Koreıa Respýblıkasynyń óndiriske qaıta bet burǵany týraly taǵy da aıtyla bastady. О́tken jyly el úkimeti 2022 jylǵa qaraı 30 myń «aqyldy» zaýyt pen 10 «aqyldy» ındýstrıaldy keshen qurýǵa sheshim qabyldaǵany týraly málimdegen edi.
Mýn Chje In úkimetiniń qadamy men maqsaty – shaǵyn jáne orta bıznestiń jartysyn «aqyldy» zaýyttarǵa aınaldyrý arqyly shaǵyn jáne orta bızneske arnalǵan jobalardy iske asyrý.
Úkimet shaǵyn bızneske arnalǵan ınnovasııalyq tehnologııalar strategııasyn jarııalady. 2022 jylǵa deıin úkimet 30 000 «aqyldy» zaýyt pen 10 «aqyldy» ónerkásiptik keshen qurýdy, óndiriste qaýipsiz jumys oryndaryn ashýdy, óndiristegi jazataıym oqıǵalardyń sanyn 30%-ǵa azaıtýdy jáne 100 000 «aqyldy» zaýyt mamandaryn tartýdy usynǵany bar.
«Aqyldy» zaýyt, bul – ónimdi óndirý prosesinde aldyńǵy qatarly aqparattyq-kommýnıkasııalyq tehnologııalardy (AKT) engizý arqyly avtomatty túrde basqarylatyn óndiristik júıe. Bul naqty ýaqyt rejiminde jeke óndiris úshin mańyzdy qural bolyp sanalady, sonymen birge ónimdilikti arttyrady jáne ónimde bolatyn aqaýlyq deńgeıin tómendetýge kózdelgen joba.
Aıtalyq, koreılerdiń ózi shaǵyn jáne orta bıznestiń ónimdiligin arttyrýǵa birshama mán bermeı keldik dep otyr. Qazirgi tańda ony qaıta qolǵa alýdy kózdeýde. О́ıtkeni zaman men ýaqyt talaby shaǵyn jáne orta bıznestiń damýynyń mańyzdylyǵyn baıqatty. Tek qana iri cheboldar (qarjy-óndiristik klaster) men iri kompanııalar ekonomıkany saqtap qala almaıdy. Rasynda, eger olar quldyrasa, shaǵyn jáne orta bıznes olardyń ornyn basyp, damıtyn kelesi satydaǵy rezervtegi daıyn kompanııalar bolý kerek.
Birinshiden, koreıler jumys ýaqytyn qysqartýmen jumys isteıtin kompanııalardy jáne «túpki sala» nemese ónimdilikti arttyrý kútiletin strategııalyq salalardy qoldaýǵa sheshim qabyldap, naqty kompanııalardyń jumysyn jetildirmek. Mundaı eldegi shaǵyn jáne orta bıznes úshin zııatkerlik óndiristik sheshimderdi engizý zamanaýı qajettilik qana emes, ósý men órkendeýdiń bir túri, modeli men joly bolmaq. Iá, shyn máninde qazir shaǵyn jáne orta bıznesti damytý bir Qazaqstannyń ǵana emes, álemniń bas qatyryp otyrǵan máselesi.
Úkimet «aqyldy» zaýyttar óndirisine 2 trıllıon von kólemindegi ınvestısııany, Shaǵyn jáne orta bıznesti damytý korporasııasyn qoldaýǵa jáne «aqyldy» zaýyttardy salý men jabdyqtaýǵa 300 mıllıard vonnan turatyn arnaıy qor qurýǵa sheshim qabyldady.
Bul sonymen birge aımaqtyq qoldaý modelin qurý arqyly jergilikti ózin ózi basqarýdyń qatysýyn arttyrady. Muny shaǵyn jáne orta bıznesti qoldaý úshin úkimet pen jergilikti ózin ózi basqarý organdarynyń basyn qosatyn forma dep aıtsaq bolady. Osyndaı ister bizdiń Qazaqstan Úkimeti men aımaqtardyń ákimdikterine kerek-aq. Alaıda shyǵystyq mundaı úlgini zerttep-zerdeleý úshin kóp jaǵdaıda tııanaqty jumys atqarylýy kerek.
Koreılerdiń mundaı isi sonymen qatar iri kompanııalardy belsendi tartýǵa múmkindik beredi. Sonymen qatar kompanııalar kelesi jyly «aqyldy kómekshi» retinde iri kompanııalardan zeınetke shyqqan 100 «aqyldy» zaýyt tehnologııalary boıynsha mamandardy shaqyryp, olardy ShOB-qa jiberýdi josparlap otyr. Olar shaǵyn jáne orta bıznes kásiporyndarymen zaýyttyń «aqyldy» qurylysy jáne tehnıkalyq qoldaý, keıingi menedjment jáne noý-haý máseleleri boıynsha keńes alady. Eski kadrdy tıimdi paıdalaný degenińiz osy. Al biz «eski kadr zeınetkerlikke tezirek shyqsyn, olar qajyp-qaljyrady, olardyń aqyl-keńesi kimge kerek» dep jatamyz. Sodan baryp jas kadrlardyń daıyndyǵynyń kemshiliginen jáne tájirıbeli kadrlardyń aqyl-keńesin almaýshylyqtan keıde zııan shegip jatatynymyz az emes. Bul da biz úshin sabaq alatyn dúnıe.
