosesin basqarý isinde qoldaný” degen taqyrypqa jazylǵan dıssertasııa­syn­da jınaqtap, ony 1987 jyly Lenıngrad­tyń S.M. Kırov atyndaǵy orman-tehnı­ka­lyq akademııasynyń ǵylymı keńesinde sátti qorǵap, ekonomıka ǵylymdarynyń doktory dárejesin aldy. Bul jumysty qorǵaý Sákeńe ońaı tıgen joq. О́ıtkeni ol kez ortalyqtyń 1986 jyl­ǵy jeltoqsan oqıǵasyn ádeıi asqyndyryp, ony “qazaq ultshyldyǵynyń” nátıjesi dep tanyp, shıelenisti qoldan ýshyqtyryp jiber­gen ýsoıqy sáti edi. Mine, áli elý jasqa tolmaǵan talantty qazaq ǵalymynyń abyroıy aspandaǵaly turǵanyn, keıbir pasyq oılylar onsha jarata qoımaǵan syńaıly. Buryn oılaryn ashyq aıtpaı júrgender, endi osynaý almaǵaıyp sátti paıdalanyp qalýǵa tyrysty. Ásirese sol ýaqyt talaby boıynsha mindetti túrde ǵylymı keńestiń músheleri bolýǵa tıisti partııa jáne kásipodaq ókilderi saǵyn syndyrmaq bop óre túregeldi. Solardyń biri: “Men osy dıssertasııanyń 245 betinen keremet poema oqyǵandaı áserge bólenip, qatty unattym... qalǵan bóligi kóńilimnen shyqpady. Sondyqtan oǵan qarsy pikir­demin”,– dep óz oıyn ózi áshkerelegenin sezbeı, rabaısyz dóń-aıbat jasady. Zal ishin únsizdik bıledi. Keıbiriniń óńmeńnen ótken kózinen “áp, bálem, súrin­dir­dik pe?” degen pasyq pıǵyl seziledi. Sá­bıt demin ishine tartyp, óńi qýaryp, bop-boz bop ketken júzin qaıda buraryn bilmeı, diril bılegen boıyn áreń-máreń tejep turǵan. О́zi aqtalatyn jer emes. Áıtpese, mynanyń esh qısynsyz pikirin short kesip tastaýǵa bolar edi. Bir kezde kóziniń qy­rymen baıqap qaldy, orman ekonomıkasy ǵylymynyń iri teoretıgi ári korıfeıi, pro­fessor Tımofeı Sergeevıch Lobovıkov or­nynan kóterilip jatyr eken. – Siz, Baızaqovtyń bul jumysyna qansha min taqqyńyz kelse de qalaı maqtap jibergenińizdi sezbeı tursyz-aý, – dep kekesin aralas kúlip qoıdy da sózin bekem jalǵastyrdy ol. – Eger monografııanyń 245 betin tańdaı qaǵa oqyǵanyńyz ras bolsa, siz tushynbaıtyndaı onyń qaı jeri qa­lypty, á? – Zal ishi kóńildenip, qozǵalaq­taı bastady. – Sońǵy elý shaqty beti sol ózińizdi tamsandyrǵan aldyńǵy betterdegi teorııalyq tujyrymdar men ádistemelik sheshimderdi dáleldeýge qatysty jasalǵan eksperımentaldyq esepteý materıaldary ǵana emes pe? Baızaqovtyń dıssertasııasyn men de oqyp shyqtym, sonshalyqty áser­lengenimdi jasyrmaımyn. Mine, qazir oń pikirlerdi tyńdap, taǵy da onyń tereń paıymyn zerdelep otyr edim, siz kelip... orynsyz jerden pyshaq urdyńyz. – Zaldyń ár jer-bul jerinen qoshtaý sózderi estilip qaldy. Aıtýly ǵalymnyń mysy basyp bara jatqandaı edi. Kópshilik soǵan dán razy sekildi.– Bul jumystyń synaıtyn jeri joqtyń qasy dep esepteımin. Meı­linshe anyq, paıdaly eńbek. Izdenýshiniń suraqtarǵa bergen jaýaptary men salmaqty sózderinen, ustamdy qalpy men sabyrly minezinen ony bizdiń aramyzǵa qosylǵan iri ǵalym ǵana emes, úlken ıntellekt ıesi eken­digin tanyp, bilýge bolady. Siz ǵana so­ny sezbeı turǵan. О́kinishti, ókinishti-aq. Kó­zi­ńizdi ashyp qara­ńyzshy, sonaý qazaq saha­rasynyń túkpirinde týyp, tereń ekonomıkalyq oı- paıymymen jaly kúdireıgen osynsha ǵalymdardyń qoldaýyna ıe bolǵan osy azamattyń ju­my­syna da, ózine de iltıpatpen qaraǵanymyz abzal. Dıssertanttyń óte kúrdeli máseleni biz sekildi qaınaǵan ǵylym ortasynda emes, shalǵaıda júrip tańdap alyp, odan úlken nátıjege jetkenine bárimiz qýanýymyz kerek. Tikesin aıtaıyn, bul jumysqa qııanat jasaý ábestik. Ǵylymı jańalyqtyń sapasy óte joǵary ekenin, sondaı-aq aldymyzda turǵan avtorynyń da múmkindikteriniń moldyǵyn moıyndaǵanymyz jón. Kishipeıil ǵalymnyń kókjıegi áli talaı qyzyqtyraryna senemin!