Tabıǵat taǵdyry – adam taǵdyry

Ǵylymı-tehnıkalyq progress adamzat aldynda bu­ryn-sońdy kezdespegen birne­she jańa, óte kúrdeli máselelerdi qoıdy. Olar­dyń ishin­de adamdy qorshaǵan ortamen baı­lanysty­ratyn qarym-qatynas erekshe oryn alady. HH ǵasyrda tabıǵatqa aýyrtpalyq kóbeıýdiń 4 ese­ge jáne álemdik óndiris kólemi­niń 18 esege ósýimen baılanys­ty boldy. Ǵa­lym­­dardyń aı­týy boıynsha, 1960-1970 jyldar aralyǵynda adamzat­tyń áserinen bolatyn ekologııa­daǵy ózgerister búkil álemde paıda boldy, ıaǵnı planetanyń barlyq túkpirine áserin tıgiz­di, sondyqtan da bul máseleler jahandyq sıpatqa ıe bola bas­tady.

Jyl saıyn ónerkásip atmosferany shamamen 1 trln tonna shań men basqa da zııandy zattarmen lastaıdy. Kóptegen qalalar tútinnen zardap shegedi. Keń ormandar kesilip, órtenip jatyr. Olardyń joǵalýy otteginiń tepe-teńdigin buzady. Nátı­je­sin­de, janýarlardyń, qustar­dyń, balyq­tardyń jáne ósim­dikterdiń sırek kez­desetin túr­leri máńgige joǵalyp, bir­­qatar ózender men kólder qur­ǵap ketti. Aýanyń jáne dúnıe­júzilik mu­hıttyń lastanýy, ozon qabatynyń bu­zylýy adamnyń tabıǵatpen rabaısyz aralasýynyń nátıjesi bolyp sanalady. Al bul – ekologııalyq daǵdarystyń bel­gisi.

Ekologııany qorǵaýdyń mańyzyn túsinsek, ony saq­tap qalýdyń sharalaryn qaras­tyraıyq:

Birinshiden, sý jáne jaryq energııa­syn únemdi paıdalaný.­ Bul tabıǵatqa ǵana emes, sizdiń ámııanyńyzǵa da paı­­dasyn tıgizedi. Iаǵnı, barlyq elektr qurylǵylaryn óshirińiz, uı­qy­ rejiminde de kompıýter qýat­ty tutynady, úıden shyqqan kezde árdaıym shamdardy sóndirgenińizge kóz jetkizińiz, energııa únemdeıtin shamdarǵa aýysyńyz, úı­degi barlyq san­tehnıkanyń jumys istep turǵanyn tekserińiz, óıtkeni kúnine 20 lıtrden astam sý aǵyp ketýi múmkin.

Ekinshiden, qaǵazdy únemdi paı­dalaný. Biz kóbinese qaǵaz­dyń aýadan shyqpaıtynyn jáne qajet emes baspalardyń bá­ri aǵashtardyń qıra­ǵanynan paı­da bolǵanyn oılamaımyz. Sondyqtan bir nárse ba­syp shyǵarmas buryn, onyń qansha­lyqty mańyzdy ekeni týraly taǵy bir ret oılanyńyz. Qazir bılet­terdi telefon ekranynda kór­setý jetkilikti, bul úshin arnaıy elektrondy bıle­t­ter iske qosylǵan. Árıne, aǵash otyr­ǵyzýyńyz da álemge kish­kene bolsa da paıdasyn tıgizer edi.

Úshinshiden, polıetılendi paketterden arylý. Árıne, bárimizdiń úıi­mizde áıgili «pa­ket­teri bar paket» bar, ıaǵnı bir pakettiń ishine 100 paket sa­lyp qoıamyz ǵoı. Qane, shyndyqqa týra qaraıyq, polıetılendi paketter qorshaǵan ortaǵa zııan­dy, sondyqtan dú­kenge barar­da úıińizden eski paket­terdi alyp shyǵýǵa tyrysyńyz jáne sol paketti  jyrtyl­ǵansha qol­da­nyńyz.

Tórtinshiden, plastıkti qol­da­nystan shyǵaryp tas­taý. 2015 jyly AQSh-tyń Djord­jııa tehnologııalyq ýnıver­­sıtetiniń professory Djenna Djambek plastıkke qatysty «Tek jaǵalaýlarda ǵana jyl saıyn 12,7 mıllıon tonnaǵa deıin qaldyq jınalyp qalady. Dúnıe jú­zi boıynsha jaǵalaýlarda ár qadam basqan sa­ıyn ishi qo­qysqa toly 15 polıetılen pa­ke­tiniń shashylyp jatqanyn eles­tetip kórińizshi. Al sol qal­dyqtardyń bıoydyraýǵa ushyrap, tolyqtaı joıylyp ketýi úshin ortasha eseppen 450 jyl qajet», degen sensasııalyq málimet taratty. Sol sebepti, plas­tıkti qoldanystan múldem alyp tas­taý qajet.

Tabıǵı ortanyń lastanbaýyna adamdardyń tereń túsinik-paıy­my kerek. Biz qor­shaǵan ortany qorǵaı­myz desek, balabaqshadan bastap eko­logııalyq tárbıeni úıret­kenimiz du­rys. Ata analar tazalyq saqtaýdy bala­larynyń boıyna neǵurlym erte sińirse, soǵurlym is alǵa basyp, bú­gingideı kúrdeli jaǵdaılar­dyń aldyn alýǵa septigi tıedi.

Uljan OMAROVA