Qazaqtyń qorshaǵan ortasy ǵajaıypqa toly ǵoı. Ásirese tumsa tabıǵattyń týma tóli tańdap, talǵap tirshilik etetin biregeı mekenge laıyq ólkege baımyz. Máselen, arǵy tegi adamzattyń túpsanasymen birge órbıtin kıik janýaryna qatysty ǵalamshardyń ǵalymdary tańǵalatyn qubylystyń deni qazaq dalasyna ǵana tán deıdi.
Naqtyraq aıtqanda, zertteýshi ǵalymdar, ekologtar, tipti qarapaıym ǵana týrıster uzaq kútip, kýá bolýǵa qushtar kıik popýlıasııasy negizinen bizdiń el aýmaǵynda júredi. Jalpy, álem boıynsha kıik janýarynyń tabıǵı jolmen kóbeıýi qazaq dalasynan basqa Qalmaqııa men Mońǵolııa atyrabynda ǵana baıqalǵan. Al Qazaqstandaǵy kıik ataýly tirshilik popýlıasııasyn Betpaqdala, Oral jəne Ústirt jotasynda ótkeredi eken. Osy aımaqtarda ónip-ósken jáýdirkóz janýarlardyń esebin alyp júrgen mamandardyń deregi boıynsha qazir elimizde jalpy sany 334 000 shamasynda kıik tuıaǵy bar kórinedi.
...Bıyl da kıikke kezengen myltyq uńǵysynan atylǵan oq azaımady. Qorǵansyz dala janýaryna arashaǵa umtylǵan qoryqshy qaraqshynyń qolynan qaza qushqanyn áli qoǵam umyta qoıǵan joq-ty. Dál osy adamǵa qarsy jasalǵan qylmys pen tabıǵatqa qasaqana zııan keltirý jaıyndaǵy sýyq habar seıilmeı jatyp Arqa tósinde brakonerler taǵy astamsyp, qoryqshyǵa oq atyp, kıik qyryp qolǵa tústi. Tabıǵattyń tumsa tóline qatysty aıýandyq qylmysty aıyptaǵan maqalalar legi «Egemen Qazaqstan» gazetinde únemi jarııalanyp keledi, sondyqtan oqıǵalarǵa egjeı-tegjeıli toqtalmaımyz. Al kúni keshe ǵana Ulttyq qaýipsizdik komıtetiniń arnaıy jasaǵy Almaty oblysynyń aýmaǵynda kıik múıizin zańsyz saýdaǵa shyǵarýmen aınalysqan qylmystyq topty quryqtady.
«Qyrkúıek, qazan aılary aralyǵynda brakonerlik top áreketiniń jolyn kesý is-sharasy sheńberinde Ulttyq qaýipsizdik komıteti Atyraý, Aqtóbe, Batys Qazaqstan, Túrkistan jáne Qyzylorda oblystarynyń, sondaı-aq Almaty jáne Shymkent qalalarynyń aýmaǵynda uzaq ýaqyt boıy kıik múıizin daıyndap, odan ári Qytaıǵa kontrabandalyq jolmen satý, tasymaldaý jáne shyǵarýdy júzege asyrǵan qylmystyq topqa qatysty jedel-tergeý is-sharalaryn júrgizdi. Uıymdasqan qylmystyq top uzaq ýaqyt boıy zańsyz kıik atýmen aınalysyp kelgen. Jedel-tergeý toby tintý barysynda 1 tonna 118 kg kıik múıizin tapty», dep habarlady quzyrly organnyń baspasóz qyzmeti. Mamandardyń esebi boıynsha, munshalyq salmaqtaǵy múıizdi jınaý úshin brakonerler 3 myń bastan astam kıikti atyp óltirgen eken. Al bul qylmystyq árekettiń saldarynan memleketke kelgen zııan 5 mlrd 664,6 mln teńgeni qurady.
Oqıǵaǵa oraı Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev jedel ún qatyp, qylmyskerlerdi qatań jazalaýǵa pármen berdi. «Brakonerler tabıǵat baılyǵy – kıikterdi aýlaýdy toqtatpaı otyr. Almaty oblysynda UQK qyzmetkerleri 3 myńǵa (!) jýyq kıikti óltirgen qylmyskerlerdi quryqtady. Qaskóıler zańǵa sáıkes qatań jazaǵa tartylýy tıis. Quqyq qorǵaý organdary mundaı zańsyz áreketterge toqtaý salýy kerek», dedi Qazaqstan Prezıdenti. Qazir qolǵa túsken 18 adam Qylmystyq kodekstiń 262-babynyń 2-tarmaǵymen «uıymdasqan qylmystyq topqa qatysý» áreketi boıynsha jáne 339-bapta kórsetilgen «ósimdikterdiń nemese janýarlardyń sırek kezdesetin jáne quryp ketý qaýpi tóngen, sondaı-aq paıdalanýǵa tyıym salynǵan túrlerimen, olardyń bólikterimen nemese derıvattarymen zańsyz aınalysý» qylmysy boıynsha aıyptalyp, toǵyz adam sot sanksııasymen qamaýǵa alyndy.