– dep Lobovıkov sózin támamdaǵanda, zal ishi jadyrap ketkendeı boldy. Professor T.S. Lobovıkov negizsiz sóılemeıtin, aýyzy dýaly kisi eken. Sábıt Baızaquly shyndyǵynda úlken synnan múdirmeı ótip, tynymsyz on segiz jyl saryla júrgizgen ǵylymı jumysy bekitile sala kásibı órleý jolyna tústi. 1988 jyly professor ataǵyn alyp, ile ózi oqyp bitirgen orman sharýashylyǵy fakýltetine dekan bolyp saılandy. Ol bul jumysynda da tabandylyq kórsetip, Qazaq aýylsha­rý­a­shylyq ınstıtýtynyń bas ǵımaratynyń ózi basqaratyn fakýltet ornalasqan qanatyn QR Orman sharýashylyǵy memlekettik ko­mıtetiniń esebinen kúrdeli jóndeýden ótkizdi, ormanshy ǵalymdar men joǵarǵy oqý oryndarynyń respýblıkalyq baıla­nystaryn kúsheıtti, Almatyda olardyń búkilodaqtyq oqý- ádistemelik basqosýyn (1990 j.) ótkizdi. Osyndaı qajyrly eńbegi men ǵylymı izdenisteriniń arqasynda ózen jıeginde ósetin usaq taldardan ózge iri butasy joqqa tán dalaly aımaqta týyp ósken ol respýblıkanyń ǵana emes, búkil Ortalyq Azııa ormanshylarynyń, joǵary orman bilimi men ǵylymynyń kórnekti ókilderiniń birine aınaldy. Ol orman ekonomıkasy boıynsha osy óńirdegi alǵashqy jáne áli kúnge deıingi jalǵyz ǵylym doktory. Onyń ǵylymı eń­bekteri orman qorlaryn anyqtaý men taný­dy, orman mólsherleýdi ári ormanshylyq qalyptastyrýdy jáne orman ekonomıkasy ǵylymdaryn edáýir baıytqan, burynǵy odaq kólemine belgili P.V. Vasılev, T.S. Lobo­vıkov, L.I. Ilev jáne Iý.Iý. Tý­ny­sıa se­kil­di orman ekonomıkasy ǵylym­da­rynyń iri ókilderiniń negizgi ıdeıalary men boljam­daryn damytqan ári olardyń she­shimderin tabýǵa qosylǵan úlken úles boldy. Sóıtip Sábıt Baızaqulynyń tabysty ǵylymı-pe­da­gogıkalyq jáne uıymdasty­rý­shy­lyq qyz­meti elimizdiń ǵylymı jurt­shylyǵy men meke­meleri jetekshileriniń nazaryna ilikti. Sonyń aıǵaǵyndaı ol, 1991 jyly Qazaq aýylsharýa­shylyq ǵylym akademııa­synyń (QazAShǴA) múshe-korrespondenti jáne onyń prezı­dıý­mynyń Bas ǵalym hat­shysy bolyp saılanyp, úsh jyl boıy qyzmet istedi. Joǵary jaqtyń tańdaýy bekerden-beker túspeıtini belgili. О́z isiniń asqan bilgirine 1994-1996 jyldar aralyǵynda Qazaqstan Respýblıkasy Ulttyq ǵylym akademııa­sy­nyń shaqyrýy boıynsha Bas ǵalym – hat­shynyń mindetin atqarý júkteldi. Ári sol kezderde Qazaq aýylsharýashylyq ǵylym aka­demııasynyń akademıgi (1994 j.), Qa­zaq­stan Respýblıkasy Ulttyq ǵylym akade­mııa­synyń múshe-korrespondenti (1995 j.) jáne akademıgi (1996 j.) bolyp saılandy. 