Jaqynda A.Baıtursynuly atyndaǵy Til bilimi ınstıtýtyna Reseı ǴA Soltústik Sibir bóligine qarasty Sany az halyqtar máselesi jáne gýmanıtarlyq zertteýler ınstıtýtynyń bir top ǵalymy keldi.
Ekijaqty memorandým aıasynda birneshe ǵylymı sharaǵa qatysqan ǵalymdardy 92 jastaǵy f.ǵ.d., professor, akademık Petr Slepsov bastap kelgen bolatyn. Iаkýtııalyq delegasııa ótken bir aptanyń ishinde birneshe is-sharaǵa qatysty.
Iаkýtııalyq ǵalymdar týraly málimettermen bólisken A.Baıtursynuly atyndaǵy Til bilimi ınstıtýtynyń ǵylymı qyzmetkeri, PhD doktory Qýanysh Jumabek bul sapardyń maqsaty túrki álemine ortaq qundylyqtardy, túrki halyqtarynyń tarıhy men mádenıetin nasıhattap, tájirıbe almasý, ǵylymı aınalymǵa engizý, latyn álipbıi negizinde jasalǵan qazaq álipbıiniń negizgi máselelerin talqylaý ekendigin jetkizdi.
Sonymen qatar ıakýtııalyq ǵalymdar «Rýhanı jańǵyrý» baǵdarlamasyn iske asyrý jónindegi is-sharalar josparyna sáıkes ári «Uly dalanyń jeti qyry» maqalasynda júktelgen tapsyrmalardy oryndaý maqsatynda ótken Ulttyq kitaphanasy men A.Baıtursynuly atyndaǵy Til bilimi ınstıtýtynyń arasynda jasalǵan Yntymaqtastyq memorandýmy negizinde Saha tiliniń 15 tomdyq sózdigi men «Iаkýt tiliniń úlken túsindirme sózdiginiń» tusaýkeserine qatysty. A. Baıtursynuly atyndaǵy Til bilimi ınstıtýtynyń uıymdastyrýymen latyn grafıkasyna negizdelgen jańa ulttyq álipbıge kóshý reformasynyń ǵylymı-teorııalyq, ǵylymı-ádistemelik jumystarynyń ózegi, irgetasy bolǵan irgeli zertteýlerin jan-jaqty nasıhattaý, kópshilikke tanystyrý maqsatynda ótken «Uly dala tulǵalary: akademık Rábıǵa Syzdyq jáne qazaq sóziniń qudireti» atty halyqaralyq ǵylymı-teorııalyq konferensııasynyń da qurmetti qonaǵy boldy.
PhD Qýanysh Jumabektiń aıtýynsha, ıakýttar – Manjýrııa tilimen «ıaký» dep atalatyn eski túriktiń saha degen tabynan taraıdy. Ǵalymdardyń kópshiligi sahalar Olhon men Baıkal kóliniń mańynan qazirgi Lena, Aldan jáne Vılıýı ózenderiniń alabyna shamamen XIII ǵasyrda kóship kelip, sol jerlerdiń evender, evenkter sekildi baıyrǵy turǵyndarymen aralasqan bolsa kerek dep topshylaıdy. Saha tili – túrki tilderi tobyna jatady. Saha (ıakýt) tili basym kópshiligi Saha respýblıkasyn, azdaǵan toby Krasnodar, Habarovsk ólkelerinde, sol sııaqty Amýr, Irkýtsk, Magadan, Chıta oblystaryn mekendeıtin, ózderin saha dep ataıtyn ıakýt halqynyń ulttyq, ádebı, memlekettik tili. Bul tildiń dybystyq quramy ózge túrki tilderinen ózgesheleý. 1818-1820 jyly mıssıonerler ıakýt tiline jazý engizdi. Alaıda ıakýttar 1929-1939 jyly latyn álipbıin, al 1939 jyldan bastap kırıll álipbıin qoldanyp keledi. Ádebı tiliniń qalyptasýyna Iаkýtııanyń ortalyq aýdandary turǵyndarynyń aýyzeki tili negiz boldy.
«Iаkýtııalyq ǵalymdardyń Saha tiliniń 15 tomdyq sózdigi men «Iаkýt tiliniń úlken túsindirme sózdigin» daıyndaýy eren eńbek ekenin aıta ketken jón. Bunymen toqtap qalmaı, Qazaqstanǵa kelip, túrkologııa salasynda birigip jumys isteýge saqadaı saı ekenderin kórsetip ketti. Bul eki Instıtýt eki jaqty memorandým aıasynda alda áli talaı isterdi birge atqaratyn bolady» deıdi ǵalym Q.Jumabek.
ALMATY