Sonymen qatar 2019 jyly kompanııalar óndiristik derekterdi jınap, taldaı alatyn jáne jetkizýshilerge 1,1 trln von bolatyn ǵylymı-zertteý jáne bıýdjettiń 20%-yn qamtamasyz etetin úlken derekter ortalyǵy men platformany salýdy josparlaǵan. Bul da óndiristik damý kezinde óte mańyzdy shara. Kez kelgen óndiristik derekter men kórsetkishter shaǵyn jáne orta bıznestiń aıaq alysynan habar beredi. О́nimderiniń eselenýin baqylatady. Sóıtip 2022 jylǵa qaraı «aqyldy» zaýyttardyń 50000 qyzmetkerin ósirý maqsaty 100 myńǵa deıin jetkizilmek. Mine, Ońtústik Koreıa eliniń shaǵyn jáne orta bıznesinde osyndaı ózgerister bolyp jatyr.
Bir qyzyǵy, úkimettiń aýqymdy áreketi – 30 myń «aqyldy» zaýytty qalaı qurady dep biraz sheteldik mamandar oılanyp qalǵany bar. Keıbir elde «júz» dep kósile sóılep, sońynan korrýpsııaǵa belsheden batyp, qumǵa quıǵan sýdaı, aqsha da joq, joba da joq bolyp, bastalǵan is orta jolda qalyp jatady. Al Ońtústik Koreıada 30 myń «aqyldy» zaýyt pen 10 myń «aqyldy» ındýstrıaldy keshendi qurýdy maqsat etkenin, sony qazir tap-tuınaqtaı, shashaý shyǵarmaı júzege asyryp jatqanyn bireý bilse, bireý bilmeıdi. Demek bul el taǵy da bir kúsh-qaıratyn jınap, damý úshin tyrysyp, talpynyp kórmek. Shyny kerek, Ońtústik Koreıa burynǵydaı dúrkirep damýyn ańsap otyr. Baıqasańyz, muny óndiristik ındýstrııalyq 4-shi revolıýsııaǵa degen daıyndyq pa dep qalasyń. Eki iri daǵdarysty bastan keshirse de, qaıtpas qaısar eldiń shaǵyn jáne orta bızneske degen taǵy bir bet burysy damýshy elderge úlken sabaq bolmaq.
Osyndaı jobalardy Úkimet bolyp júzege asyrarda buǵan mınıstrlik pen shaǵyn-orta bıznes ókilderi, birqatar mamandar qatystyrylady. Jalpy, osy josparda jazataıym bolatyn túrli óndiristegi oqıǵalardy 30 paıyzǵa azaıtýdy kózdegeni koreılerdiń shaǵyn jáne orta bıznes salasynda áleýmettik jaýapkershiliktiń joǵary ekenin kórsetedi. Koreı elinde óndiristik túrli oqıǵalar bolyp turatyny belgili. Bizdiń elde óndiristik túrli jazataıym oqıǵalardyń bolýy men onyń aldy alý týraly másele, óndiristik zardaptardy azaıtý kóp talqylana bermeıdi.
Moıyndaýymyz kerek, Ońtústik Koreıa ekonomıkasy men bıznesin, shaǵyn jáne orta kásipti damytýda bizden alda kele jatyr. Olar árdaıym durys baǵytty ustanyp keledi. Osy joǵaryda atalǵan josparlary boıynsha byltyr koreı úkimeti jumys ornyn kóbirek qurýdy kózdedi. О́ıtkeni bul elde jastar arasynda jumyssyzdyq jappaı beleń alyp ketkendikten, qazir sony qysqartý úshin jantalasyp jumys isteýde. Ásirese jastar jaǵy... Tabyssyz, úısiz-kúısiz. Jumyssyzdyq eki búıirden qysyp barady.
Desek te, Ońtústik Koreıa úkimetiniń shaǵyn jáne orta bıznesti, óndiris pen ónerkásipti damytýǵa degen nıeti men qadamdarynan kópshilik damýshy elder, sonyń ishinde Qazaqstan da úlgi alýy qajet. Koreıler joqty bar etken, qazba baılyǵy joq bolsa da, aqyldyń jáne eńbektiń kúshimen tabysqa jetken el. Bul el kez kelgen zaýyttyń sapasyn arttyryp, aıtqan jospardy tolyq oryndaýǵa bel sheship kiresedi.
Qoryta aıtqanda, basqa elderdiń ekonomıkalyq baǵyt-baǵdary biz úshin jaı ǵana mysal bolyp qala bermeı, olardyń jaqsy jobalaryn qoldanysqa engizip, tıimdi júzege asyrýymyz qajet.
Dastan Aqash,
arnaıy «Egemen Qazaqstan» úshin
Ońtústik Koreıa,
Seýl qalasy