1996-2002 jyldary ol Qazaq ulttyq (2001 jylǵa deıin– memlekettik) agrarlyq ýnı­ver­sıtetiniń ǵylymı jumystar jónindegi pro­rektory boldy. Odan soń (2003 j.) Ult­tyq ǵylym akademııasyna qaıta shaqy­ry­lyp, onda agrarlyq bólimniń akademık-hat­shysy qyzmetin akademııanyń respýblı­ka­lyq qoǵamdyq uıymǵa aınaldyrylǵan kezine (2003 jylǵy qazan aıy) deıin atqardy. Onyń atalǵan mekemelerdegi qyzmeti olardyń úlken ózgeristerge túsip, qaıta qu­rylyp jatqan kezine sáıkes keldi. Mysaly, ol kezde QazAShǴA VASHNIL- dyń shy­ǵys bóliminiń negizinde jańa ǵana uıymdas­tyrylǵan (1991 j.) edi. Al Sákeń qyzmetke shaqyrylǵanda Qazaqstan Respýblıkasynyń ǵylym akademııasy ulttyq mártebe (1994 j.) alyp jatqan. Sol sekildi Qazaq memlekettik agrarlyq ýnıversıteti (1996 j.) de ol ba­rardyń aldynda ǵana eki joǵary oqý orny­nyń (Qazaq aýylsharýashylyq ınstıtýty men Almaty maldárigerlik ınstıtýty) ne­gizinde jańadan qurylyp, bes jyldan soń, 2001 jyly ulttyq mártebege ıe bolǵan edi. Mine, osyndaı kúrdeli jaǵdaıda S. Baı­zaquly eki akademııa men agrarlyq ýnıver­sıtettiń jumystaryn eki ret jańa deńgeıde qaıta qalyptastyrýdy olardyń jetekshi­le­rimen tize qosa otyryp, nátıjeli uıym­das­tyr­ýǵa atsalysty. Ol atalǵan mekemelerdiń jarǵylary men basqa salalyq normatıvtik qujattaryn daıyndaýǵa, ǵylymı-zertteý uıymdarynyń quramyn qaıta qarap je­tildirýge, respýblıkanyń agrarlyq ǵylym­dary men agroónerkásip keshenin, irgeli ǵylymdaryn ótpeli kezeńge sáıkes damy­tý­dyń basym baǵyttaryn anyqtaýǵa belsene aralasty. Máselen, Qazaq aýylsharýashylyq ǵylym akademııasynyń ǵylymı jumys­ta­ryn “Dárilik ósimdikter” jáne “Agroeko­lo­gııa” degen eki jańa baǵdarlamamen to­lyq­tyryp, iske asyrýshylardyń biri boldy. Qazaqstan Respýblıkasynyń “Ǵylym jáne ǵylymı-tehnıkalyq saıasat týraly” zańyn, Orman kodeksiniń 1993 jylǵy jáne 2004 jylǵy nusqalaryn daıyndaýǵa belsene qatysty. *  *  * ... S. Baızaquly sońǵy shırek ǵasyr ishinde Qazaqstannyń eki birdeı ǵylym akademııasynyń músheligine saılanyp, olardyń Bas ǵalym-hatshysy qyzmetin atqarǵan elimizdegi qaıtalanbas dara tulǵa. Onyń kásibı jetilip, izdengishtik, ilkimdi qabiletiniń molaıýyna tek ǵylymı jetekshisi ǵana emes, ómirine tańsholpandaı jol siltegen QR UǴA akademıgi T.H. Toq­mur­zınniń, burynǵy Keńes odaǵynyń kórnekti ǵalym-ekonomısteri, professorlar T.S.Lo­bovıkov pen A.P.Petrovtyń, N.I.Kojýhov pen A.G.Moshkalevtiń, Iý.Iý.Týnysıan men K.G.Gofmannyń, M.Iа.Lemeshev pen I.V.Týr­kevıchtiń esepsiz járdemi tıdi. Al ǵylymı-uıymdastyrýshylyq qyzmetiniń shyńdalyp, órisin keńeıtýge Qazaqstan Respýblıkasynyń eki birdeı ǵylym akademııasynyń prezı­dentteri bolǵan akademıkter Ǵ.A.Qalıev pen K.Á.Saǵadıevtiń tikeleı yqpal etkenin maqtanysh tutady. Olar kezinde erekshe senim bildirip, birge qyzmet isteýge shaqyrdy, Bas ǵalym-hatshynyń jaýapty mindetterin júktep, qoldaý kórsetýimen tulǵalyq tomaǵasyn sypyrdy. Talaı ret Úkimet pen Joǵarǵy keńes komıssııalarynyń ǵylym men bilimge arnalǵan otyrystarynda, TMD elderiniń Ǵylym akademııalarynyń halyq­aralyq assosıasııasynyń (ǴAHA) Kıevtegi, Mınskidegi, basqa da qalalardaǵy májilis­terine jiberip, jaryssózderde ysyldyrdy. Sonyń arqasynda S.Baızaquly ǴAHA men Ýkraına Ulttyq ǵylym akademııasynyń prezıdenti B.E. Patonmen, sol kezdegi