BIR TAMShY KО́ZDIŃ JASYNDAI

Bul oımaqtaı oılar albyrt shaqtyń emes, abzal jastyń jemisi. Uzaq jazyldy. Uzaǵynan jarylqasa ıgi... Alla buıyrtsa, áli de jazyla bermek. Bir parasyn eldiń súıikti gazeti “Egemenge” usynýdy jón kórdim. Uıaly ujymnyń zııaly oqyrmanynyń qajetine jarap jatsa, bul taraptaǵy ekken tuqymym men tikken shybyǵymnyń zaıa ketpegeni...

Avtor.

Iman Paıǵambarymyz Rasýlýlla s.ǵ.s. hadısteriniń birinde: “Kel, bizben birge otyr. Iman haqynda suhbattasalyq...” degen sóz bar Adamnyń ár basqan qadamyna ıman tarazy. Qarǵystyń jamany “ımansyz”. Jan – ıman uıasy. Tán – onyń esigi. Abyl men Qabyl Adam­ata uldary bolsa, Adal men Ádil – Iman per­zentteri. Munymen qosa ımannyń ıba men uıat degen uǵymdary bar ekenin de esten shyǵarmaǵan abzal. Bazar narqy sııaqty adam parqynyń da árqalaı bolmaǵy ımandylyq ólshemine saıady. Jaqsylar nege syrlasýǵa dilgir, suhbattasýǵa qumar? Jamandar nege órkókirek, ózimshil? Mal alasynyń syrtynda bolýy beseneden belgili, al adam alasynyń ishte jasyryn jatýy qalaı? Ekeýi de tek uryqqa, tekke tıesili bolǵany ma? Sonda tárbıe taný, ǵıbrat alý qaıda qalmaqshy? Kez kelgen adam ózin-ózi ıman tarazysyna salyp ólsheı ala ma? Kóńildiń tezi, júrektiń kózi degendi qalaı uǵynsaq kerek? Iá, ıman ıesi osynyń bárine jaýap izdeıdi. Eń áýeli ózinen, odan qalsa, ózgeden!.. Suraq belgisi Imannyń tolyq bolmaǵynyń úsh sharty bar eken. Olar: aınymaıtyn, týra, berik senimde bolý; adamdarmen jaqsy qarym qatynasqa umtylý; adamnyń ózin ózi tárbıeleýi, ıaǵnı, ǵıbadat pen kishipeıildikke beıim bolýy. Birinshi shart eń aldymen adamnyń ózine qajet. Ekinshi shart óz syıyń men ózgeni syılaı bilý qasıetińe qatysty. Úshinshi shart, ásirese, úlkenderge tıesili. Kez kelgen adam ózin ózi tárbıeleı ala ma? Qasıet qanda, qasiret qanypezerlikte jatsa qaıtemiz? Aldyńǵysy tekke telinip, keıingisi jetesizdikke jegilip, qara jol qaırylmastaı qaq aırylyp ketse, tárbıe tálimi qaıda qalmaqshy? Uıat Ǵıbadat kıeli jaı, qasıet mekeni. Tektilik tórkininde kishipeıildilik jatady. Momyn (mýmın) uǵymyn qaımana qazaq óz kereginshe qarabaıyrlandyryp alǵany bolmasa, musyl­mandyq túsiniginde olar ımandylyq ısharasyna ıe. Al ımandylyq daraǵy, az kem emes, alpystan asa butaqtan turady. Abaılańyz, ol sizdiń aǵzańyzdaǵy alpys eki tamyryńyz bolyp júrmesin... Alla taǵala men onyń pendeleri aldynda uıalý osy butaqtardyń tek bireýi ǵana ekenin eskersek, Abaı aıtpaqshy, kemel adam bolý mártebesi ekiniń biriniń qolynan kele me? Alla taǵalanyń perishtelerine: “Júreginde zárredeı ımany bar adamdy tozaqtan azat et!” dep ámir berýinde