Sáken baǵalaǵan bıler dáýiriniń ádebıeti

S.Seıfýllın bı-sheshenderdi «zań erejelerin jurtqa júıeli qylyp jaqsylap aıta biletin», «turmys táji­rı­besinen ekshelgen ereje, zań bolyp shyqqan qorytyndylardy bıler aıyrym-aıyrym qylyp, jınaqty, kórkem sózben jatqa alýǵa jeńil, aıtýǵa ońaı, yńǵaıly etip uıqastyryp, úılestirip shyǵaratyn» qabilet ıesi dep sanaıdy.

Bıler burynǵynyń «eksheń­di, túıindi, qorytyndy tájirıbe sóz­derin zerttep, «eski sóz» bile­tin adamdardyń sózderin kóp tyńdap, solardy jadyna toqıtyn», «úlgi», «ónege», «na­qyl», «zań», «ereje» sózderin áde­milep aıtatyn», aıtýly tulǵa, buǵan qosa, ol ári batyr, ári án­shi-aqyn, jyrshy, synshy, sáýe­geı, shejireshi, ǵulama, bir sóz­ben aıtqanda, ámbebap daryn eken­digin eskertedi.

Qazaq kóshiniń bastaýshysy, halyqtyń qorǵaýshysy «bı­ler – salt zańyn buqara by­laı tursyn, handarǵa da, baı­larǵa da, batyrlarǵa da buzdyr­maýǵa tyrysqan», tipti «tilin al­maǵan handardy, bir kezde, taq­tarynan qýyrshaqsha alyp tas­tap ta otyrǵandyǵyn» dá­leld­ep jazady. Bul oraıda S.Seı­fýllın «Toqtamys handy ordadan qýalaǵan Edige bı, Shaǵataı ulysyndaǵy handardy qýyrshaqsha ustaǵan Aqsaq Temir bıdi» mysalǵa keltiredi.

S.Seıfýllın bıler men sheshen­derdiń kóregendik, kósem­dik qasıetterin jiti tanyǵanyn ári zamanynyń soqqan jelin du­rys ańǵarǵanyn, Reseıdiń otarlaý saıasatynyń yzǵar-yq­palyn, «jat eldiń» sheńgeline, qur­saýy­na túse bastaǵanyn bilgir­likpen baıandaıdy.

Oqý quralynyń kirispesinde «ult sanasynyń uly kúzetshi­si, uly úgitshisi bıler bolǵan sııaq­ty» dep jazady.

Bı-sheshender – rýhanı kósh­bas­shylar, shyǵarmashylyq qabilet­tiń ıeleri, halyqtyń tarıhı taǵdyryn tereń tolǵaıtyn zerdeli de zerger oıdyń ókilderi. Sondyqtan da «eldiń eski, táji­rı­be qorytyndysy, zań, jol-jo­ba, salt erejeleriniń eksheńdi jı­naǵy tájirıbeli adamdardyń ja­dynda» saqtalǵan. Burynǵy ótken halyq danalarynyń asyl oı-pikirlerine qanatty, aqyl-naqyl sózderine izet-qurmet erek­she. Ádebıet tarıhshysy S.Seı­fýllın kórsetkenindeı, «eldiń eskilikten ekshelenip kele jatqan jol-joba, salt, dástúr, zań erejeleriniń eksheń­di jınaqtaryn, burynǵylar­dyń shejiresin, ónegeli, úlgili sózderin jadynda kóp toqyp, jatqa aıtýǵa ustar­ǵan, bıli­gi júrgen rý basylardan kósem shyqqan ózderi de turmystan týǵan qorytyndy sózderdi ádemi­lep, juptap, uıqastyryp aıta alatyndaı sheshender – bı atan­ǵan» deıdi.

Ultymyzdyń danalyq, sulý­lyq, álemi – bı-sheshender­­diń qoǵamdyq-fılosofııalyq oı-pikirleri ekendigin suńǵyla Sáken sezimtaldyqpen qabyldap túsingen.

