Jaqynda qazaqstandyq avtoóndirýshiler eksportty kúsheıtýdi memlekettik qoldaý máselesi tóńireginde qordalanyp qalǵan túıtkilder týraly almatylyq jýrnalısterge aıtyp berdi. Olardyń sózine qaraǵanda, ımportty shektep, eksportqa bettesek qana avtokólik ındýstrııasyn damyta alamyz. Máseleniń túıini memlekettiń qoldaýymen ǵana tarqatylady.
О́zbekstan áldeqashan bastaǵan
«QazAvtoО́nerkásip» stra-tegııalyq josparlaý departa-mentiniń dırektory Artýr Mıskarıannyń aıtýynsha, otandyq kólik ındýstrııasy Úkimettiń qoldaýynsyz ishki naryqtan alysqa uzaı almaıdy. Tipti damyǵan elderdiń ózinde avtokólik eksportyna ketken shyǵynnyń 30 paıyzyn memleket ótep beredi. Oǵan qosa syrtqy naryqty ıgerý otandyq avtonaryqtyń valıýtalyq qubylýǵa degen táýelsizdigin kúsheıtip qana qoımaı, otandyq ekonomıkanyń tólem balansyn kúsheıtýge jaqsy áser etedi.
2018 jyly kólik óndirýmen jáne satýmen aınalysatyn qazaqstandyq kásiporyndar qazynaǵa salyq túrinde 54,9 mlrd teńge tólegen. Bul aldyńǵy jylmen salystyrǵanda shamamen 24 paıyzǵa artyq. «Avtoónerkásiptiń áleýmettik qorǵaýǵa jáne ekonomıkalyq qaýipsizdikke qosqan úlesin baǵalaý qıyn. Bul sala Qazaqstandaǵy mashına jasaýdyń lokomotıvine aınaldy. Mundaı dınamıkany saqtaıtyn bolsaq, aldaǵy ýaqytta da ekonomıkanyń eń jyldam ósip kele jatqan sektory bolyp qala beredi. Bizdiń elmen salystyrǵanda О́zbekstan avtokólik ımportyn shektep, eksportqa qoldaý bildirip jatyr» dep atap ótti A. Mıskarıan.
2021 jyly «Azııa Avto – BIPEK Avto» qurylysynyń alǵashqy kezeńi aıaqtalady. Jobanyń qýaty jylyna 60 myń avtokólik shyǵarýǵa jetedi. Mundaı mólsher tek ishki naryqty qamtyp, eksportqa shyǵarýǵa da múmkindik beredi. Úkimet bıyldan bastap óndiristik bazany nyǵaıtýǵa kirisip ketti. 26 maýsym kúni Premer-Mınıstr Asqar Mamın Qazaqstannyń mashına jasaý salasyn damytý jónindegi bes jyldyq Jol kartasyn bekitip, sektordyń órkendeýine septigin tıgizetin quıma, ustalyq jáne basqa da bazalyq óndiristerdi damytýǵa tapsyrma berdi. «Qosymsha kedergiler shyǵyp qalmasa, biz 2022 jylǵa qaraı jylyna 150-160 myń avtokólikti saýdaǵa shyǵara alamyz. Sol kezde tek kólikti qurastyrýmen shektelmeı, qosymsha bólshekterin ózimizde shyǵarýdy oılanýǵa bolady» deıdi Artýr Mıskarıan.
A.Mıskarıan 2021 jyly «Azııa Avto – BIPEK Avtoda» shyǵatyn avtokólikterdi 100 paıyz bolmasa da 30 paıyz óz ónimimiz dep ataýǵa bolatynyn aıtty. Biraq avtokólikterdi qosalqy bólshekterimen qosa ózimizde shyǵarsaq ta onyń baǵasyna áser ete almaıtynyn bilgende kóńilimiz sý sepkendeı basyldy. Baǵaǵa áser etetin basty faktor – naryqtyń syıymdylyǵy men suranysy eken. Bul jerde jalǵyz avtoqurastyrý zaýyttaryna kiná taǵa berýge bolmaıdy. Olar shıkizatqa da muqtaj. Sebebi 90-jyldardaǵy toqyraý jáne qaıtalap soqqan daǵdarystar kesirinen quıma óndirisi, ystyq qalyptaý, ustalyq óndiristen ózgesi damýdan shettep qaldy.