keńpeıildilik pen keshirimdiliktiń shynaıy úlgisi jatqan joq pa?! Jer basyp júrgen pende! Osydan keıin endi sizge ne kerek? Taǵylym Sahabalardyń biri Paıǵambarymyzdan: “Eı, Rasýlýlla, qaısy qasıetter ıslamda eń úlgi hám qadirli sanalady?” dep suraǵanda: “Ash aryqqa taǵam bergeniń, tanıtyn men tanymaı­tynǵa sálem bergeniń”, degen jaýap alady. Hadıste buǵan qosa: “О́ziń toıa jep, kórshiń ash-ja­lańash otyrsa, Alla aldynda da, adam aldyn­d­a da kúnáǵa batqanyń”, degen sóz bar. Bizdiń qazaqy ortada buǵan kerisinshe “tanymasty syılamas” degen uǵym qalyptasqan. Bul ne, ulttyq ereksheligimiz be, álde ıslamı ıbaǵa ısine almaǵanymyz ba? Jaraıdy, burynǵyny burynǵy delik, qazirgi qazaq qandaı? Aramyzda, Qudaıyn bylaı qoıǵanda, ákesin tanymaı bara jatqandar az ba? Qulqyn meshitke emes mesh­keı­likke, ash-aryqqa emes ashkózdikke, darhan­dyq­qa emes dańǵoılyqqa jeńdirgenderdiń álgin­degideı ataly sózge, bataly baılamǵa qulaq as­paýy qalaı? “Qudaıdan qoryqpaǵannan qoryq”, degendi qazaq ózine emeı kimge aıtqan? Álde: “Aıtyp istegen urlyqtyń aıyby joq” pa? Jıyrma birinshi ǵasyrdyń qazaǵy! Aıtshy, sen osy kimsiń? Hadıs jáne halyq “Túske deıin halyqpen bol. Tústen keıin Haqpen bol”, deıdi ımam Buharı hadısi. Al qazekemde: “Halyq – Haqtyń jerdegi aty”, degen sóz bar emes pe. Endeshe, Imammen ımandylyq jaǵynan úndes ekenbiz aý! Tek, áıteýir, sóz júzinde ǵana bolyp júrmegeı... Ári sári Túıequsqa: “Qanatyń bar ǵoı, ushsańshy?” dese: “Men túıemin”, deıtin kórinedi. “E, en­deshe jaqsy boldy, arqańa júk artaıyq”, dese: “Men quspyn”, dep kergıdi eken. Sol aıt­qandaı, bizde nebir kerjalqaýlar bar aý... Tipti, osy túıequsyńyz tulaboıymen qazaq degen halyqtyń mentalıtetin meńzeı me, qalaı?.. Myń jyldyq arman Konstantın Paýstovskıı aıtady: “Ana tilin umytqan adam Otanǵa asa qaýipti”, dep. Men aıtamyn: “Sol asa qaýipti adamdardyń qanshasy qazaqqa tıesili qara qazannyń qulaǵyn ustap otyr?” dep. Danagóı men dámegóı Eshkimniń de aqymaq bolǵysy joq. Alaıda aqyl aıtqannyń bári asyp týǵan aqylman emes. Jurttyń kóbi jasy­ryp aıtqandy qaı­dam, asyryp aıtqa­nyńa kádimgideı se­nedi. Durysy, ózin sendiredi. Bir emes, eki emes, kúnine ál­deneshe márte maqtaı bergen soń sezimnen sergektik qashady, uıatty uıqy basady. Osydan kelip da­ny­shandyqtan dáme­góı­ler dana­­­­góı­diń shekpenin kıip, shenin taǵyp shi­renip shyǵa keledi. Ár dáme­góıdiń janynda on-ondap jaǵym­paz jan­daıshaptar júre­di. Bireýi­niń nys­py­sy: “Láb­baı, taq­syr!”, ekinshisiniń azan shaqyryp qoı­ǵan aty: “Qup bola­dy!”