Endi qaskóılerdiń jazasyn sot bermek. Alaıda, qoǵamdyq pikir tabıǵatqa qarsy jasalǵan qylmystyń tamyry jýandap ketkenin aıtyp, brakonerlerdiń buǵaýsyz qalatyndyǵyna alańdaýly. Kópshilik 3 myńǵa jýyq kıikti qyryp salǵan qaskóılerdiń isin aıyptaǵan Prezıdent Qasym-Jomart Toqaevtyń pármeninen keıin elimizde zańsyz ań aýlaýshylarmen kúres kúsheıip, jazalaý sharalary kúsheıetininen úmitti.
Jalpy, tabıǵattaǵy janýarlar sanynyń syrtqy faktorlardyń kesirinen kúrt azaıýy ekologııalyq tepe-teńdiktiń buzylýyna ákeledi, deıdi mamandar. Mysalǵa, kıik tuıaǵynyń kemýi dala tósindegi shóptesin ósimdikterdiń tuqym shashyp, tamyrlanýyn tejeıdi eken. Biz osy kıik oty men kóshine qatysty buǵan deıin tanymdyq turǵyda maqala jazǵan edik, az-kem úzindi keltirý artyqtyq etpes.
Anyǵynda, kıik órisine kóz salǵan adam ırek-ırek jaıylym izine jolyǵar edi. Ásili, úı janýarlary adamı bolmysqa ábden sińisip, tepe-teńdik pen tártip degen nárseden jurdaı bolatynǵa uqsaıdy. Máselen, eń momyn túlik sanalatyn qoı balasynyń óristegi azyqtaný sátin baqylasańyz, bir qomaǵaılyq pen talǵamsyzdyqty, tipti ysyrapty ańǵarasyz. Ras, sizge kúlkili bolýy múmkin, biraq solaı. Onyń janynda jabaıy kıiktiń jaılymynda bir rettilik baıqalady. Instınkt! Báribir, jer tósindegi jalǵyz túp jýsan qalsa da, kıeli janýar ony uqyppen úzip jep, tamyrymen qopara julmas edi. О́z baıqaýymyzda, kıikter tobymen jaıylymǵa shyqqanymen, aýzyna ilikken shópti talǵamaı juta beretinderden emes. Retimen, doǵa tárizdi tizbekpen jaıylyp júrgenin talaı kórdik. Qunjyńdaǵan quralaıy men qalqıyp turatyn quljasyna deıin shep qurap turǵandaı áser beretin. Iri deneli, eresek kıikter doǵa tárizdes sheńberdiń alǵy shebi men qosqaptal shetinde eki ret eńkeıse, úsh ret ún tyńdaıtyndaı edi.
Al shashyrańqy sheńberdiń orta tusynda, álbette, jas tólder jaıylatyn. Uqqan adamǵa, bul bir strategııalyq qorǵanys sııaqty. Syrttan keletin kez kelgen qaterge otardaǵy áldi, beldi kıikter aldymen qarsy shyǵady. Eger topty kıik dúr etip úrikse, jónep bara jatqan qara-quranyń ishinen quralaıdy tappaı qalasyz. О́ıtkeni manaǵy qos qaptaldaǵy iri top shashaý shyqqan birli-jarym usaq basty qyspaqtap, úıirmen qosyla shabýǵa májbúr etedi. Urpaq órbitý men onyń amandyǵyn tileý adamzatqa ǵana tán emes eken, baqsańyz. Al dalany emin-erkin jaılaıtyn kıik balasynyń túısigi tym aıaýly sııaqty ma, qalaı? Ásilinde, ǵylymnyń ózi jabaıy janýarlardyń ómir súrý qaǵıdattarynyń jyrtqysh ańdarǵa qaraǵanda erekshe syrǵa toly ekendigin jasyrmaıdy. Onyń ishinde túz saqtaıtyn tórt aıaqtylardyń jóni bir bólek. Adamzat balasyna záredeı qııanaty joq janýarlardyń jaratylysynda bizdiń ǵylym túsindirip bere almaıtyn erekshelik bary anyq.
Aıtpaqshy, jazba derekter kıiktiń arǵy tegin antıloptyq janýar túrine aparyp tireıdi. Demek, jer betinde adamzatpen birge jasap kele jatqan baǵzy tuıaqty tuqym, bizdiń tileýshimiz de shyǵar. Tipti qazir pravoslavıe mádenıetine tolyq jutylyp bolǵan Qalmaq áýletinde bir kezderi tuıaqtylardyń osy túrine tabyný yrymy bolǵan eken. Býddalyq nanymmen shatysatyn bul túsinik boıynsha Aq elik Ene beınesindegi qudaı adamzattyń asyraýshysy ári jebeýshisi-mys.
...Erte kezderi Eýropada da elik pen arqar jyrtylyp aıyrylǵan eken, deıdi taǵy bir derek. Qazir emge tappaısyz. Árıne qorǵalatyn qoryqtardan basqa jerden. О́kinishtisi, tabıǵattaǵy bul túrdiń joıylýy Azııada da qarqyndy júrýde. Kóz aldymyzda bolyp jatqan oqıǵalardyń legi Qazaqstandaǵy kıikterdiń de qorǵaýǵa, jalpy janýarlar áleminiń ózi de arashaǵa zárý ekenin ańǵartqandaı. Demek, qorshaǵan ortany qorǵaý jaıy qoǵamnyń nazarynan túspeýi tıis.
Almaty oblysy