Belarýs Ǵylym akademııasynyń prezıdenti L.M.Sýshenıamen, Grýzııa Ǵylym akademııa­sy­nyń prezıdenti A.N.Tavhelıdzemen, Qyr­ǵyz Respýblıkasy Ulttyq ǵylym akade­mııasynyń prezıdenti T.Q.Qoıshıevpen, Reseı Ǵylym akademııasy vıse-prezıdenti N.I.Laverovpen tanysyp, ortaq múdde jo­lynda oı jarystyryp, pikirlesý múmkin­digine ıe bolǵan edi. Árıne, Sákeń ásirese Ulttyq ǵylym akademııasynyń akademıkteri S.K. Keńes­baev pen S.Z. Zımanovtyń, G.N.Sherba men A.A. Abdýllınniń, M.Q. Qozybaev pen О́.M. Sultanǵazınniń, K.Á. Saǵadıevtiń Úki­met oty­rystarynda, Ulttyq ǵylym akademııa­sy­nyń jalpy jınalystary men prezıdıým májilisterinde akademııa taǵdyry men ǵylym keleshegine baılanysty tartystarda aıtqan tereń oılary men ǵıbratty sózderin úlken tebirenispen eske alady. Jaqsynyń aty jańǵyryp, ǵalymnyń haty tálim bolýynyń mysalyndaı etip ol 150 ǵylymı eńbek, 3 monografııa, 2 oqýlyq jáne 2 oqý quralyn jazdy. Onyń “Orman qoryn ekonomıkalyq baǵalaý” (1981 j.), “Qazaqstannyń ormandary men orman sharýashylyǵy: jaǵdaıy, damýy, baǵalaý ádisteri” (1996 j.), “Qazaqstan ormandary men orman sharýashylyǵyn turaqty bas­qa­rýdyń keleli máseleleri” (2007 j.) degen ki­tap­tary respýblıkada orman sharýashylyǵy salasynyń ǵylymı-praktıkalyq negizderin kúsheıte túsýge qosylǵan oıly da qońdy zertteýler. Sondaı-aq, onyń basqa ǵalym­darmen birlese otyryp shyǵarǵan “Qazaq­stan­da ekpe orman ósirý” (2007 j.) degen eki tomdyǵy respýblıka boıynsha joǵary oqý oryndaryna arnalǵan alǵashqy qundy oqýlyq bolyp esepteledi. Sákeń keıingi eńbekterinde Qazaqstan Respýblıkasyna dáıekti memlekettik orman saıasaty qajettiligi men ony iske asyrýdyń joldaryn dáleldep berdi, orman sharýa­shy­lyǵy men ormanshylyqty qalyptastyrýdyń negizgi qaǵıdattary men tájirıbesin, olar­dyń máni men túrin elimizdiń táýelsizdiginen týyndaıtyn jańa talaptarǵa saı ózgertý máselesin alǵa qoıyp, baǵyttaryn belgiledi, jalpy orman sharýashylyǵy men ony paı­dalanýshy kásiporyndardy naryq jaǵdaıyna ıkemdeýdiń yńǵaıly ádisterin kórsetti. Monshaqtaı oılary úzik-úzik bop úzdiktire túsedi. “Ǵalym bolý bir basqa, adam bolý bir basqa”,– degen qaǵıdany jadynda jańǵyrtyp otyratyn Sábıt, ǵylym-bili­mi­men adamzattyń ıgiligine qyzmet etip, ǵa­lym­dyǵyn kórkem minez hám izgiligimen úılestire alǵan jaǵdaıda jalań aqıqattyń aýyr júgin arqalaýdan qutylyp, ulyq adam dárejesine jetetinin paıymdaıdy. О́ziniń ǵana emes ózgeniń de ǵalymdyq qundylyq­taryn elep-eksheı bilýdiń tujyrymy osyǵan saıady. Temir tárizdi nadandyqty altyndaı paıdaly da qundy qylatyn tek kórkem minez ben izgilik ekenin sezdirgisi keledi aýyzeki sózderinde de. Máńgilik rýh dep ózeýreıtinder de kezdesedi. Máńgiligiń búginginiń jemisi de. Endeshe erteńińdi qurmetteseń, búginińdi qadir tut, mańyzyn bil, syıla. Sol murat jolynda kesh qaldym demeı, dál qazir jańa bıikterge umtylyp, joǵary mártebeli is iste. Qol jetkizgenińdi qyzǵyshtaı qorǵap, aby­roı, mártebeńdi ispen asyryp, namysyńdy qalǵytpaı, eldik múdde tizginin ýystan sýsytyp almaý úshin saýysqandaı saq bolǵanyń jón deıdi Sábıt. Ulty úshin qandaı qaterge de