100 myń – jaqsy nátıje
Álemdik deńgeıdegi avtokólik eksporterleri Japonııa nemese Qytaıdaǵy avtokólik shyǵaratyn konsernderdiń jyldyq qýaty – 500 myń nemese 1 mln dana avtokólik. Al Qazaqstan úshin jylyna 160 myń avtokólik shyǵarý da jaqsy nátıje. Mundaı kórsetkishpen 100 paıyz ózimizde shyǵarsaq ta baǵaǵa áseri tym álsiz bolatyn kórinedi. «Múmkin, О́zbekstan sııaqty ımportty shektep, eksportqa qoldaý kórsetsek, baǵaǵa áser ete alatyn shyǵarmyz. Biraq oǵan jetý úshin 10-15 jyl kerek. Biz ózimizdiń avtomobıldi bastan-aıaq jasap shyǵarýymyz úshin 10-15 jyl qajet dep esepteımiz. Tehnologııalar transfertin júzege asyryp, ony satyp alý arqyly qalǵanyn ózimizde shyǵarý tabysqa jetýdiń eń qysqa joly» deıdi A. Mıskarıan.
Onyń aıtýynsha, 100 paıyz otandyq kólik shyǵarýǵa uzaq ýaqyt jumsaǵan elder bar. Máselen, Ońtústik Koreıa oǵan 60 jylyn, Japonııa 35 jylyn jumsady. Bizdiń elde 2010 jylǵa deıin avtomobıl, elektrovoz, teplovoz óndirisi bolǵan emes.
«Kólikke qajetti bólshekterdiń 50 paıyzyn shyǵaratyn óndiris oshaqtary el ishinde bolǵanda Qazaqstannyń avtomobılderi syrtqy naryqta ótimdi bolady. Bul baǵytta da naqty atqarylyp jatqan jumystar bar» deıdi A.Mıskarıan.
Sońǵy jyldary AQSh dollarynyń qymbattap ketýine baılanysty halyqtyń suranysy tómendep ketkeni týraly jıi aıtylyp júr. Artýr Mıskarıan osy tusta jyl sońyna deıin 70-75 myń avtokólik satylady dep josparlanyp otyrǵanyn aıtyp ótti. Salystyra ketý úshin aıtsaq, bul 2014-2015 jyldardaǵy deńgeıdiń jartysy ǵana eken. Bul kórsetkishtiń ózi avtokólik naryǵynyń saýyǵyp kele jatqanyn bildiredi.
Sarapshylardyń aıtýynsha, kóleńkeli avtokólik ımporty jylyna 130 mln dollardy nemese 50 mlrd teńgeni quraıdy. Sońǵy 4 jylda onyń kólemi 5 ese qysqarǵan. A.Mıskarıannyń túsindirýinshe, resmı ımportty sany jaǵynan da, sapa turǵysynan da baǵalaı alsaq, bul jylyna – 242 mlrd teńge, al «kóleńkeli» ımport kólemin dóp basyp aıtý qıyn. 2015 jyldary jańa kólikterdiń 24 paıyzy zańsyz kirgiziletin. Bul sanatqa naryqtyń basym bóligin alyp turǵan (44 paıyz) eski kólikterdi qosyńyz.
Qazirgi kezde kedendik salyqtyń nátıjesinde jańa kólikterdiń kóleńkeli ımporty 8 paıyzǵa deıin azaıypty.