. Odan keı­ingileri: “Quldyq, Jan­tyq, Tan­tyq...” bolyp kete beredi. Dámegóıler kóbeıgen saıyn anadan arda týǵan dara dananyń kúni qarań. О́zin adamǵa da, qoǵamǵa da kereksiz sezinetin jannyń qasiretin Qudaıym esh pendesine enshi etpeı aq qoısyn. Jaratylys Alla taǵala ımandy jaratqanda, ıman: “Iа, Párýárdiger, maǵan ál dármen, kúsh-qýat bere gór?” deıdi. Sonda Qudiret ıesi oǵan nurly keskin, sulý sıpat, árli ádeppen qosa kúsh qýat syılaıdy. “Alla taǵala kúpirdi jaratqanda, Ol da: “Iа, Párýárdiger, maǵan da kúsh-qýat daryta gór?” dep jalbarynady. Jaratýshy kúpirdiń peıil-pıǵylyna laıyq oǵan jaramsyz qulyq pen jaǵymsyz baqastyqty buıyrtady. Hadıs sháriptegideı: “Peıili tar, ishi haram adamǵa peıishte oryn joq”, bolýy osydan. Ǵaqlııa Saqylyq pen izgilik saralyq pen dara­lyqtyń sáni men sáýleti. Dúnıeniń dáýleti de, adamzattyń áýleti de onyń janyna jaqyn, mańyna jýyq. Nazym joldarymen ony bylaı baıandaýǵa bolady: “Kezgenimmen barsha dúnıe baqtaryn, Saqylyqqa saı sııapat tappadym”. Nemese: “Dushpanyńnyń saqylyqpen mysyn bas, Ol da, bálkim, saǵan ýyn usynbas”. Amanat Adamnyń on eki múshesiniń bári derlik Alla tarapynan amanat arqalanǵan. KО́Z amanaty sharıǵat ruqsat etken nárselerge ǵana qarap, sharıǵat qosh kórmegen nárselerdi nazarǵa almaýdy qalaıdy. QULAQ amanaty jaǵymsyz, óreskel, ǵaıbat sózderdi estigen kúnde de qaperge almaýdy usynady. TIL amanaty ádili men aqıqatyn aıtpaq, shyn sóılemek kerek ekenin alǵa tartyp, ótirik, ósek, alypqashty áńgimelerden aýlaq bolýdy nysanaǵa alady. QOL amanaty dúnıeniń aldamshy baılyǵyna, jalǵannyń jasandy jyltyraǵyna aldanbaýdy, ózgeniń múlki men zatyna suqtanbaýdy, suǵanaqtyq jasamaýdy jaqtaıdy. Al AIаQ amanaty durys joldan burys ketip, qııa baspaýdy, kerisinshe, qaıyrly, meıirli iske kóbirek qadam jasaýdy maqul kóredi. Maqsatty adam adal bolyp, jaqsy at qaldyramyn dese, amanatqa qııanat qylmaǵany abzal. Mundaı adam Alla nurynyń aıasynda alǵysqa bólenedi, sharapat-shafqatqa keneledi. Oı Halyqty qul deme. Ol Allanyń esimi. Áıeldi kúń deme. Ol – álemniń besigi! Qozǵaýshy kúsh Sana men rýh birikkende ǵana adam boıynda ar men ojdan oıanyp, erlik pen órlik óre túregeledi! Tóbet pen tábet Qazaqta: “Aram jegen tóbetteı”, degen sóz tirkesi bar.Qazirgi jemqorlar men jalmaýyzdar tup-týra sonyń ózi. Sirá, tóbedeı etti jumyryna juq kórmeı juta bergen soń solaı atalyp ketken bolar. Iá, ıt azǵyny tóbet. Bala kezimizde kúshala jep ólgen olardyń talaıyn kórgenbiz. Ine jutyp ıreleńdeı búgilip, qıralańdaı qısaıyp, qınala jan tapsyrǵandary da az bolmaǵan. Sonyń bári tábetin tyıa almaǵan tóbettiń kesiri men kesapaty. Tábet, Tóbet...Qyzyq