Memleket basshysynyń zamanaýı tıimdi memleket qalyptastyrý baǵytyndaǵy oı-tujyrymdary salqynqandylyǵymen erekshelenedi. «Kúshti Prezıdent – yqpaldy Parlament – esep beretin Úkimet» qalyptastyrý jolyndaǵy maqsaty, halyqtyń muń-muqtajy men oı-pikirine qulaq asatyn, «halyqtyń» únine qulaq asatyn tujyrymdamasyn ómirge engizýdi mindet etip qoıýy – aldaǵy ýaqyttaǵy jańa Qazaqstannyń beınesin qalyptastyrý baǵytyndaǵy naqty qadamdar dep oılaımyz.
Nur Otan partııasynan basqa jalpy qoǵamdyq ıgilik úshin qyzmet etý ústindegi saıası partııalar jáne qozǵalystarmen yntymaqtasa jumys isteýge bet burǵan Prezıdenttiń bul qadamy shyn mánindegi kóppartııaly júıeni damytýǵa, saıası básekelestik pen pikir plıýralızmin qalyptastyrýǵa baǵyttalýymen de asa mańyzdy. Bul baǵyttaǵy qadamdar – aldaǵy ýaqytta Qazaqstandaǵy demokratııalyq úderistiń odan ári tereńdeı túsetinin, san túrli pikirler ortaǵa túsip, syndarly sheshimder qabyldanatynyn kórsetedi.
Memleket basshysynyń áleýmettik jáne etnostyq toptar arasyndaǵy kelisimdi odan ári nyǵaıtý jolyndaǵy saıasaty «Qazaqstan halqy» ǵylymı ınteraktıvti tarıhı kartasyn jasaǵan jáne osy kartany odan ári jetildirý ústindegi Tarıh jáne etnologııa ınstıtýtynyń ujymyna óte túsinikti ári onyń árbir múshesiniń júregine jaqyn deýge bolady. Qazaqstannyń Tuńǵysh Prezıdenti – Elbasy Nursultan Ábishuly Nazarbaev 2017 jylǵy 26 sáýirde ótken Qazaqstan halqy Assambleıasynyń HHV sessııasynda Bilim jáne ǵylym mınıstri men Qazaqstan halqy Assambleıasyna «Qazaqstan halqy» ınteraktıvti tarıhı kartasyn jasap shyǵarý týraly tapsyrma bergen bolatyn.
Mártebeli mindetti Tarıh jáne etnologııa ınstıtýtynyń ujymy Ǵylym komıtetiniń qoldaýymen Geografııa ınstıtýty jáne Aqparattyq jáne esepteýish tehnologııalar ınstıtýtymen birlese otyryp oryndap shyqty. 2019 jyly 10 maýsymda Nur-Sultan qalasynyń Dostyq úıinde Elorda Assambleıasy men bizdiń ǵalymdarymyzdyń uıymdastyrýymen «Rýhanı jańǵyrý» memlekettik baǵdarlamasynyń jáne «Uly dalanyń jeti qyry» maqalasynyń iske asyrylýy kontekstinde qaıta tolyqtyrylǵan «Qazaqstan halqy» ınteraktıvti ǵylymı tarıhı kartasynyń kezekti tusaýkeseri ótti. Úsh tilde oryndalǵan ınteraktıvti ǵylymı tarıhı karta qazaq ultynyń erekshe memleketti uıystyrýshy mıssııasy men ejelgi qazaq jerinde tarıhı taǵdyr toǵystyrǵan barlyq ulttardyń uıysý úderisin tolyq ári dál kórsetedi.
Tarıhshylar ujymy aldaǵy ýaqytta da memleketimizdegi ultaralyq tatýlyq pen qoǵamdyq kelisimdi odan ári damyta túsetin, Qazaqstan halqyn bir ıdeıa tóńiregine toptastyratyn ıdeologııalyq ǵylymı jumystar jazyp, halyqtyń tarıhı sanasyn jańǵyrtý baǵytynda keleli jumystar atqarýy tıis dep oılaımyz. Osy oraıda bizdiń ınstıtýt sııaqty gýmanıtarlyq baǵyttaǵy ǵylymı-zertteý mekemesi tolyqtaı memleket qamqorlyǵynda bolǵany oryndy bolar edi. О́ıtkeni memlekettik ıdeologııaǵa negiz bolarlyq tarıhı zertteýlerdi júrgizý – atalǵan ujymnyń qasıetti mindeti.
Memleket basshysynyń kelesi jyly ál-Farabıdiń 1150 jyldyq, Abaı Qunanbaıulynyń 175 jyldyq mereıtoılaryn atap ótý týraly sheshimin mereıtoılardy atap ótý jónindegi memlekettik komıssııa múshesi retinde asa rızashylyqpen qoldaımyn jáne bul is-sharalardyń óz deńgeıinde ótýine ujym bolyp atsalysatyn bolamyz.