«Bizdiń boljamymyz boıynsha, Qazaqstanǵa jylyna jalpy quny 130 mln dollardy quraıtyn kólikter zańsyz kirgiziledi. Biraq soǵan qaramastan 2019 jyldyń 9 aıynda 29 myń adam Qazaqstanda qurastyrylǵan kólikterdi tańdaǵan, bul – jalpy naryqtyń 56 paıyzy. 21 myńnan asa otandasymyz sheteldik kólikke basymdyq bergen. Sonyń ishinde, Reseıden keletin kólikterdiń úlesi 15-17 paıyzdy quraıdy», dedi Artýr Mıskarıan.
Bıyl memlekettik satyp alý boıynsha 2824 birlik jeńil kólikke tapsyrys túsken, bul 18 mlrd teńgeniń ónimi eken. Osy tusta, A.Mıskarıan kólikterdi jetkizýshiler tarapynan zańbuzýshylyqtar bolǵanyn aıtyp ótti. Qazaqstandaǵy vedomstvolyq mekemelerdiń biri bıyl Reseıde jasalǵan ÝAZ kólikterine tapsyrys bergen. Týra sondaı kólikter ózimizdiń О́skemen qalasynda da qurastyrylady. «Tender jarııalaǵan komıssııa ony qalaı maquldaǵanyn bilmeımin. Biraq keıin bizdiń aralasýymyzben mundaı olqylyqtar túzetildi», deıdi Artýr Mıskarıan.
Otandyq avtonyń sheteldikinen aıyrmasy joq
...Baǵasy da bir deńgeıde. Artyqshylyǵy, ózimizde óndirilgen kólikti halyq jeńildetilgen nesıemen ala alady. Al ımporttyq kólikke mundaı jeńildikter joq. О́tken aptadan beri Ulttyq bank avtokólikti jeńildikpen nesıeleý baǵdarlamasyna qosyldy.
«Buǵan deıin ekinshi deńgeıli bankter arasynda 14,5 mlrd teńgeniń transhy bólingen bolatyn, jyl sońyna deıin taǵy 5,5 mlrd teńge baǵyttalmaq. Bul naryqta otandyq kólikterdiń satylymyn turaqtandyryp, onyń satylymyn burynǵy qalpyna keltirýge áser etip otyr» deıdi A.Mıskarıan.
«QazAvtoО́nerkásip» ókilderi bolsa, jergilikti qurastyrý deńgeıin arttyrý men komponentter bazasyn keńeıtý otandyq avtozaýyttardyń valıýtalyq qubylmalyqqa táýeldi bolýyn tómendetýge múmkindik beredi dep otyr. Osyǵan deıin «avtodıllerlerdiń saýdasy bıyl jyl sońyna qaraı 20-25 paıyzǵa deıin ósedi» degen boljamdar batylyraq aıtylyp kelgen bolatyn. «QazAvtoО́nerkásip» odaǵynyń dırektorlar keńesiniń tóraǵasy Oleg Alfıorov baǵamnyń qazirgi qubylmalyǵy tek shıkizat baǵasyna táýeldi emes ekenin aıtady.
Avtokólik naryǵy – qazaqstandyq rıteıldiń eń bir turaqsyz segmentteriniń biri. Sol sebepti aldaǵy ýaqytta ımporttyq kólikter baǵasy qaıta qaralýy múmkindigin sala ókilderi joqqa shyǵarmaıdy. Joǵaryda aıtyp ótkendeı, avtokólik naryǵy makroekonomıkalyq jáne geosaıası faktorlardyń áserine táýeldi. Shetel valıýtasynyń turaqsyzdyǵynan dıllerler sheteldik brendterdiń baǵasyn qaıta qaraýy múmkin. Sondaı-aq avtokólik naryǵynyń sarapshylary baǵanyń burynǵy deńgeıde saqtalyp qalýyna qoımalardaǵy avtokólikterdiń 80 paıyzy eski baǵamen satyp alynǵany sebep bolyp otyrǵanyn aıtady.
Almaty