eken... Tamaq jáne qabaq Qonaqqa tamaǵyńnan buryn qabaǵyńdy ber. Yrysyńdy iship-tókpeıdi, ydysyńdy syndyryp ketpeıdi. “Qyryqtyń biri Qyzyr”. Bosaǵa attaǵan adamnyń aıaǵy jerde, kózi tórde. Qyzyryńnan quzyryńdy aıama. Úreı Úreı – úki kózdi Qorqynyshtyń eki aıaqty elesi. Esi-dertin eles toryǵan jan esigine qyryq qulyp salsa da tynysh uıyqtaı almaıdy. О́lgende ǵana bolmasa... Meńzeý Alty birdeı sahaba: Ábýzar Ǵaffarı, Salman Farsı, Akkasha Abdolla, ıbn Maqsut, Ábý Dardah jáne Aklama Haziret Muhammed paıǵambardyń quzyryna bas suqqanda, Ol kisi kóńilsiz otyr eken. “Eı, Rasýlýlla, deıdi olar, kóńilińiz synyq sııaqty, sebebin aıtpaısyz ba?”. Sonda Paıǵambarymyz: “Sahabalarymnyń birazy sharıǵatqa nıet qoıǵanymen, jamaǵattyń jaǵdaıynan beıhabar. Kóp­shi­liktiń namazyna bul nuqsan kel­tirmes pe eken dep ýaı­ymdap otyrmyn”, degen eken. Alla elshisine tán osynaý jumsaq júrek, izgi nıet, kólpar kóńil, qamqor qasıet muqym musylman qaýymyn bylaı qoıǵanda, el bıligindegi azamattardyń ylǵı da esinde júrse, ar uıattaryna nuqsan kelmes edi aý deısiń... Bizdiń qazaq Qazaqty sózge uıytý qıyn, óıtkeni ózi de qarasózden qamyr ıleıdi. Qazaqty jónge salý qıyn, óıtkeni ór keýdesindegi “ózim bilemi” ne keri tartady, ne kejir keshelenedi. Qazaq maq­ta­ǵandy maqul kóredi, óıtkeni olar keshegi mań­ǵaz basyp, maqpal ishik jamylǵan, maqal má­te­lin aýzynan sýsha aǵyzǵan abyz atalardyń urpaqtary. Jan azyǵy Bas bar jerde mı bolady. Mı aqyldyń úıshigi. Júrek bar jerde kóz de (“júrektiń kózi ashylsa...”), sóz de, sezik te, túısik te bolady. Asqazan bar jerde boıǵa qýat, tánge tábet bar. Al, biraq, jan azyǵynyń jaratylysy bólek qoı!.. Biri kem dúnıe Qazaqqa aıtý ońaı, sóıleý paryz. “Iske meshel, sózge sheshen” dep ony áý bastan ózi aıtyp qoıǵan. Aıtýdyń op ońaı ekendigi osydan aq kórinip turǵan joq pa? Jańa sóz tirkesteri “Rahymsyz jyrtqyshtan, ádiletsiz ákimnen, uıatsyz urǵashydan saqtan”, degen eken ejel­giler. Endi biz oǵan: “Toıymsyz toǵyshardan, tobasyz tońmoıynnan, jetesiz jemqordan, dúmbilez dúnıeqońyzdan, qaıyrymsyz qal­ta­ly­dan, beıopa baıdan, beıdaýa bıshikeshten saq­tan...” degen súıkimsiz sózderdi qosýǵa májbúrmiz. Til “Túrki tilderiniń ishinde qazaq tiliniń bolashaǵy zor. Dúnıege “dıýan” dáýirin alyp kelgen Shaǵataı, nemese Osman ádebıeti sııaqty, qazaq tili de órkenıettiń aldyńǵy kóshine shyǵady”. Muny Zákı Ýálıdı óz “Estelikteriniń” ekinshi kitabynda aıtyp ketipti. Aýyzy dýaly, sózi ýáli Ýálıdıdiń aıtqanyna sensek, úmitimiz áli alda eken, senimimiz qolda eken. Ata-babamyzdyń qarǵysy atpasyn desek, qazaqpyn degen qalyń jurt