Munaı-gaz salasynda qazaqstandyq úlesti arttyrý baǵytynda ǵana emes, basqarý menedjmentinde otandyq mamandardy kóbeıtý jaǵy da áli kúnge kemshin. Sheteldik mamandar Qazaqstanǵa kóp bolsa 3-4 jylǵa kelisimshartpen keledi, olar osy ýaqytta Qazaqstannyń ishki naryǵyn tanyp-bilip te úlgermeıdi.
Buǵan sheteldik kompanııalardy kinálaýdyń da reti joq. Olardyń talabyna saı keletin mamandardy daıarlaı almaı otyrǵan ózimiz.
Almatyda «Kazservice» qazaqstandyq munaı servıs salasyndaǵy kompanııalar odaǵy uıymdastyrǵan dóńgelek ústelde osy jáne basqa da máseleler kóterildi.
Sarapshylar Qazaqstan naryǵy sheteldik merdigerler úshin tartymdy ári tabysty ekenin aıtady. Búginde bul saladaǵy eń iri halyqaralyq 100 kompanııanyń 20-sy Qazaqstanda jumys isteıdi, taǵy 10 kompanııa bizdiń naryqtan oryn alýǵa tyrysýda. Biraq olar elge kelgen soń kóp rette qazaqstandyq kompanııalardy seriktes retinde tartýdyń ornyna, bólek seriktestik ashyp, óz betinshe jumysyn jalǵastyra beredi.
Búgingi tańda North Caspian Operating Company N.V., Teńizshevroıl jáne Qarashyǵanaq Petrolıým Opereıtıng B.V. tárizdi iri munaı-gaz operatorlary jalpy somasy 45 mlrd AQSh dollaryn quraıtyn ınvestısııalyq jobalardy iske asyrýda. Bul operatorlar naryqtyń iri tapsyrys berýshileri bolyp sanalady (barlyq satyp alýdyń 75 paıyzy), alaıda olardyń satyp alý rásimderi jabyq rejimde ótedi.
Búginde Qazaqstandaǵy munaı servısi qyzmetteriniń jyl saıynǵy aınalymy keminde 7 mlrd AQSh dollaryn quraıdy. Mundaǵy otandyq bıznestiń úlesi orta eseppen alǵanda 50-60% shamasynda. Olar jergilikti bıznesti nesıelendirý kezinde ekinshi deńgeıli bankter tarapynan joǵary talaptar men kepildikterdiń qoıylýy, otandyq bıznestiń ótinishterin uzaq qarastyrý tárizdi problemalarmen jıi kezdesedi.
R.Jaqsylyqov munaı-gaz salasyna qyzmet kórsetetin qazaqstandyq kompanııalar salystyrmaly túrda óte jas ekenin aıtady. Soǵan qaramastan ekonomıkıanyń draıverine aınalatyn múmkindigi baıqalady.
«Elimizde 1 munaıshyǵa 4-5 maman qyzmet kórsetedi. Eger bul baǵytta jeke klasterdi qalyptastyrmasaq, munaı-gaz salasynyń bolashaǵy bolmaıdy. Munaı servısi geologııa, barlaý jumysynan bastap, munaıshynyń jeke bas tazalyǵyna deıingi aralyqty qamtıdy», deıdi ol. Osy salanyń jekelegen segmentterinde qazaqstandyq úles ártúrli. Aıtalyq, ınjınırıng salasynda úlesimiz 40-50 paıyz bolsa, qurylys salasynda 80 paıyz tóńireginde. Eń kenje qalǵan segment – logıstıka, bul baǵyttaǵy úles 18 paıyzben shekteledi.
Servıstik kompanııalardyń tabysyna áser etetin faktor kóp. Halyqaralyq naryqtaǵy ahýaldardan bastap, iri kompanııalardyń óz ishindegi jaǵdaı da oǵan yqpal etýi múmkin.
«El ishinde munaıdyń arzandaýyna qatysty pikir kóp aıtylady. Munaı baǵasy tómendep ketse, ınvestorlar men operatorlar únemdeý rejimine kóshedi. Basqasha aıtqanda árbir tıyndy únemdeı bastaıdy», deıdi R.Jaqsylyqov.