basyn baılaǵan ǵalym óz paıdasyn umytyp, halqynyń eleýsiz degen buıymtaıyn esinen shyǵarmaıtyn bolsa, mine, naǵyz oıshyldyq deńgeıine kóteriletinin shákirtterine jáne eskertip júredi ol. Júlgelengen oıy kemirilmeı, keneresinen tası bastaıdy: keıbireýler qaryn toq, qaıǵy joq, bas aman, baýyr bútin bolsa shynaıy ómir osy dep oılaıdy. Aqıqatqa týra qaraıtyndar úshin, kózi ashyq, kókiregi oıaý adamdar úshin bul ózin-ózi aldaýdyń qaqpany ǵana. Toqmeıilsý. Toqyraǵan oı, týralǵan arman, aldamshy qyzyq. О́mirdiń máninen endi ne qaldy? Eshteńe. Sábıtke salsańyz: ómirdiń ózi ýaıym, ǵylymnyń ózi qynjylys. Ýaıymdamaı, qynjylmaı ómirdi shat qylý, ǵylymdy qııaǵa salý múmkin emes. ... Kúzgi japyraqtar sýsyly saǵynysh sazyn syzyltatyndaı. Byltyrǵy kúzdiń oqıǵasy Baızaqovtar otbasy úshin aıryqsha boldy. Sábıttiń tuńǵyshy Aıbek Baızaq atasynyń súıegi jatqan Belarýs respýb­lı­kasy Vıtebsk oblysynyń Redkı derev­nııasyna ádeıi baryp, boz­daq­tar zıratyn­daǵy arýaq­tarǵa zııarat jasap, duǵa baǵysh­tatyp, bir ýys topyraǵyn Almatyǵa alyp kel­di. Sóıtip 66 jyldan soń áke topyraǵy Kóktóbede jerlengen zaıyby Jibektiń qa­biriniń qasyna gılzaǵa sa­lyp ja­sy­ryldy. Qos muńlyq rýhy endi máńgil­ik­ke ta­bysqandaı edi. Áke maı­danǵa attanǵanda, úıelmeli-súıelmeli sábıler Saılaý, Sábıt, Raqysh saýynshy anasy­nyń baýyrynda qalǵan edi. Bári de qazir ómir­den óz jolyn, baqytyn tapqandar. Urpaq ósirip, shadyman-shattyqqa bó­len­­gen. Eline qaltqysyz qyzmet etip, es­im­deri eleýli bolǵan, kisiligi mol ult maq­tanyshtary. Sábıt pen Sveta búgin­de­ri Mereı, Altynaı, Armanjan, Gaý­har, Batyrhan, Temirlan nemereleri men Aıdana, Eldana jáne Ábdirahman-Kúl­tegin sekildi jıende­riniń súıikti ata-ájesi, shaıqalmaıtyn báıteregi. Sábıt óz urpaǵyna ǵana emes, tutas­taı ultqa úlgi bolarlyq úlken istiń basy-qasynda júrip, óshpes ónege kórsetken azamat ekendigin 2008-2009 jyldary taǵy bir paryz, qaryzynyń óteýimen dáleldep bergen edi. HVIII ǵasyr basynda jońǵarlarmen shaıqasta Arqanyń adyr belinen qııandaǵy Aty­raý eline óz jasaǵymen kómekke kelip, qas dushpanǵa qaqyrata soqqy bergen, ja­ý­dyń júrek jutqan batyry­men jek­pe-jek­te ony jer jastandyryp, ózi de er­lik­pen mert bolǵan О́teı Aqymbetuly ba­ba­synyń zıratyn taýyp, oǵan máńgi­­­lik­ke tynys­ta­ǵan sol óńirge jáne týǵan je­ri Tor­ǵaıdyń Qyzbeline qos eskertkish belgi qoıdyrtyp, asyn berýge belsene aralasty. ... Sábıtke kúzgi orman oıly orman bolyp elesteıdi. Kómbesin túgese almaısyń. Eń aldymen, óz eliniń perzenti, óziniń týǵan jeriniń múddesine jan-júregimen berilgen azamat beınesin kórgisi keledi. Oıdan órgisi keledi. Baqsa, onyń etalony kádimgi Muhtar Maǵaýın eken. О́z “Alasapyranyndaı” alasapyran tulǵa. Almatyda qanshama jyl qatty aralasyp turdy. Pragaǵa ketip qalǵasyn jany qulazyǵanyn jasyrmaıdy. Jat jerde týǵan “Jarmaqtan” ózge de kúlli shyǵarmasyn shaǵyp oqyǵan. Qazir oılasa, shette jatyp jazǵanynyń bári otanyn jan-tánimen súıýdiń, demek adamshylyqtyń asqan shyńyna shyqqandyǵynyń kórinisi eken... Muhańnyń “Men” ǵumyrnamalyq hamsasy adamnyń óz senimine tabyný qudiretin