til amanatyna qyldaı qııanat jasamaıtyn shyǵar aý! Al amanatqa qııanat – jamanattyń eń qııampurysy! “Basqa pále tilden” Baıaǵyda alty qyrdyń arjaǵynan, alty aýyldyń aımaǵynan at shaldyryp, arnaıy kelip sóz aıtyp, kóz salyp júrgen jigitke qyz bylaı dep shart qoıypty. Birinshi shartym otymmen kirip, kúlimmen shyǵasyń; ekinshi shartym tilińnen bezesiń, dinińnen shyǵasyń; úshinshi shartym osy aıtqanymnyń bárin búginnen bastaısyń! “Áp” degenshe qyzdyń alma moınyn jigittiń aldaspany qıyp túsipti. “Basqa pále tilden” degen osy! Salystyrý Sonaý erte zamanda-aq Ibn Ǵyptan deıtin ǵulama: “Túrkiler aqjarqyn, ashyq keledi. Biraq shetterinen bılikti, sonan soń qoshemetti táýir kóredi. Bul olardyń qanyna sińgen ádet”, degen eken. Odan beri de nesheme yqylym zaman ótti...Buǵan alyp qosaryńyz bar ma? “Aýrý qalsa da, ádet qalmaıdy”, demekshi... Úndestik Abaıdyń Otyz birinshi sózine qarańyz: “...Qaı adamnyń kóńilinde dúnıe qaıǵysy, dúnıe qýanyshy ahıret qýanyshynan artyq bolsa, musylman emes! Qandaı úılesimdi uqsastyq?! Men aýdaryp, ara­kidik násııattap júrgen ımam Ismaıl Buharı hadısterinde de dál osyndaı quranı sózder bar! Qaıran aı, qaltalylarymyz ben alqalyla­rymyzdyń sanasynda osy bir sózder saırap tursa, káni!.. Biz endi ǵana bas qoıyp jatqan bulaqtan Ol kisi qaı kezde shól qandyryp úlgergen? “Aqynnyń aýyzyna sózdi Alla salady”, degen áńgime shynymen aq ras bolǵany ǵoı... Jaýap Jazanyń túr túri bolady. Ustaz shákirtin buryshqa turǵyzyp qoıady. Ury qary, qaraqshy, baskeserler de ózderiniń qylmysyna laıyq jazasyn alyp jatady. Judyryqtaı bódene de sebetke qamalyp jaryq dúnıe keńistigine shyǵa almaı japa shegedi. Alla qanat bergen tıtimdeı qusty adam torǵa qamasa, bul qııanat emeı nemene? Anyǵynda, bódeneniń saıraǵany jylaǵany. Baǵynan baz keshken bulbul da taǵynan taıǵan hannan kem qusa kórmeıdi. Adamnyń adam bolyp týyp, adam bop ólýi de bir erlik! Al adamdyqtan aınyp, haıýandyq syqpytqa túskenderge qandaı jaza laıyqty? Haıýanattyń da jyrtqyshy men qurtqyshy, súıkimdisi men sıqyrlysy bolady emes pe? Eger aqyn: “Qaıtseń, adam, qalasyń adam bolyp?” dep kúlli adamzat qaýymyna saýal tastasa, bul da erikkenniń sózi emes shyǵar aý. Bir ǵajaby, sonaý túbekte jatqan pir Beket áýlıe osy saýal tórkinin elden buryn ańǵaryp, oǵan elden buryn mynadaı jaýap tapqan sııaqty. “Shaı­tanǵa ergen pendeni, Sharıǵatpen jazala...” Joq, keshirersiz, bul jaýap emes, úkim, kesim! “Aqyldyń azaby” Shekspır Kleopatranyń aýzyna mynadaı sóz salady: “Shydaı berý – aqymaqtyq, Shydaı almaý – azap”. Ras qoı, adam bolyp týyp, aqymaq bolyp ólý qaı