Memleket basshysynyń sot sheshimderi sapasyn jetildirý boıynsha mańyzdy is-sharalardy júzege asyrýdy tapsyrýy tereń oıǵa jeteleıdi. Búgingi tańda mektepke baratyn 1-synyp oqýshylarynyń 90 paıyzy qazaq synyptarynda oqıdy eken. Sondaı-aq «Rýhanı jańǵyrý» baǵdarlamasy aıasynda júrgizilip jatqan ulttyq kodty saqtaý, salt-dástúrdi jańǵyrtý jumystarynyń barlyǵy bizdiń qazaqı erekshelikterimizdi damytýǵa baǵyttalǵan. Mysaly, HIH ǵasyrdyń bas kezine deıin qazaqtardyń ózderine tán keremet biregeı dástúrli bıler soty boldy. Bıler soty el birligin, jer tutastyǵyn saqtaýda mańyzdy tarıhı qyzmet atqardy. Qazaqtyń bıler soty – biregeı sot júıesi boldy. Ol qylmystyq, múliktik, ishki otbasylyq tártip buzýshylyqtar men qylmys túrlerin qarap, qoǵamnyń quqyqtyq ómirin retke keltirip otyratyn. Qazaq qoǵamynda bıler eshqashan saılanyp ta, taǵaıyndalyp ta qoıylmaǵan. Bı laýazymyna bekitý degen atymen bolmaǵan. Bı qyzmeti atadan balaǵa mura bolyp ta qalmaıtyn. Bı bolatyn adamnyń boıynan birneshe qasıet tabylýy tıis edi. Bı, birinshiden, qazaqtyń dástúrli ádet-ǵuryp quqyǵyn jete bilýge mindetti boldy. Máselen, ol «Qasym hannyń qasqa jolyn», «Esim hannyń eski jolyn», Táýke hannyń «Jeti jarǵysyn» jatqa bilýi kerek. Ekinshiden, bı ataǵynan úmitkerdiń sheshendik óner men ataly sózdi jaqsy meńgerýi, túıtkildi istiń túıinin sheshýde ushqyr oıly, tapqyr bolýy qajet. Úshinshiden, barynsha adal, eshkimge bura tartpaıtyn ádil bolýy shart. Ondaı bılerdiń ataq-dańqy jónindegi habar dala turǵyndary arasyna tez taralatyn. Keıde bılerdiń balasy da óziniń boıyndaǵy qasıetterine qaraı bı bola alatyn. Biraq mundaı jaǵdaı ilýde bir ret kezdesetin. О́ziniń bedeline daq túsirgen bı sot isine aralasý quqyǵynan aıyryldy. Dala turǵyndary ózine júginýin toqtatqan kezden bastap ol bı atalýdan qalady.
Bıler sotynyń dala turǵyndarynyń arasyndaǵy bedeli zor bolatyn. Kóp jaǵdaıda Qazaqstandaǵy orystardyń ózderi de ımperııalyq sottan góri qazaqtyń bıler sotyna júgingendi artyq sanady. Máselen, mynadaı bir eleýli oqıǵa týraly aıta ketýge bolady: 1865 jylǵa deıin Kókshetaý syrtqy okrýginde orystar 117 ret bıler sotyna shaǵym túsirgen. Bıler sotynyń artyqshylyǵyn qazaqtardyń turmysy men ádet zańyn zertteýmen aınalysqan orys zertteýshisi A.Geıns óte jaqsy baıqaǵan bolatyn. Ol bylaı dep jazdy: «Bıler soty ashyq jáne barynsha ádil júrgiziledi. Sondyqtan da ony qazaqtar ǵana emes, orys zııalylary da, kazaktar da qurmetteıdi, olardyń kópshiligi bıler sotyna baryp shaǵynady». Patsha úkimeti HIH ǵasyrdyń 20-90-jyldary aralyǵynda bıler sotyn tarata bastady. О́ıtkeni bıler soty otarshyl ókimet oryndarynyń jalpyımperııalyq basqarý tártibin engizýine kóp kedergi keltirgen bolatyn. Ozyq oıly qazaq zııalylarynyń ókilderi bıler sotynyń burynǵy qalpynda ózgerissiz qala berýin jaqtady. Ásirese qazaqtyń kórnekti ǵalymy Shoqan Ýálıhanov bıler sotyna joǵary baǵa berdi.
Mine, tarıhymyzda bolǵan osyndaı tamasha sot júıesiniń jaqsy jaqtaryn qarastyryp, búgingi sot júıesine engizsek tek qana utatyn sııaqtymyz. Bizdiń oıymyzsha, Tóle bı aıtqan: «Týra bıde týǵan joq, týǵandy bıde ıman joq» ustanymy basshylyqqa alynýy tıis.