asqaq ta shynshyl jyrlaǵan dúnıe. Nege ekeni belgisiz, Gúlnár Mirjaqypqy­zynyń: “Sábıt baýyrym-aý, ǵylym – aqyldyń shyraǵy, al danalyq – nury”,– degeni esine tústi. Sábıt dastarqanynda otyryp meıirlenip, súısinip aıta salǵany apasynyń. “Sende osynyń ekeýi de bar”,– degisi keldi me eken? Bátir-aý, kúzgi ormanda dál osy sóz saq etip basyna shapqany nesi?!.. *  *  * Tuǵyrly tulǵa atanǵan ol búginde Qazaq ulttyq agrarlyq ýnıversıtetiniń Orman bıosenologııasynyń keleli máseleleri ǵy­lymı ortalyǵynyń jetekshisi ári “Orman­shylyq, orman ósirý jáne kógaldandyrý” kafedrasynyń professory bolyp eńbek etedi. Ony tolǵandyratyn másele shashetekten. Qazirgi orman qoryna janashyrlyqtyń azdyǵy, ony keıbir bıznes ókilderiniń qulqyn qamymen zańsyz kesip otap, órtep joıýǵa deıin baratyny qynjyltady. Áıteýir kóńilge demeýi – elimizdegi orman kólemin ulǵaıta túsý jolynda Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti N.Á. Nazarbaevtyń bastamasy men qoldaýynyń arqasynda atqarylyp jatqan “Jasyl el” baǵdarlamasy úmit shoǵyn úrleı túsedi. Onyń táýelsizdigimizdiń jemisi ekenine shattana otyryp, turaqty túrde uzaq merzimge iske asyrylsa, Qazaqstannyń biraz jerlerin kógaldy aımaqtarǵa aınaldyrýǵa kóp járdemi tıetinine kámil senedi. S.B.Baızaqov orman sharýashylyǵy salasyna joǵary bilimdi mamandar men ǵalym kadrlar daıarlaýǵa da aıryqsha úles qosty. Odan tálim alǵan shákirtterdiń kóbi iri ǵalym nemese óndiris jetekshileri retinde Qazaqstan men Qyrǵyzstanda, Reseı Federasııasy men О́zbekstanda, TMD-nyń basqa da elderinde orman sharýashylyǵy kásiporyndary men ǵylymı-zertteý ınstıtýttarynda, joǵary oqý oryndarynda abyroıly qyzmetter atqarýda. Osydan eki jyl buryn ol respýblı­kamyzdaǵy joǵary orman bilimine 60 jyl tolýyna baılanysty halyqaralyq ǵylymı-praktıkalyq konferensııa uıymdastyryp, orman sharýashylyǵy mamandarynyń basqosýyn ótkizýge uıytqy boldy. Onda mazmundy baıandama jasap, Qazaqstanda ormanshylyqtyń joǵary biliminiń damý prosesterin qamtıtyn “Qazaqstandaǵy joǵary orman bilimine – 60 jyl” (2008 j.) degen taǵylymdy kitapsha jazyp, taratty. Sondaı-aq, ol Qazaqstan Respýblıkasy Aýyl sharýashylyq mınıstrliginiń ǵylymı-tehnıkalyq keńesiniń, birneshe ǵylymı jýrnaldarynyń redaktorlar alqasynyń múshesi, Kindik Azııaǵa ortaq orman sha­rýa­shylyǵy ǵylymdarynyń úsh birdeı maman­dyq­tary boıynsha respýblıkamyzda onda­ǵan jyldar júıeli jumys istep turǵan jal­ǵyz dıssertasııalyq keńestiń uıymdas­ty­rý­shysy ári onyń tóraǵasy. Ol 2 ǵy­lym doktory men 8 ǵy­lym kandıdatyn daıarla­dy, ondaǵan jastardyń ǵy­ly­mı izdenister júrgizýine rııa­syz aqyl-keńes, ádistemelik járdem berdi. Qazirgi kezde dok­torlyq dıs­ser­tasııa jazyp júr­gen 3 ǵalymǵa, ǵy­lymı zert­teýler­men aı­nalysatyn 5 as­pı­rant pen izdený­shige je­tekshilik etedi. Ǵylymı-redaksııalyq tá­ji­rıbesi ábden molyqqan ol ǵy­lymı akademııa­lar men agrarlyq ýnı­versıtettiń jyl saıynǵy ǵy­ly­mı-zertteý jáne ákimshi­lik-uı­ym­das­tyrý jumystarynyń qory­tyndy es­ep­terin jınaqtaýdy qolǵa alyp, jeke kitap retinde shyǵaryp otyrýdy iske asyrdy. Olardyń