pendege abyroı ápere qoısyn. Biraq sol aqymaqtardyń aqyldy bolǵysy kelip turatyny nesi eken? Kóre turyp buǵan shydaý taǵy azap. ...Shydaı almaý azap. Grıboedov aıtqan “aqyldyń azaby”, Maǵjan aıtqan “sum ómir abaqty ǵoı sanalyǵa”, sirá, osyndaıdan týǵan bolsa kerek... Aqyn Aqyn eki dúnıe elshisi. Ol keıde pende qalpyna túsip, keıde perishte qanatynda ushyp júredi. Allanyń azat qusy da bir, ol da bir. Allanyń azat qusy aspannan jerge túsip azapty ǵumyr keship júrse, qanatynan qaırylǵany, qadirinen aırylǵany. Kúnderdiń kúninde báribir óziniń meıirimdi mekenine ushyp ketedi. Nalasy da, tobasy da ishinde... Taǵylym О́leńi qalyp, ózi ketken aqynda ólim bolmaıdy. Abaı álemin, Maǵjan muńyn, Muqaǵalı muratyn, Jumeken jumbaǵyn, Tólegen tórkinin, Jumataı jumaǵyn tanyǵan jurt ardaqtaýǵa, abzaldaýǵa turatyn ult. Eger Qoja Ahmet Iаsaýıdi Ámir Temir, Álisher Naýaıdy Huseıin Baıqara, abyz Buqardy han Abylaı ulyqtasa, muny ulylar ulaǵaty dep uqqan jón. Eshqaısysy da kishireıip qalǵan joq, lebizin tyńdap, negizin tanyǵandyqtan taǵynan túsip sálemin bergen. Sóz qudiretine qanyǵyp, ýyzyn emgen. Qos qanat Rýh qahary batyrdyń, rýh qaıyrymy aqynnyń boıyna bitken. Bireýi jerdiń qorǵany, bireýi eldiń ardaǵy. Ekeýin eleýsiz qaldyrǵan el telegeıdegi eskeksiz qaıyqtaı qalt-qult. Saqtandyrý Kóp qyzdarymyzdyń sana sezimi qazir synaptaı syrǵyp júr. Olar úshin: búrkit te bir, biregeı de bir; shúrshit te bir, shúregeı de bir... Biz kóńirsitip júrgen neoınternasıo­na­lızm­niń bir syqpyty osy bolyp júrmesin... Ne qatty, ne tátti? Baıaǵyda bir ǵulama qasyndaǵylarǵa: “Dú­nıe­de ne qatty, ne tátti?” dep saýal salypty. Bireýi “jut qatty, sút tátti” dese, ekinshisi “qarǵys qatty, alǵys tátti” dep sáýegeısipti. “Joq, taba almadyńdar, – depti sonda ǵulama, – tis qatty, til tátti. Al endi osy ekeýiniń qaısysy ómirsheń?” “Árıne, qattysy”, depti qasyndaǵylar. Ǵulama basyn shaıqap: “Taǵy da taba almadyńdar, qatty bolsa tisteriń qaıda? Al tilderiń áli kúnge saırap tur!” degen eken. Eki túrli qazaq Saýaty shala, kóńili bala, beıili dala burynǵy qyr qazaǵy men búgingi biri zııaly, biri qııalı, biri qaltaly, biri alqaly, biri oıshyl, biri toıshyl, biri daryndy, biri qaryndy, biri Batyrash, biri Qotyrash, biri dańǵoı, biri sánqoı...qysqasy, san túrli, san qyrly qazekemdi salystyryp kórgen jerińiz bar ma? Aıtary joq, búgingi qazaq bárine beıim, bárine daıyn. Shamasy, ol qazaq bola-bola qajyǵan, qartaıǵan, zerikken, jalyqqan. О́zine – jappaı qasqyr, ózgege – “lápbaı, taqsyr”. Biz aıtar sóz “Uıyqtap jatqan júrekti án oıatar”. Muny keshe Abaı aıtqan. “Qalǵyp