Qasym-Jomart Toqaevtyń Ulytaýǵa sapary barysynda otandyq týrızmdi damytý tek qyzmet pen ınfraqurylymdy damytýmen ǵana shektelmeıtinin, týrısterdi tartý úshin álem qyzyǵarlyq tarıhymyz ben tarıhı eskertkishterimizdi óz deńgeıinde dáripteý qajettigine nazar aýdaryldy. Bul jumys «Týǵan jer» baǵdarlamasyn júzege asyrýdy odan ári jalǵastyryp, Qazaqstannyń qasıetti jerleri men tarıhı oryndaryn ǵylymı negizde nasıhattaý úshin «Qazaqstannyń qasıetti tarıhı jerleri» ınteraktıvti kartasyn úsh tilde ázirleý qajet dep oılaımyz. Kórshimiz О́zbekstanda jasalyp jatqan tarıhı oryndar týrızmin damytý salasyndaǵy jumystarǵa da kóńil bólip, qajetti jerlerinen sabaq alǵan jón bolar. Buhara qalasynyń ortaǵasyrlyq arhıtektýrasyn qalpyna keltirip, búkil qalany osy konsepsııa negizinde damytý osy qalaǵa sheteldik týrısterdiń jappaı aǵylyp kelýine negiz bolýda.
«Aýyl – el besigi» atty Elbasynyń arnaıy jobasyn júzege asyrýdy jalǵastyrý qazaq halqynyń tarıhı tamyry men salt-dástúrin, ádet-ǵuryptary men salt-sanasyn saqtaýǵa negiz bolatyny aıtpasa da túsinikti. Aýyl halqynyń jaǵdaıyn kóterý úshin egistik, shabyndyq jáne mal jaıylymyna jaraıtyn jerlerdi qaıta bólý, ol jerlerdi paıdalanýdyń jańasha tujyrymdamasyn ázirleý jón sııaqty. О́tken ǵasyrdyń 90-shy jyldarynda júrgizilgen aýylsharýashylyq jerleri men tehnıkasyn birjaqty bólý, negizgi qunarly jáne paıdaly jerlerdiń at tóbelindeı ǵana kolhozdar men sovhozdar basshylarynyń qolyna ótýi aýyl halqynyń «lıýmpen proletarııge» aınalýyna alyp keldi. Bul óz kezeginde jabaıy ýrbanızasııany jedeldetip, iri qalalardaǵy baspanasyzdyq pen áleýmettik máselelerdi asqyndyryp jiberdi. Sondyqtan Qazaqstan ókimeti aýyldardaǵy sharýashylyqtardy jańasha uıymdastyryp, aýyl halqyn jumyspen qamtamasyz etýi qajet dep oılaımyz.
Elimizdiń soltústik aımaqtaryna ońtústik aımaqtardan jas otbasylardy kóshirip ornalastyrý baǵytynda bastalǵan memlekettik saıasatty turaqty jalǵastyrý durys dep oılaımyz. Ásirese shekaralyq aımaqtardaǵy qonystardyń joıylý prosesin toqtatyp, ol qonystardy damytý – memlekettiń qorǵanysy men qaýipsizdigin kúsheıtý jolyndaǵy tyń qadamdardyń biri ekeni daýsyz.
Bilim berý sapasyn jaqsartý baǵytynda Memleket basshysy tarapynan usynylǵan keshendi is-sharalar óte oryndy jáne ózekti. Osy sharalardyń oryndalýy aldaǵy jetistikterimizge negiz bolady degen oıdamyz. Oqýlyq sapasynyń tómendigi týraly máseleni sheshýdiń joly retinde keńes zamanyndaǵydaı salalyq baǵyttar boıynsha mamandanǵan baspalardy qalpyna keltirýdi oılastyrǵan jón bolar edi.
Qoryta aıtsaq, Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaevtyń tuńǵysh Joldaýy tyń baǵyttarmen erekshelenedi. Osy Joldaýdaǵy baǵyttar men oılardyń júzege asyrylýy Úkimetten tyń sheshimder kútedi. Bul Joldaýdaǵy jaqsy oılardyń júzege asýyna búkil Qazaq eli bolyp jumyla kirisip, memleketimizdiń gúldenip, halqymyzdyń ál-aýqaty men biliminiń, mádenıetiniń kóterilýine atsalysaıyq.
Zııabek QABYLDINOV,
Sh.Ýálıhanov atyndaǵy Tarıh jáne etnologııa ınstıtýtynyń dırektory, tarıh ǵylymdarynyń doktory, professor
ALMATY