jalpy sany qazir on besten asyp tústi. Qazaq ulttyq ag­rar­lyq ýnıversıteti qazaq-orys til­de­rinde shyǵaryp turatyn “Izdenister, ná­tı­jeler – Issledovanııa, rezýltaty” at­ty ǵy­lymı jýrnaldy aınalymǵa qos­ty. Osy ýnıversıtettiń 70 jyldyǵyna ar­nalǵan, maz­muny men túri kóptiń oıy­nan shyq­qan “Qazaq memlekettik agrarlyq ýnıver­sıteti –70” (1999 j.) degen kólemi 50 baspa tabaq tarıhı anyqtamalyq kitapty daıyndap bastyrýǵa kúsh- jiger jumsap, iskerlik pen qabilettilik tanytty. Sákeńdi mamandyǵyna tyǵyz baıla­ny­sy bar orman sharýashylyǵy men óndi­risteriniń qazaq dalasynda paıda bolýy­nyń tarıhy da qyzyqtyrady. Ol osy tóńirekte jınaqtaǵan baı materıaldary men jazyp júrgen eleýli eńbekteriniń aıasyn keńeıte túsýde. Sondaı-aq, ózi kóp jyl eńbek etken akademııalyq agrarlyq ǵylymnyń Qazaqstandaǵy damý belesteri de onyń nazarynan áste tys qalmaıdy. Úzilmeıtin úderisti izdenisterimen osy ba­ǵyt­ta da biraz málimetter jınap, oı ele­gi­nen ótkizip, tyń paıymdaýlar túıindeýde. Qoly qalt etkende qalam alyp, óz zamandastary men respýblıkaǵa belgili tulǵalar týraly da oı tolǵaýdy azamattyq paryzy sanaıdy ol. Mysaly, ol respýblıkalyq gazetterde akademık R.E. Eleshevtiń ǵylymı-pedagogtik ósý jol­da­ry órnektelgen, akademık K.Á. Saǵa­dıev­tiń, QR halyq ártisi Á.B. Boran­baevtyń ómiri men shyǵarmashylyǵy sheber sýrettelgen ocherkter jazdy. ... Aıtýly ǵalymdy elimizdiń orman sharýashylyǵynyń búgingi jaı-kúıi, erteńgi taǵdyry árkez oılantady. О́zi de osy salanyń órkendeýine naqty úles qosyp júrse de, kóńil tynshytpaıtyn kókeıkesti máseleler áli de shashetekten. Sonyń qordalanyp qalmaýy úshin bilimi men tájirıbesin aıamaı jumsap júrgen jaıy bar. Sábıttiń paıymdaýynsha, elimizde memlekettik orman saıasaty bir jolǵa qoıylǵanymen, áli de ormanǵa qatysty problemalardyń etek-jeńin túpkilikti jınaqy ustaı almaı kelemiz. Jasyratyny joq, ekonomıkasy men mádenıeti órkendegen, bilim men ǵylymy joǵary deńgeıli elderdegi orman men orman óndirisiniń jaǵdaıy onsha damy­maǵan memleketterge qaraǵanda áldeqaıda jaqsy ekendigi dáleldengen aqıqat. Al Qazaqstannyń kúshti elý memlekettiń belesine kóterilýge baǵyttalǵan qaryshty qadamy barshamyzǵa aıan. О́sý, ilgerileý ústindemiz. Áıtse de orman jóni bir basqa, bul salanyń tabystaryn jiktegende kúmiljip qalatynymyz jasyryn emes. Kóbine óz ormanymyzdy orys orma­ny­men salystyryp, dátke qýat deıtin osal tusymyz baryn akademık S. Baı­za­qov óreskeldikke balaıdy. Orman jóninen Reseıge qarap boı túzeý osaldyq belgisi eken. Onyń jeriniń 50 paıyzyn orman kómkergen, sol sebepti jýyr mańda olar jasyl alqapsyz qalamyz dep seskenbeıdi. Al bizdiń jaǵdaıymyz tipten basqasha eken. Ormannyń úles salmaǵy onsha mar­dymdy emes. Sol sebepti bir tal shybyq ósirsek te oljaǵa balanady. Ásirese, soń­ǵy jıyrma jyl ishindegi salada oryn al­ǵan qolaı­syz­daý úderister ormannyń tu­raqtylyǵy men orman sharýashylyǵynyń negizgi baǵytyn barynsha álsiretip jiber­gen edi. Osy kezeńde orman sharýa­shy­ly­ǵy jónindegi respýblıkalyq ókiletti or­gannyń mártebesi bastapqy mınıstrlik­ten, aldymen memle­kettik