ketken rýhty qan oıatar!” . Muny búgin biz aıtýǵa tıispiz!!! AQYN MURALARY jańa jádigerlermen tolyqty. Sáken Seıfýllınniń ómiri men shyǵarma­shy­lyǵyn zerttep, halyqqa nasıhattaý maqsatynda 1988 jyldyń 20 aqpanynda Aqmolada mýzeı ash­yl­dy. Bul kezeń alash ardaqtylary Shákárim Qu­daı­­ber­diuly, Álıhan Bókeıhanov, Ahmet Baı­tur­synov, Mirjaqyp Dýlatovtardyń esimderi aq­ta­lyp, “aq túıeniń qarny jarylǵan sátke tuspa-tus keldi. Aqyn murasyn zertteý isi 1957 jyly esimi aq­talǵan kezden bastap qolǵa alynyp, shyǵarmalary jaryqqa shyqty. Ol týraly estelik kitaptar, ma­­­qa­lalar, oǵan arnalǵan óleńder az emes. О́ıtkeni, Sá­kenniń el tarıhynan alatyn orny erekshe. Onyń Sovnarkom tóraǵasy bolyp, revolıýsııalyq alma-kezek tóńkeristerden, azamat soǵysynan, 1921-1922 jyldarǵy ashtyqtan, juttan qajyǵan halyqtyń muń-muqtajyn arqalaǵanyn da biz jaqsy bilemiz. Sondyqtan da onyń qaırat­ker­ligine, qalam qa­ry­myna kóp toqtalmaı, áńgimeni mýzeı jóninde jal­ǵas­tyr­ǵa­nymyz jón shyǵar desek, 2009-2011 jyl­darǵa ar­nal­ǵan “Mádenı mura ” memlekettik baǵ­darlamasyn is­ke asyrý aıa­syn­da sáýlet eskertkishi bolyp tabyl­a­tyn (HIH ǵa­syrdyń aıaǵy) mýzeı ǵımaratyna qaıta jań­ǵyr­tý, kúrdeli jóndeý ju­mystary júrgizildi. J­a­ńar­ǵan mýzeı ǵımaratynyń ekspozısııasyna ózger­týler men tolyqtyrýlar engizilip, 2009 jyldyń 15 qazanynda aqynnyń 115 jyldyq mereıtoıy qarsańynda ashyldy. Mýzeı ujymy ǵylymı-zertteý, Sáken muralaryn jı­naqtaý, nasıhattaý isin odan ári jandandyryp, atqaryp keledi. О́tken jyly S.Seıfýllınniń 1914 jyldan bastap jaryqqa shyqqan shyǵarmalaryn zertteý maqsatynda Máskeýge issapar uıymdastyrylǵan-dy. Reseıdiń federaldy memlekettik mekemesi “Kitap palatasynyń” basshylarymen kezdesip, Máskeý túbindegi Mojaısk qalasynda ornalasqan kitap qory saqtaýly muraǵatyndaǵy zertteý isi barysynda S. Seıfýlllınniń HH ǵasyrdyń 1920-1930 jyldary jaryqqa shyqqan kitaptarynyń túpnusqalary jáne 1960-1980 jyldary basylǵan shyǵarmalary, aqyn týraly estelikter men ki­taptar muqııat saqtalǵanyn kózben kórip qaıttyq. S.Seıfýllınniń jınaqtap, redaksııalaýymen jaryqqa shyqqan qazaq ádebıeti oqýlyǵy, qazaq ádebıetiniń tarıhy jaıly kitaptar jáne Shákárim Qudaıberdiulynyń “Láıli-Májnún” dastany (1935 j.), “Ybyraı Altynsarınniń óleńder jı­naǵy” (1935 j.), “Aqan seriniń tańdamaly óleń­deri” (1935 j.), “Batyrlar jyry” (1933 j.) t.b. shyǵarmalary arnaıy kórsetkishterge túsirilip, sórelerde saqtalǵanyna kýá boldyq. Bizdiń erekshe kóńil aýdarǵanymyz – (buryn kez­destirmegen) 1936 jyly taralymy 15000 danamen ba­sylǵan “Qyz Jibek” poemasy. Muraǵattyń