Tarıhı bilim-biligi kemel S.Seı­fýllın bı-sheshenderdiń qoǵam damýyndaǵy tarıhı qyz­metine, ulttyq ıdeolo­gııanyń jalyndy nasıhatshysy bolǵanyna jan-jaqty baǵa bergen: «bıler, sheshender sol eskiliktegi batyrlar, handar, bıler, baılar tabynyń ústemdik qylǵan turmystyń zań erejelerine, salt-sanasyna kúzet bolǵan. Ol turmystyń shyrqy, qaımaǵy buzylmaýyna kúsh salǵan. Buryn­ǵylardyń erejeli, ónegeli sóz­derine jetik sheshen-bılerdiń óz­deri de sol óz zamanynyń táji­rıbesine kerekti, óz tabynyń ústemdigi júrgen zamanynyń qalpy buzylmaýyna kerekti sóz­derdi yqshamdap, ádemilep uıqas­tyryp, juptap, birin zań qylyp, birin «úlgili-ónegeli sóz» qylyp shyǵaryp otyrǵan. Teginde, olar «zamanynyń qalpyn, shyrqyn buzdyrmaýǵa, ádemilep «ónege» qylyp shyǵarǵan sózderin bıler rýǵa da, úlkenge, kishige, áıelge, erkekke úlgi tárizdi qylyp aldaryna usynatyn bolǵan».

«Handy taqqa otyrǵyzýshy – batyrlar, bıler, moldalar, baı­lar bolǵan», «handardyń da, batyrlardyń da, baılardyń da aqylgóıleri – bıler bolǵan», «ádil­dik kúzetshisi bolǵan» – degen tujyrymdy oılary naq­ty­lyǵymen, ádildigimen erek­she­lenedi. Asyly, bı-taıpa jetek­shisi, el begi, durystyq, túzýlik jolyna baǵyttaýshy, halyqtyń kóshbasshy kósemi. Onyń du­ǵa­daı sózi men isi birtutas. S.Seı­fýl­lınshe aıtqanda, bıler – «ádilet kúzetshisi». Ol bı-she­shender tolǵanystarynyń toqy­lysyna (yrǵaqtyq, kúılilik, áýendik qurylysyna) nazar aýdaryp, «turmystyń tájirıbe, qory­tyndy, eksheńdi erejeleri, zań, salt, dástúr, yrym sózderi, ónege, úlgi, úgit sózderi, batyr­lar­dy dáriptegen qyzyqty qy­lyp aıtqan áńgimeler, mereke, saý­yqta aıtylatyn kórkemdegen sóz­der – bári jatqa alýǵa, jatqa aıtý­ǵa jeńil, ońaı, qyzyqty bolýy úshin yrǵaq, kúı, án ólshemi­men yqshamdy, ádemi qylynyp túıilip, juptalyp, uıqastyryp shy­ǵatyn bolǵan» dep qorytyndy jasaıdy.

S.Seıfýllın kitabynda Asan bı, Qýandyq Altaıdan shyq­qan Baıdaly bı, Qypshaq Aıt­qoja sheshen, Kıikbaı bı, Ar­ǵyn Alshynbaı bı, Aıdabol Toraı­ǵyr bı, Jalaıyr Bóltirik bı, Tóle bı, Jarylqasyn sheshen, Qaratoqaı Berish Eset bı, Jaǵal­baıly rýynan batyr Boran bı, Ormanbaı bı, Shekti Múńke bı, Sherkesh Túrke bı, Núrke bı sóz­deri keltirilgen.

Asyly, ulttyq ádebıettaný ǵyly­mynda tuńǵysh ret bıler dáýiriniń ádebı nusqalaryn jı­naqtap, júıelep, túbirleı teksergen Sáken Seıfýllın edi.

Serik NEGIMOV