Táýelsizdiktiń 30 jylynda munaı-gaz salasyndaǵy iri servıstik kompanııalardy qalyptastyra almadyq degen pikir de sarapshylar tarapynan jıi aıtylady. «Kazservic» odaǵy tóraǵasynyń paıymdaýynsha, elimizde osy baǵytta orta deńgeıli kompanııalar qurylmaǵan. Munaı operatorlary iri nemese shaǵyn kompanııalar bolyp jikteledi. Orta býyndy kompanııalardyń qalyptaspaýyna jobalardy qarjylandyrý kóp kedergi keltiredi. Aıtalyq, keıbir tenderlerge qatysý úshin kompanııanyń qarjylyq aınalymy mıllıondaǵan dollar bolýy kerek. Ondaı erkin aınalymy bar otandyq kompanııa bizde az. Sondyqtan mundaı tenderlerde aınalymynda mıllıardtaǵan AQSh dollary bar sheteldik kompanııalarǵa birinshi kezekte basymdyq beriledi.
Qazaqstandyq kompanııalardyń iri jobalardy iske asyrýyna qarjy tapshylyǵy da qolbaılaý. Kez kelgen tapsyrys berýshi úshin aýqymdy merdigerlik jumysty birneshe lotqa bólgenshe, táýekelderdi azaıtyp, iri merdigerdi tańdap, oǵan barlyq jaýapkershilikti júktegen tıimdi. Ondaı múmkindik sheteldik kompanııalarda bar. Sondyqtan quny qymbat jobalar da solardyń qanjyǵasynda ketedi.
«Kúrdeli jobalardy operatorlar emes, sheteldik aksıonerler bekitedi. Jobalaý shetelde ótkizilse, halyqaralyq standarttar, talaptar qoıylady. Al sheteldik kompanııalardyń barlyǵynyń Eýropada ókildikteri bar. Sondyqtan qazaqstandyq kompanııalarǵa olarmen básekelesý óte qıyn. «Injınırıngtiń Qazaqstanda júrgizilýi bizdiń kompanııalarǵa qatysty mindetti jeńildetedi. Mundaı jaǵdaıda qazaqstandyq zaýyttarǵa tapsyrys berýshilermen tikeleı sóılesip, óz ónimderin tanystyrýǵa múmkindik týrady» deıdi R.Jaqsylyqov.
Tómen paıyzben nesıe usynatyn sheteldik qarjy uıymdaryna shyǵý úshin kepildik kerek. Bul kepildikti Qazaqstanda tirkelgen iri sheteldik kompanııalar berýge múddeli emes. Al qazaqstandyq bankterdiń jobalardy qarjylandyrý úshin usynǵan paıyzy aınalyp kelgende 30 paıyzdyń ústine shyǵyp ketedi. Bul jumysyn endi bastaǵandar úshin qıynǵa túsedi. Sol sebepti otandyq munaı servısi salasyndaǵy kompanııalar odaǵy Ulttyq bank nemese kvazısektordy dıalogqa shaqyryp otyr.
Osy jıynǵa qatysqan Ulttyq banktiń departament dırektory Danııar Sálimbaev Qazaqstannyń munaı servısine qatysty jobalar tek kepildik arqyly qarjylandyrylatynyn jetkizdi. Tarqatyp aıtar bolsaq, bul – eki taraptyń arasynda kelisim arqyly júzege asatyn joba. Sheteldik iri kompanııalar bolmasa, jergilikti kompanııalardyń kópshiligi bank talap etken kepildi usyna almaıdy. «Bankter kepilmen qamtamasyz etilgen jobalardy qarjylandyrýǵa shekteý qoımaıtynyn atap ótkim keledi. Eger bankterdiń kapıtaldyq rezervi jetkilikti bolsa, táýekel etýge daıyn bolsa, onda árıne osyndaı jobalarǵa nesıe bere alady» deıdi D.Sálimbaev.
D. Sálimbaev osy tusta banktiń jeńildigi bar ekenin de qaperge salyp ótti. Saýatty daıyndalǵan kelisimsharttarty bankter kompanııanyń nesıeni ýaqytyly tóleýine múmkindik beretin tabysynyń kepili dep qarastyrady. Eger tapsyrys berýshiniń aksııasynyń 50 paıyzy memleketke nemese ulttyq holdıngterge tıesili bolsa jáne reıtıngi joǵary bolsa, bankter mundaı kompanııalardy qarjylandyrýǵa daıyn.
ALMATY