deńgeıge, keıin kádimgi komıtetke deıin tómendetildi. Qazir onda nebary 36 adam jumys isteıdi. Bul degenińiz, ulan­ǵaıyr elimiz úshin óte mardymsyz. Jáne de osy salany ár ve­domstvoǵa aýdara qaqpaqyldaýdyń kesi­ri­nen onyń kóptegen mańyzdy mindette­riniń joǵalýyna ákelip soqqany taǵy bar. Sol sebepti isti júıeli ári tabysty júrgizý úshin QR Aýyl sha­rýashylyǵy mınıstrligi Orman jáne ań­shylyq sharýashylyǵy jónindegi komı­tetiniń mártebesin kele­shekte keminde agent­tik dárejesine kóterý mindetin yjdahat­taýdy eskertedi akademık. Búkil maǵynaly ǵumyryn elimizdiń orman aımaǵynyń ulǵaıyp, damýyna qaltqysyz arnaǵan asa kórnekti ǵalym, birtýar tulǵa S. Baızaqov memlekettik orman saıasatynyń mańyzyn júıeli túrde oı eleginen ótkize kelip, qundy qory­tyndy jasaǵanyn dáıektep, málimdep júr. Akademık usynystaryn tujyrymdap aıtsaq, mynadaı basym baǵyttar aıqyn­da­la túsedi: orman óndiristeri men qaty­nas­taryn retteýdiń quqyqtyq jáne ákim­shilik sharalaryn damytý; orman basqarý júıesin jetildirý; ormannyń jáne or­man men orman óndiristeri jónindegi aq­parattyq baza esebiniń júıesin jaqsartý; orman óndiristerin damytý uzaq merzimdi baǵdarlamasynyń negizderin anyqtaý; orman óndiristerin damytýdyń normatıv­ti-tehnıkalyq jáne qarjy-ekonomıkalyq tetikterin jetildirý; orman óndiristerin kadrlyq, ǵylymı jáne ınnovasııalyq-ın­dýstrıaldyq qamtamasyz etýdi jaqsar­tý; halyqaralyq yntymaqtastyqty da­mytý. Mine, osyndaı kókeıkesti tujy­rym­men baıytylǵan elimizdiń memleket­tik orman saıasaty keleshekte orman sha­rýa­shylyǵyn, orman ósirýdiń, respýblı­ka­daǵy kógaldan­dyrý men orman paıda­la­nýdy damytýdyń ári osyǵan qatysty barlyq sheshimderdi júıeleýdiń negizgi baǵyttaryn anyqtaıtyn asa mańyzdy qujat bolyp eseptelinbek. Akademıktiń bul kózdegeni júzege asyp jat­sa, elimizdiń orman sharýashylyǵy qa­ryshty damýymen qýantatynyna senim zor. Byltyr “Qazaqstandaǵy orman da­qyl­­­da­ry” atty ujymdyq eńbegi úshin (B.Mu­­qanov, A.Medvedev, S.Ysqaqovpen birle­sip jazǵan – Q.Á.) S.Baızaqovtyń aka­de­mık A.Baraev atyndaǵy I dárejeli halyq­ara­lyq medaldiń ıegeri atanýy da úzdiksiz izdenisin pash etse kerek. Bul eń­­bekte eli­miz­de orman ósirýdiń júz jyldan astam tá­jirıbesi men taıaý jáne shet el ǵa­lym­da­rynyń ozyq je­tistikteri jınaq­tal­ǵan. Eń­bek­tiń ýaqytynda elengeni durys-aý. Qaı iske de janyn salatyn, jaýapker­shi­ligi adam­gershiligimen astasqan, adaldyǵy men sypaıylyǵy egiz órilip, asqan má­de­nıettiligin aıǵaqtaıtyn Sákeń Qazaq­stan­nyń eńbek sińirgen qaıratkeri, “Tyńǵa 50 jyl”, “Eren eńbegi úshin” medaldarymen marapattalǵan. ... Sákeń Shýcheniń bal qaraǵaıly qoı­naýyna suǵyndyra salynǵan mansard­ty mekenine oraldy. Aınala appaq qar... Orman ǵana jap-jasyl... oılary san-saqqa tartady. Alda áli iz túse qoımaǵan aıdaı appaq álem jatqanyn ǵıbratty ǵalym Sábıt jan-júregimen sezedi... Jyldyń máńgilik aýyspaly mezgilderinde de jany ormandy ańsap turatyn Sábıt Baızaquly tórt taǵandaǵan oılarynyń etek-jeńin jıyp alar emes. Qazaq or­many... Qazaq oıy... Qazaq ǵalymy... Aq­joltaı bolǵaı! Qaısar ÁLIM.