bıb­lıo­grafııalyq kórsetkishinde “Kız –Jıbek. Narodnaıa kazahskaıa poema. (HIÚ-HÚ vv.), Alma-ata – Moskva, 1936. Zapısan ı ızdan ızvestnym kazah­skım poetom Sakenom Seıfýllınnym” dep kórsetilgen. S. Seıfýllınniń tarıhı-memýarlyq “Tar jol, taıǵaq keshý” romany 1927 jyly (arab árpi), 1936 jyly ekinshi basylymy (latyn árpi) jaryqqa shyqqany málim. Keıin 1960-80 jyldary da baspadan shyqty. 1927 jyly Qyzylordada Ábdirahman Begishevtiń aýdarýymen “...V vagonah smertı atamana Annenkova” degen ataýmen orys tilinde basylǵan. Bul romannyń orys, qyrǵyz tiline aýdarylǵan tolyq nusqalaryn (1960-1968 jj.) jurt mýzeı ekspozısııasynan kórip júr. Kelesi zertteý jumysy Krasnogorsk qalasyn­daǵy kıno-foto muraǵatynda jalǵasty. Munda 1930 jyly túsirilgen, alty bólimnen turatyn “Týrksıb” (dybyssyz) qujatty fılmi saqtalǵan. Fılm tolyǵymen qaraldy. Bul da Túrkistan-Sibir temir jolynyń salynýy jaıly bizdiń tarıhymyzdyń bir betiniń qundy eskertkishi bolsa, “Týrksıb otkryt” atty (rejısser-operatory Room) eki bólimnen turatyn qujatty fılmde temir joldyń alǵash ashylý rásimine qatysqan Sáken Seıfýllınniń beınesi túsirilgen kóshirmege qolymyz jetti. Sáken murasy – orny bólek rýhanı mura. Son­dyqtan da ózimizdegi jáne alys-jaqyn shetelderdegi arhıvter men kitaphanalarda saqtalǵan qundy qu­jat­tar men derekterdi odan ári zerttep, jıyrma jyl­dyq tarıhy bar mýzeı qoryn tolyq­tyryp, ha­lyq­qa nasıhattaý jumysy odan ári jalǵasyn taýyp keledi. 25 aqpan Sáken Seıfýllınniń 1938 jyly jazyqsyz qaza bolǵan kúni. Bul kún mýzeıde eske alý keshi jylma-jyl ótkiziledi. Bıyl osy shara aýqymynda mýzeı qory jańa eksponattarmen tolyqty. Atap aıtar bolsaq, HIH ǵasyrdyń sońynda Aqmoladaǵy “Shahov fotostýdııasynda” túsirilgen qazaq halqynyń jaryq juldyzy Sho­qan Ýálıhanovtyń tete qaryndasy Bádiǵuldyń, onyń balalary Sultan Abylaıuly, Mástýranyń túpnusqa sýretteri tabyldy. Bul sýretterdi mý­zeıge alashtyń ardaqty uly Haıretdın Bol­ǵanbaevtyń balasy Murat Haıretdınuly tap­syr­dy. Osy tapsyrylǵan sýretterdiń tarıhyna úńilsek. Mástýra – HH ǵasyrdyń basynda Aqmolada turǵan aý­­qatty, bedeldi adam Ákbar Halfınniń áıeli. Olar­dyń qyzy Rahıma Halfına – S.Seıfýllınniń al­ǵash­qy jary. Keıin taǵdyrdyń buıryǵymen R.Hal­fına Haıretdın Bolǵanbaevqa turmysqa shyǵady. H. Bolǵanbaev­tyń ómiri men shyǵarmashylyǵy, urpaqtary jaıly derekter 2005 jyly jaryqqa shyqqan “Shyǵarmalary, taǵylymy” atty jı­naǵyna engen. Osy kitaptyń jaryqqa shyǵýyna qyzy Gúlnar Bolǵanbaeva kóp eńbek sińirgen. Kúl-Baǵıla SULTANQYZY, S.Seıfýllın mýzeıi ǵylymı-zertteý bóliminiń meńgerýshisi.